Abatbay Dáwletov. Házirgi qaraqalpaq tili. Fonetika (2005)

51

§ 24. Dawıslı [o] fonemasınıń sıpatlaması

Dawıslı [o] - til artı, orta kóterińki, erinlik fonema. Artikulyaciyalıq jaqtan [u] foneması sıyaqlı tildiń artqı bóliminiń

jumsaq tańlayǵa kóteriliwi, til ushınıń tildiń tolıq tulǵası menen birge keyin sheginiwi, til túbiniń jutqınshaqtıń diywalına jaqınlasıwı, solay etip tutas til awız boslıǵınıń eń túpkirine toplanıp shar tárizli túrge eniwi arqalı jasaladı. (14-súwret). Dawıslı [u] fonemasına qaraǵanda til túsińki, al [a] fonemasına salıstırǵanda kóterińki jaǵdayda boladı. Sonlıqtan da [o] tildiń tik jaǵdayı boyınsha orta kóterińki. Erinlik fonema bolǵanlıqtan onı aytqanda erinler jaqınlasıp, dóńgelek sańlaq payda etiledi, awız boslıǵınıń aldıńǵı shegarası xızmetin aldıńǵı tisler emes, al erinler atqaradı. Tildiń artqı bólimi kóterilgenlikten sońǵı azıw tiste hám onnan keyinirekte kishkene iz qaldırıladı (14-súwret).

14-súwret. Dawıslı o sesiniń rentgenogramma hám palatogrammaları

.

Akustikalıq jaqtan [o] fonemasınıń ekinshi formantı eń tómen jiylikke iye (800-1110 gc). Sebebi bul dawıslı tereń til artı hám erinlik fonema. Birinshi formantı ashıq dawıslılarǵa qaraǵanda tómenirek, qısıq dawıslılarǵa qaraǵanda joqarıraq jiylikte boladı (360-730 gc). Solay etip, bul fonemanıń da artikulyaciyalıq sıpatlaması menen akustikalıq maǵlıwmatlar tolıq sáykes keledi (2-keste, 11-súwret).

Dawıslı fonemalarǵa berilgen artikulyaciyalıq sıpatlamanı juwmaqlastırıp olardıń jasalıwında til hám erinlerdiń jaǵdayın salıstırıw maqsetinde rentgenogrammalardı birlestirdik. Álbette, buǵan bir doktordıń maǵlıwmatlarınan ǵana paydalandıq. Toǵız dawıslınıń rentgenogrammalarınıń hámmesin bir súwrette jaylastırıw múmkin bolmaǵanlıqtan til aldı hám til ortası dawıslılarınıń rentgenogrammaların bir súwrette (15súwret), til artı dawıslılarınıń rentgenogrammaların bir súwrette (16súwret) berildi. Bunda dawıslılardıń jasalıwındaǵı tildiń tik jaǵdayı menen jazıq jaǵdayın hár tárepleme salıstırıp kóriwge imkaniyat bolatuǵınlıǵı esapqa alındı.

15-súwret. Til aldı hám til ortası dawıslılarınıń rentgenogrammaları.

Sonday-aq dawıslılardıń birinshi hám ekinshi formantlarınıń jiyli-

gi haqqındaǵı maǵlıwmatlar 18-súwrettegi diagrammada berildi. Diagrammadan kórinip turǵanınday-aq, ashıq dawıslılar (a, á) tómende, qısıq dawıslılar (e, i, u, ú) joqarıda, al til artı (hám erinlik) dawıslılar (o,u) oń

jaqta, til aldı (hám eziwlik) dawıslısı (e) shep jaqta jaylasqan. Bul kóri-

52

nis alınǵan artikulyaciyalıq maǵlıwmatlardı (rentgen hám palatograf maǵlıwmatların) tolıq tastıyıqlaydı.

16-súwret. Til artı dawıslılarınıń rentgenogrammaları.

Juwmaqlap aytqanda, dawıslı fonemalardıń artikulyaciyalıq sıpatlaması menen olardıń akustikalıq sıpatlaması tolıq sáykes keletuǵının kóremiz. Tildiń jazıq jaǵdayı boyınsha til aldı [e] foneması eń joqarǵı ekinshi formantına iye, til artı fonemaları, ásirese erinlik til artı fonemaları bolǵan [o], [u] dawıslıları eń tómen jiyliktegi ekinshi formantına iye. Til ortası dawıslılarınıń ekinshi formantı til aldı hám til

artı dawıslılarına salıstırǵanda ortasha jiylikke iye. Sonday-aq til ortası dawıslılarınıń arasında erinlik [ó], [ú] dawıslılarınıń ekinshi formantı tómenirek jiylikte boladı.

17-súwret. Dawıslılardıń birinshi hám ekinshi formantlarınıń jiyiligi haqqında maǵlıwmat

Solay etip tildiń jazıq jaǵdayı dawıslılardıń ekinshi formantına kóbirek tásir etiwi menen birge, olardıń erinlik hám eziwlik bolıwı da ekinshi formantqa azlap tásir etetuǵının kóremiz. Dawıslılardıń til artı bolıwı ekinshi formanttı tómenletiwshi qásiyetke iye bolsa, olardıń erinlik bolıwı da ekinshi formanttı tómenletetuǵın 2-kestedegi sanlar tastıyıqlaydı. Ashıq hám qısıq dawıslılardıń ekinshi formantların salıstıra otırıp, dawıslılardıń til artı, erinlik bolıwı menen birge onıń

ashıq bolıwı da ekinshi formanttı tómenletiwshi qásiyetke iye ekenin kóremiz. 2-kestedegi [o] hám [u], [a] hám [ı], [ó] hám [ú], [á] hám [i] fonemalarınıń ekinshi formantlarınıń jiyligin salıstıra otırıp, tildiń jazıq

jaǵdayı menen birge onıń tik jaǵdayı da az da bolsa ekinshi formantqa tásir etetuǵının ańlaymız.

§ 25. Dawıslılardıń klassifikaciyası

Artikulyaciyalıq hám akustikalıq tallawlar tiykarında tildiń jaǵdayı boyınsha qaraqalpaq tili dawıslıların tómendegidey toparlarǵa bóliwge boladı. Artikulyaciyalıq maǵlıwmatlar tiykarında [e] fonemasın haqıyqat til aldı dawıslısı desek boladı. Bul pikir akustikalıq maǵlıwmatlar menen de

53

tolıq tastıyıqlanadı: [e] dawıslısın aytqanda spektrdiń joqarǵı bólimindegi jiyilik kúsheyedi hám ekinshi formantı basqa qálegen dawıslınıń ekinshi formantınan joqarı jiyilikte boladı. Ekinshi topardı [i] [á] [ú] [ó] dawıslıları quraydı. Bul dawıslılardıń artikulyaciyasın qaraqalpaq tiliniń basqa dawıslıları menen salıstıra otırıp, olar til ortası dawıslı-

ları boladı degen sheshimge keldik. Akustikalıq jaqtan til aldı, til ortası hám til artı dawıslılarınıń ekinshi formantların óz-ara salıstırǵanımızda til ortası dawıslılarınıń ekinshi formantları (ortasha 1400-1700 gc) til aldı dawıslısınıń ekinshi formantınan (ortasha 1800-2090 gc) tómen, til artı dawıslılarınıń ekinshi formantlarınan (ortasha 980-1260 gc) joqarı jiyilikte ekenin kóremiz. Demek til ortası dawıslılarınıń ekinshi formantları til aldı hám til artı dawıslılarınıń ekinshi formantlarına qaraǵanda ortasha jiyilikte boladı. Bul akustikalıq maǵlıwmat [i] [á] [ú] [ó] dawıslılarınıń til ortası ekenin tastıyıqlaydı. :shinshi topardı til artı dawıslıları - [a], [o], [u], [ı] quraydı. Artikulyaciyalıq jaqtan til artı hám aralas variantlarına iye bolǵan [ı] dawıslısı ekinshi formantınıń jiyiligi boyınsha til artı dawıslılarınıń qatarına qosı-

ladı. Bulardıń hámmesiniń ekinshi formantları, ásirese, erinlik [o] hám [u] fonemalarınıń ekinshi formantları, eń tómen jiyilikke iye boladı.

Tildiń tik jaǵdayı boyınsha dawıslılardı rentgenogramma, palatogramma maǵlıwmatları tiykarında artikulyaciyalıq jaqtan ashıq, qısıq, orta kóterińki dep bóliwdiń durıs ekenin akustikalıq (spektografiyalıq) maǵlıwmatlar da tastıyıqlaydı. Dawıslılardıń birinshi formantların salıstıra otırıp, qısıq dawıslılar bolǵan [e], [i], [u], [ú], [ı] fonemaları-

nıń birinshi formantlarınıń joqarı jiylikte (ortasha 258-588 gc), ashıq dawıslılar bolǵan [a], [á] fonemalarınıń birinshi formantlarınıń joqarı jiyilikte (ortasha 535-1020 gc), orta kóterińki dawıslılar bolǵan [o], [ó] dawıslılarınıń birinshi formantları ashıq hám qısıq dawıslılarǵa salıstırǵanda ortasha jiyilikte (ortasha 340-695 gc) ekenin kóremiz.

Erinlik dawıslılardıń ekinshi formantların jubaylas eziwlik dawıslılardıń ekinshi formantı menen salıstıra otırıp, erinlik dawıslılar

tómen jiyiliktegi ekinshi formantına iye ekenin kóremiz. Máselen, jińishke erinlik dawıslılar bolǵan [ú], [ó] fonemalarınıń ekinshi formantları sáykes jińishke eziwlik dawıslılar bolǵan [á], [i] fonemalarınıń ekinshi formantlarınan tómen jiyilikte, juwan erinlik dawıslılar bolǵan

[u] menen [o] fonemalarınıń ekinshi formantları sáykes juwan eziwlik dawıslılar bolǵan [a], [ı] fonemalarınıń ekinshi formantlarınan tómen jiylikte boladı.

Qaraqalpaq tilinde [á]-[a], [ó]-[o], [i]-[ı], [ú]-[u], [e]-[i] hám [ı] jubaylas fonemaları tildiń tek jazıq jaǵdayı boyınsha bir-birinen ayrıladı.

Tildiń tik jaǵdayı boyınsha bul jubaylas dawıslılar, ya ashıq, ya qısıq, ya orta kóterińki, erinniń qatnası boyınsha ya erinlik, ya eziwlik boladı. Jańǵırıq xızmetin atqarıwshı awız boslıǵınıń qısılǵan bóliminiń tamaqtan erinlerge qaray jıljıwı ekinshi formanttıń joqarılawına hám az

54

dárejede birinshi formanttıń tómenlewine sebepshi boladı. Spektogrammalarda joqarıdaǵı jubaylas dawıssızlardıń sońǵılarınıń ([a], [o], [u], [ı] fonemalarınıń) birinshi hám ekinshi formantları bir-birine jaqın jaylasadı, al aldıńǵılarınıń ([á], [ó], [ú], [i], [e] fonemalınıń) birinshi hám ekinshi formantları bir-birinen qashıq jaylasadı. Bul juwan hám jińishke dawıslılardıń akustikalıq jaqtan ózgesheligin ańlatadı.

Jańǵırıq xızmetin atqarıwshı awız boslıǵınıń forması hám kólemin ózgertiwge tikkeley qatnasatuǵın háreketsheń sóylew aǵzaları bolǵan til hám erinlerdiń jaǵdayına qarap dawıslı fonemalar klassifikaciyalanadı. Bunda tildiń alǵa yamasa artqa jıljıwı, joqarı kóteriliw dárejesi hám erinniń qatnası esapqa alınadı.

Berilgen artikulyaciyalıq hám akustikalıq sıpatlamalar tiykarında qaraqalpaq tiliniń dawıslıların fonetikalıq jaqtan tildiń jazıq jaǵdayı boyınsha til aldı [e], til ortası [i], [á], [ú], [ó], til artı [a], [o], [u] hám aralas [ı] (ol til artı reńkine de iye) dep; tildiń tik jaǵdayı boyınsha ashıq [a], [á], qısıq [i], [e], [ú], [u], [ı] hám orta kóterińki [o], [ó] dep; erinniń

qatnası boyınsha erinlik [o], [ó], [u], [ú] hám eziwlik [a], [á], [ı], [i], [e] dep bóliwge boladı.

Tildiń jazıq jaǵdayı jaǵınan til aldı, til ortası hám til artı bolıwı menen dawıslılar fonetikalıq sıpatlaması hám fonologiyalıq belgileri boyınsha sáykes keledi. Al tildiń tik jaǵdayı boyınsha fonetikalıq

jaqtan ashıq, qısıq, orta kóterińki bolsa, fonologiyalıq jaqtan tek ashıq hám qısıq boladı. Tildiń tik jaǵdayı boyınsha fonetikalıq jaqtan ashıq, qısıq, orta kóterińki dep úsh toparǵa bólgende erinniń qatnasıwı yamasa qatnaspawına qaramastan, tildiń kóteriliw dárejesi ǵana esapqa alınadı. Dawıslı [o], [ó] fonemaları sáykes [a], [á] seslerine qaraǵanda tildiń kóterińki jaǵdayında, al [u], [ú] seslerine qaraǵanda tildiń túsińki jaǵdayında aytıladı. Sonlıqtan tildiń kóteriliw dárejesi boyınsha bir jaǵınan eziwlik [a], [á] dawıslılarına, ekinshi jaǵınan erinlik [ú], [u] dawıslılarına salıstırǵanda erinlik [o], [ó] dawıslıları orta kóterińki

boladı.

Artikulyaciyalıq hám akustikalıq sıpatlamalardıń juwmaǵı retinde dúzilgen dawıslı seslerdiń fonetikalıq kestesi menen olardıń birinshi hám ekinshi formantlarınıń jiyiligi tiykarında dúzilgen diagrammanı salıstırıp qarasaq, olar ortasındaǵı nızamlı sáykeslikti ańlaymız. Diagrammanıń hám kesteniń eń tómeninde ashıq dawıslılar, al oń tárepinde til artı, sol tárepinde til aldı hám til ortası dawıslıları jaylasqan. Mine,

bul artikulyaciyalıq hám akustikalıq maǵlıwmatlardıń óz ara sáykes keliwi bolıp tabıladı.

Dawıssız fonemalar

§ 26. Dawıssızlardıń fonemalıq quramı

55

Túrkiy tillerge arab, parsı tillerinen kóplegen sózlerdiń kirip keliwine shekemgi dáwirdi, yaǵnıy islam dininiń taralıwına shekemgi dáwirdi dawıssızlar sistemasınıń eń dáslepki basqıshı dep alsaq, ol dáwirde N.A.Baskakovtıń kórsetiwi boyınsha on tórt dawıssız fonema - [m], [p], [w],

[n], [l], [r], [t], [k], [s], [z], [sh], [j], [y], [ń] bolǵan. Al [b], [d], [g], [x], [q], [ǵ] sesleri ayrıqsha fonema emes, olar ayırım fonemalardıń reńki xızmetin atqarǵan.1 Bul pikir qaraqalpaq tiliniń dawıssız fonemalar sistemasınıń rawajlanıwına da tikkeley qatnaslı.

Dawıssız fonemalardıń tariyxıy rawajlanıp, qáliplesiwiniń kelesi basqıshı islam dininiń taralıwı hám arab, parsı tillerinen kóplep sózlerdiń kiriwi menen baylanıslı bolǵan. Bul dáwirde joqarıda kórsetilgen on

tórt fonemaǵa qosımsha [b], [d] [x], [g] sesleri fonemanıń reńki qálpinen endi óz aldına ayrıqsha fonema bolıp qosılǵan. Al, [f], [h] dawıssız fonemaları bolsa, tikkeley arab, parsı tillerinen kirgen sózler menen birge ótken. Solay etip, bul basqıshta dawıssızlardıń fonemalıq quramı 20 fonemadan ibarat bolǵan.

Dawıssızlardıń rawajlanıwınıń sońǵı basqıshı Qaraqalpaqstanda keńes húkimetiniń dúziliw dáwirine tuwra keledi. Bul basqısh orıs hám internacionallıq sózlerdiń qaraqalpaq tiline kóplep kirip keliwi menen sıpatlanadı. Orıs tilinen hám orıs tili arqalı basqa tillerden sózlerdiń

ótiwi menen qaraqalpaq tiliniń dawıssızlar quramına v [v], c [c], ch [c1] fonemaları qosılǵan.1

Solay etip, házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń dawıssızlarınıń quramı hámmesi bolıp jigirma úsh fonemadan turadı. Olardan tek orıs tilinen

kirgen sózlerde ǵana jumsalatuǵın úsh dawıssızdı (v, c, c) hám arab, parsı tillerinen awısqan sózlerde jumsalatuǵın eki dawıssızdı (f, h) alıp tasla-

saq, tek on segiz dawıssız qaladı: [b], [p] [m], [w] [s], [z] [sh], [j] [t], [d] [n], [l] [r], [y] [k/q] [g/ǵ], [ń] [x]. Bulardıń ishinde de juwısıńqı únsiz, kishkene til-

lik [x] dawıssızınıń fonemalıq qásiyeti basqa dawıssızlarǵa qaraǵanda gúmilji ekenin atap kórsetiw kerek. Jabısıńqı dawıssız [k/q] fonemasınıń [q] reńki intervokal jaǵdayda mudamı juwısıńqı [x] sesi menen almasadı. Solay etip intervokal jaǵdayda [q], [x] sesleri bir fonemanıń eki túrli reńkleri wazıypasın atqaradı. Mısalı: [saxa], [toxal], [taxım] hám t.b. Bunnan tısqarı sózdiń basında da jabısıńqı [q] menen [x] juwısıńqı sesleriniń fonema retinde qarama-qarsı qoyılıwı turaqlı emes. Awızeki sóylew tilinde olardıń biri ornına ekinshisi jumsalıwı múmkin. Biraq

bunıń menen sózdiń mánisi ózgermeydi. Mısalı: [qor]-[xor], [qal]-[xal] hám t.b. Bul jerde ádebiy normadan shetlewshilik sezilgeni menen ulıwma mazmun

1 Baskakov N.A. Karakalpakskiy yazık. II t., 57-b.

1 N.A.Baskakovtıń jazıwı boyınsha dawıssızlardıń rawajlanıwınıń házirgi basqıshında, jumsaq lq sesi óz aldına fonema sıpatında qaraladı. Qaraqalpaq tilinde dawıssızlardıń qattıjumsaqlıǵı fonemalıq áhmiyetke iye bolmaydı. Sonlıqtan jumsaq lq sesin óz aldına fonema

demey, qaraqalpaq tilindegi l fonemasınıń reńki dep esaplaw kerek. Qarańız: N.A.Baskakov. Karakalpakskiy yazık. II t. 58-b.

57

[g] -til artı bolǵanı menen hám jazıwda basqa-basqa tańbalar menen tańbalanǵanı menen olardı tórt túrli fonema (k, q, g, ǵ) dep sanawǵa bolmaytuǵınına, al til artı-kishkene tillik, únsiz, jabısıńqı dawıssız [q/k] fonema-

sınıń juwan (q) hám jińishke (k) reńkleri ekenine, sonday-aq birden-bir til artı - kishkene tillik, únli, jabısıńqı dawıssız ǵ/g dawıssız fonemasınıń juwan (ǵ) hám jińishke (g) reńkleri ekenine bizde tolıq isenim payda boldı.

Házirgi orfografiyalıq qádeler boyınsha qáde, qáte, ǵálle, táǵdir túrindegi sózlerde sońǵı jińishke buwınnıń tásiri nátiyjesinde aldıńǵı buwında [q] hám [ǵ] dawıssızları menen qońsılas bolıp kelgen dawıslı sestiń jińishke [á] túrinde aytılıwı támiynlenedi degen túsinikke súyene otırıp, jazıwda á túrinde jazılıp júr. Shınında bul jerde qońsılas buwınnıń keyinli tásirine qaraǵanda, yaǵnıy sońǵı jińishke buwınnıń aldıńǵı buwındı jińishkertiwshi tásirine salıstırǵanda, qońsılas sestiń ilgerili tásiri, yaǵnıy [q] hám [ǵ] juwan dawıssızlarınıń sońındaǵı dawıslını juwanlatıwshı tásiri kúshli bolsa kerek. Bir buwınnıń qurılısında

[q] hám [ǵ] dawıssız sesleri menen qońsılas bolıp kelgen hám usı dáwirge shekem jińishke dawıslı fonema dep júrgen [á] cesi haqıyqatında [a] juwan foneması sıyaqlı akusikalıq sıpatlamaǵa iye ekenin mına eksperimental maǵlıwmatlar tolıq tastıyıqladı.

Birinshi buwındaǵı dawıslınıń birinshi hám ekinshi formantları (F I, FII) haqqında maǵlıwmat :

Dawıslı fonemalardıń birinshi formantı (FI) tildiń tik jaǵdayına, yaǵnıy tildiń tańlayǵa qaray kóteriliwi dárejesine tikkeley baylanıslı boladı. Dawıslı ses qanshelli kóterińki (qısıq) bolsa, FI sonshelli tómen jiylikte boladı. Al dawıslı ses qanshelli túsinińki (ashıq) bolsa, FI sonshelli joqarı jiylikte boladı. FII tildiń jazıq jaǵdayına, basqasha aytqanda tildiń alǵa yamasa artqa qaray jıljıw dárejesine, baylanıslı boladı. Dawıslı ses qanshelli til aldıraq bolǵan sayın, FII sonshelli joqarı

60

yaǵnıy [ǵ] juwan dawıslılar menen bir buwınnıń quramında [g] jińishke dawıslılar menen bir buwınnıń quramında jumsalatuǵın bir pútin únli [ǵ/g] dawıssız fonemasınıń juwan jáne jińishke reńkleri dep sanalıwı ke-

rek. Solay etip, [q] menen[ǵ] tek juwan dawıslılar menen, [k] menen [g] tek jińishke dawıslılar menen jumsalatuǵın reńkler bolǵanlıqtan bul jaǵday jazıwda da qatań esapqa alınıwı kerek.

Házirgi qaraqalpaq tilinde [y], [w] dawıssızlarınıń fonemalıq qásiyetlerine ayırıqsha toqtaw talap etiledi. Sebebi olar, birinshiden, aytılıwı jaǵınan sózdiń hám buwınnıń basında jáne aqırında eki túrli boladı. Ekinshiden, dawıslılarǵa eń jaqın dawıssız ses retinde bular dawıslı fonemalar menen bir buwında kelip, ashıq hám tuyıq diftonglardı payda etiwge qatnasadı. :shinshiden, sózlerdiń túrli orınlarında jumsalıwı (dis-

tribuciyası) jaǵınan olar birdey emes. Sonıń menen birge [y] sonantı sózdiń basında jumsalıwı jaǵınan eń jaqın tuwısqan tiller bolǵan túrkiy tillerdiń qıpshaq-noǵay bólimshesine kiretuǵın qazaq, noǵay hám qaraqalpaq tillerinde birdey emes. Bul ses noǵay tilinde sózdiń basında jiyi jumsala-

dı. Al qaraqalpaq tilinde siyrek jaǵdayda [ya], [yar], [yaqshı], [yáki], [yaq], [yúsúp] usaǵan sózlerde ushırasadı. Al házirgi qazaq tilinde [y] sonantı sózdiń basında pútkilley jumsalmaydı.

Orıs álipbesi tiykarındaǵı qaraqalpaq jazıwında sózdiń basında y háribi tek yosh, yod sıyaqlı bir-eki sózde ǵana ushırasıp, qalǵan orınlarda [y] sesi [a] hám [á] ashıq dawıslıları menen kelgende sol dawıslı sesler menen birlikte ya háribi menen tańbalanatuǵın edi. [E] sesi menen kelgende [y] sonantı birgelikte [e] tańbası menen tańbalanadı. Sonday-aq [o] sesi menen kelgende de [y] sesi sol dawıslı menen qosılıp, bir tańba menen, yaǵnıy ë tańbası menen ańlatıladı. Al áwelgi hám sońǵı álipbelerde ue sesler dizbe-

gi e háribi menen ańlatıla beredi.

Házirgi hám burınǵı qaraqalpaq tiliniń imla qádeleri boyınsha w [w] háribi tek ashıq, a, á [á] dawıslılarınıń aldında ǵana keledi. Máselen, waz [waz], waqıt [waqıt], wáde [wáde], wákil [wákil], t.b. Al erinlik dawıslı bolǵan o, ó [ó] fonemalarınıń aldında w [w] sesi anıq esitilgen menen ayırıqsha tańba menen tańbalanbaydı. Sózdiń basında kelgen sol o, ó háripleriniń hár biri sáykes erinlik dawıssız [w] hám erinlik dawıslı [o], erinlik dawıssız

[w‟] hám erinlik dawıslı [ó] sesleriniń dizbegin ańlatıp otıradı.

Joqarıda aytqanımızday-aq sonant [y]hám [w] ayırıqsha fonema retinde qaraqalpaq tilinde sózdiń barlıq jaǵdaylarında jumsaladı. Onı tastıyıqdaw ushın mına bir maǵlıwmattı keltiriwdiń ózi-aq jetkilikli: [y] hám [w] affikslik morfema xızmetin atqara aladı. Máselen, [y] sonantı menen [e] dawıslısı arasınan, [w] sonantı menen [ó] dawıslısı arasınan mor-

femanıń shegarası ótedi. Máselen, [tiye], [kewó], sózlerinde [ye], [wó] diftonglarınıń ortasınan morfemanıń shegarası ótip tur.

Sonday-aq [y], [w] dawıssızları sózdiń basında ashıq [a] hám [á] dawıslı fonemalarınıń aldında jumsaladı. Bul dawıslılardıń aldıńǵı [y], [w] sonantları [a] dawıslısınıń aldında túsirilip qaldırılsa, onda jańa sóz