Abatbay Dáwletov. Házirgi qaraqalpaq tili. Fonetika (2005)
.pdf41
tiwge tikkeley qatnasadı. Sonlıqtan jańǵırıq xızmetin atqarıwshı awız boslıǵınıń forması hám kólemi háreketsheń sóylew aǵzaları bolǵan til, erinler hám jumsaq tańlaydıń jaǵdayına baylanıslı ekeni tábiyǵıy qubılıs. Ásirese, hár túrli baǵıtta háreket etip, túrli formaǵa ene alatuǵın, sonıń nátiyjesinde awız boslıǵınıń kólemin hár túrge endiretuǵın eń háreketsheń sóylew aǵzası til bolıp sanaladı. Sonlıqtan dawıslı fonemalarǵa eń aldı menen tildiń jaǵdayına qaray fonetikalıq sıpatlama beriledi. Bunda tildiń jazıq hám tik jaǵdayları ayrıqsha áhmiyetke iye boladı.
Tildiń alǵa yamasa artqa jıljıwı menen, yaǵnıy tildiń jazıq jaǵdayı menen dawıslılardıń artikulyaciyası tikkeley baylanıslı. Tildiń ortańǵı bólimi tańlaydıń ortasına yamasa aldıńǵı bólimine (qattı tańlayǵa) qaray kóterilip, tildiń túbi jutqınshaqtıń diywalınan alıslasa, tildiń ushı
alǵa jıljıydı hám aldıńǵı tislerge tireledi. Kerisinshe, tildiń artqı bólimi jumsaq tańlayǵa qaray kóterilip, tildiń túbi jutqınshaqtıń diywalına qaray jaqınlasa, soǵan sáykes til ushınıń keyin básiwi tábiyiy jaǵday. Sonday-aq tildiń túbi menen jutqınshaqtıń diywalı ortasındaǵı aralıq dawıslı seslerdiń til aldı yamasa til artı ekenligine baylanıslı boladı. Til aldı dawıslılarınıń jasalıwında tildiń tolıq tulǵası alǵa jıljıydı hám tildiń túbi menen jutqınshaq diywalınıń ortasında aralıq keńeyedi. Kerisinshe, til artı dawıslı seslerin aytqanda bul aralıq tarıladı. Solay etip, dawıslılardı aytqanda tildiń tutas tulǵası: ushı, túbi, ortası tábiyiy túrde úylesip turadı. Óytkeni anatomiyalıq jaqtan til bólinbeytuǵın bir pútin múshe bolıp, onı til ushı, til aldı, til ortası, til
artı, til túbi dep bóliwdiń ózi fonetika iliminde shártli túrde qabıl etilgen.
Tildiń tańlayǵa qaray kóteriliw dárejesi menen, yaǵnıy tildiń tik jaǵdayı menen dawıslılardıń artikulyaciyası tıǵız baylanıslı boladı. Tildiń belgili dárejede kóteriliwi menen jańǵırıq xızmetin atqarıwshı awız boslıǵı ekige bólinip turadı. Til jaq penen qosa joqarı kóterilgen sayın awız boslıǵı kóleminiń kishireyiwi, kerisinshe tómen túsken sayın awız boslıǵı kóleminiń úlkeyiwi tábiyiy jaǵday. Awız boslıǵındaǵı
bunday ózgerisler seslik ózgerislerdi payda etedi. Tildiń alǵa yamasa artqa jıljıwı dawıslılardıń jasalıwında qanday xızmet atqarsa, tildiń
joqarı kóteriliwi menen tómen túsiwi de tap sonday xızmet atqaradı.
5-súwret. Awız boslıǵındaǵı sóylew aǵzalarınıń háreketsiz jaǵdayı.
42
Erinler de awız boslıǵınıń kólemin ózgertiwge qatnasa otırıp, erinlik hám eziwlik dawıslılardıń ayırmashılıǵın támiyinleydi. Erinlik dawıslılardı aytqanda jańǵırıq xızmetin atqarıwshı awız boslıǵınıń aldıńǵı shegarasın erinler atqaradı. Al eziwlik dawıslılardı aytqanda bolsa, awız boslıǵınıń aldıńǵı shegarasın aldıńǵı tisler atqaradı. Solay
etip erinniń qatnası menen awız boslıǵınıń kólemi ózgeredi hám bul óz gezeginde dawıslılardıń ayırmashılıǵın támiynleydi.
Artikulyaciyalıq jaqtan dawıslılardıń ózgesheligi jańǵırıq xızmetin atqarıwshı awız boslıǵınıń, ondaǵı háreketsheń sóylew aǵzalarınıń xızmetine tikkeley baylanıslı bolǵanlıqtan hár bir dawıslıǵa artikulyaciyalıq sıpatlama beriwde bul jaǵday basshılıqqa alınadı.
Jańǵırıq xızmetin atqarıwshı awız boslıǵı dawıs shımıldıǵında payda etilgen sestiń (dawıstıń) sáykes kómekshi tonların kúsheyte otırıp, yamasa páseńlete otırıp, aytılıp atırǵan dawıslıǵa tán bolǵan seslik ózgeshelikti dóretedi. Dawıslı sestiń tembri menen onıń formantlıq dúzilisi kómekshi tonlardıń muǵdarı menen sapasına tikkeley baylanıslı boladı. Akustikalıq jaqtan dawıslılar ózleriniń formantlıq qurılısına iye bo-
lıp, hár bir dawıslı ses basqa dawıslılardan formantlarınıń jiyiligi arqalı ayrıladı. Dawıslılardıń formantlıq qurılısı jańǵırıq xızme-
tin atqaratuǵın awız boslıǵınıń forması hám kólemine tikkeley baylanıslı boladı. Dawıslılardıń sapası jańǵırıq xızmetin atqarıwshı boslıqlardıń, ásirese awız boslıǵınıń forması hám kólmine baylanıslı ekeni belgili bir dawıslını tanıw ushın jetkilikli bolǵan jiylikler to-
parı onıń formantları bolatuǵınlıǵı alımlar1 tárepinen ayrıqsha atap ótilgen edi.
Hár bir dawıslı sesti aytqanda sóylew aǵzalarınıń belgili bir jaǵdayda bolıwı hám soǵan sáykes dawıslı ses belgili bir formantlıq qurılısqa iye bolıwı shárt. Dawıslı sestiń spektrinde bir neshe formantlar boladı. Ásirese tórt formant anıq kórinedi. Biraq qaraqalpaq tiliniń dawıslı fonemalarınıń akustikalıq sıpatlamasın beriwde tómennen baslap birinshi hám ekinshi formantlardıń (FI, FII) jiyilik shkalasında jaylasıwına ǵana ayrıqsha itibar beriledi. Óytkeni dawıslılardıń akustikalıq sıpatlamasın beriwge usı eki formanttıń bir-birine sáykeslesip, jiyilik shkalasında ornalasqanın anıqlawdıń ózi jetkilikli. Al úshinshi, tórtinshi for-
mantlar (FIII, FIV) tiykarınan sóylewshiniń ózinshelik ózgesheligine baylanıslı boladı. Basqasha aytqanda, eki adam tárepinen aytılǵan [a] belgili dárejede eki túrli ses boladı. Biraq ol eki túrlilik hesh qanday lingvistikalıq áhmiyetke iye bolmaydı. Bul hár túrli adam tárepinen aytılǵan hár túrli [a] sesiniń lingvistikalıq jaqtan barabarlıǵı F8, FII arqalı, sóylewshilerdiń ózinshelik ózgeshelikleri onnan joqarı formantlar FIII, FIV arqalı ańlanatuǵınlıǵı til sesleriniń akustikalıq qásiyetlerin izert-
lewge arnalǵan miynetlerde dálillengen.1
1 Zinder L.R. Obщaya fonetika. 6-7 b.b. 1 Fant G. Sonda. 113-115 b.
43
FI tildiń tik jaǵdayına, yaǵnıy tildiń tańlayǵa qaray kóteriliw dárejesine baylanıslı bolsa, FII tildiń jazıq jaǵdayına baylanıslı boladı. Basqasha aytqanda, dawıslı ses qanshelli joqarı kóterińki (qısıq) bolsa, FI sonshelli tómen jiyilikke iye boladı, al ol qanshelli túsińki (ashıq) bolsa, FI sonshelli joqarı jiyilikke iye boladı. Sonday-aq dawıslı ses qanshelli til aldı bolsa, FII sonshelli joqarı jiyilikke iye boladı. Al ol qanshelli
til artı bolsa, FII sonshelli tómen jiyilikke iye boladı. Sonday-aq dawıslınıń erinlik bolıwı da FII niń jiyiligin tómenletedi.2
Dawıslı fonemalarǵa sıpatlama beriwde biz joqarıda aytılǵan ulıwmalıq artikulyaciyalıq hám akustikalıq anıqlamalardı basshılıqqa aldıq. Sonday-aq qátelikke jol qoymaw maqsetinde, isenimlirek bolıwı ushın úsh diktordıń rentgenogramma súwretlerin tolıq paydalandıq.
§ 16. Dawıslı [e] fonemasınıń sıpatlaması
Dawıslı e [e] - til aldı, qısıq, eziwlik fonema. Artikulyaciyalıq jaqtan tildiń aldıńǵı bólimi tańlaydıń aldıńǵı bólimine (qattı tańlayǵa) qaray kóteriliwi, tildiń artqı bólimi túsińki halda bolıwı, til ushınıń tómengi tislerdiń túbine tireliwi hám tildiń túbi jutqınshaqtıń diywalınan ádewir qashıqlasıwı arqalı jasaladı (6-súwret). Tómengi jaq az dárejede túsińki jaǵdayda, erinler ashılǵan biytárep halında turıp, jańǵırıq xızmetin atqarıwshı awız boslıǵınıń aldıńǵı shegarası tisler boladı. Tildiń tutas tulǵasınıń alǵa jılısıwı arqalı bos orındı óz denesi menen bántlep, awız boslıǵınıń aldıńǵı bóliminde kishi, al artqı bóliminde
uzınsha hám keń kólemdi payda etedi. Rentgenogrammadan alınǵan bul maǵlıwmatlar palatogramma arqalı tastıyıqlanadı. Tildiń ortadan aldıraq bóliminiń kóteriliwi sebepli onıń eki sheti birinshi kishi azıw tislerden
baslap keyin qaray tiyip, palatogrammada tildiń eki shetiniń qaldırǵan izi anıq kórinedi (6-súwret).
6-súwret. Dawıslı [e], [i] cecleriniń rentgenogramma hám palatogrammaları (i-úzik sızıq).
Sóylew aǵzaların jay baqlawımız hám eksperimental maǵlıwmatlar tildiń jaǵdayı boyınsha qaraqalpaq tilinde dawıslı [e] fonemasınıń basqa
2 Sonda.
44
dawıslılarǵa salıstırǵanda til aldıraq ekenin tastıyıqlaw menen birge tildiń tik jaǵday boyınsha, yaǵnıy tildiń kóterińkilik dárejesi boyınsha qısıq [ı],[i],[u],[ú] dawıslıları sıyaqlı kóterińki (qısıq) ekenin kórsetedi. Qaraqalpaq tilinde orıs tilindegidey (máselen, orıs tilindegi i yamasa u sıyaqlı) haqıyqat qısıq dawıslı fonemalar joq. Qısıq yamasa joqarı kóterińki dawıslı degende qaraqalpaq tilindegi basqa dawıslılarǵa salı-
stırmalı túrde ǵana ayta alamız. Qaraqalpaq tiliniń artikulyaciyalıq bazasın anıqlay otırıp, N.A.Baskakov mınaday pikir bildirgen edi: «Qaraqalpaq tiliniń barlıq sesleri jaqtıń kóteriliw dárejesi boyınsha joqarı hám
orta kóterińkilikten góre kóbirek túsińkilik penen aytıladı, yaǵnıy tilge baylanıslı artikulyaciyalıq baza bir qansha keyin jılısıńqı bolsa, al qatarǵa (tildiń jazıq jaǵdayına A.D.) - til aldı hám til artı ekenligine baylanıslı, sonday-aq kóterińkiligine (tildiń tik jaǵdayına - A.D.) - kóterińki hám túsińki ekenligine baylanıslı bolǵan ayırmashılıqların saqlay otırıp, tildiń tik jaǵdayı boyınsha bir qansha túsińki boladı»1.
Bul anıqlama bárinen burın qaraqalpaq tilindegi dawıslı fonemalarǵa tiyisli boladı. Al ol dawıssızlar ushın sáykes kelmeydi. Qaraqalpaq tilinde [e] dawıslı fonemasınan basqa barlıq dawıslılar, sonıń ishinde usı dáwirge shekem til aldı dep esaplanıp júrgen [i],[ú],[á],[ó] dawıslıları da, tildiń jazıq jaǵdayı boyınsha tildiń azlı-kópli keyin jıljıwı arqalı jasaladı. Al tildiń tik jaǵdayı boyınsha barlıq dawıslılarǵa, sonıń
ishinde usı dáwirge shekem qısıq dawıslılar dep esaplanıp júrgen [i],[ú],[ı],[u] dawıslılarına da tildiń túsińkilik jaǵdayı tán boladı.
Akustikalıq jaqtan [e] fonemasınıń ekinshi formantı basqa barlıq dawıslılardıń ekinshi formantına salıstırǵanda joqarı jiylikke iye bo-
ladı (1800-2090gc.). Bul jaǵday [e] fonemasınıń eń til aldı dawıslı bolıwınan derek beredi. Birinshi formantınıń jiyligi basqa qısıq dawıslılardıń birinshi formantları sıyaqlı tómen jiylikke iye boladı (260580gc). Bul [e] fonemasınıń qısıq dawıslı ekenin kórsetedi (2-keste hám 11súwretke qarańız).
§ 17. Dawıslı [i] fonemasınıń sıpatlaması.
Dawıslı [i] - til ortası, qısıq, eziwlik fonema. Artikulyaciyalıq jaqtan usı dáwirge shekem tildiń jazıq jaǵdayı boyınsha til aldı dep sanalıp júrgen [i] foneması, shınında til ortası dawıslısı ekeni anıqlandı.
Tildiń ortańǵı bólimi tańlaydıń ortasına, anıǵıraq aytqanda, qattı tańlay menen jumsaq tańlaydıń shegarasına qaray kóteriliwi, tildiń artqı bólimi túsińki jaǵdayda bolıwı, til ushınıń aldıraq jılısıwı, til túbiniń jutqınshaq diywalınan qashıqlasıwı arqalı jasaladı. Tómengi jaq az dárejede túsińki, erinler ashılǵan biytárep halında turıp, jańǵırıq xızmetin atqarıwshı awız boslıǵınıń aldıńǵı shegarasın tisler quraydı. Solay etip
1 Baskakov N.A. Karakalpakskiy yazık. II t.,1952,26-b.
45
tildiń tutas tulǵasınıń awız boslıǵınıń ortasına toplanıwı arqalı bos orındı óz denesi menen bántley otırıp, onı (awız boslıǵın) teń bólip,
birdey kólemdegi eki keńlikti payda etedi (7-súwret). Bul renggenogramma maǵlıwmatları, palatogramma arqalı da tastıyıqlanadı. Tildiń ortańǵı bóliminiń tańlaydıń ortasına kóteriliwinen tildiń eki ernegi birinshi
kishi azıw tislerden baslap tiyip, ol qaldırǵan izler palatogrammada anıq kórinedi (7-cúwret). Palatogrammada qaldırǵan izler [e] sesin aytqandaǵıdan ensizirek (6-súwrette [i] hám [e] sesleriniń palatogrammasın salıstırıń). Bul ayırmashılıq [i] sesiniń [e] sesine qaraǵanda tildiń artıraq jıljıwı
arqalı jasalıwınan bolsa kerek.
7-súwret. Dawıslı i, ú sesleriniń rentgenogramma hám palatogrammaları (ú- úzik sızıq).
Akustikalıq jaqtan [i] foneması tek [e] fonemasınan sál tómenirek jiyliktegi ekinshi formantına iye (1640-1930). Al ol basqa dawıslı fonemalarǵa qaraǵanda joqarǵı jiylikte. Bunday joqarı jiylikte bolıwına tildiń jazıq jaǵdayı (alǵa jılısıńqı til ortası dawıslısı ekenligi) se-
bepshi bolıw menen birge onıń eziwlik ekenligi de azlap sebepker. Óytkeni tildiń jazıq hám tik jaǵdayı boyınsha birdey bolıwına qaramastan [ú] fonemasınıń ekinshi formantına qaraǵanda [i] fonemasınıń ekinshi fonemasınıń joqarıraq jiylikte bolıwı tek sońǵı dawıslını aytqanda erinniń qatnaspawı menen ǵana túsindiriliwi múmkin. Dawıslı [ú] erinlik bolǵanı ushın onıń ekinshi formantı tómenlegen. Sebebi tildiń jazıq jaǵdayınan sońǵı ekinshi formantqa tásir etetuǵın artikulyaciyalıq jaǵday erinniń qatnası bolıp tabıladı. Buǵan 2-kestedegi [i]-[ú], [á]-[ó], [ı]-[i], [a]-[o] eziwlik - erinlik jubaylas dawıslılarınıń ekinshi formantları haqqındaǵı maǵlıwmattı salıstıra otırıp tolıq isenemiz. Bul jubaylas dawıslılar-
dıń aldıńǵıları (eziwlikleri) joqarıraq jiyliktegi ekinshi formantlarına iye. Dawıslı [i] fonemasınıń birinshi formantı tómen jiylikte bo-
lıp (250-570 gc.), bul jaǵınan onıń basqa qısıq dawıslılardan ayırmashılıǵı bolmaydı (2 kesteni hám 11-súwretti qarańız).
§ 18. Dawıslı [á] fonemasınıń sıpatlaması
Dawıslı [á] - til ortası, ashıq, eziwlik fonema. Artikulyaciyalıq jaqtan bul dawıslınıń til aldı emes, al til ortası foneması ekenin rentgenogramma hám palatogramma maǵlıwmatları tolıq tastıyıqlaydı. Tildiń ortańǵı bólimi tańlaydıń ortasına sál kóterilip, dóńislikti payda etedi; tildiń aldıńǵı hám artqı bólimi túsińki, erinler ashıq, tómengi jaq túsińki halda
46
jasaladı. Erinler ashıq jaǵdayda bolǵanlıqtan awız boslıǵınıń aldıńǵı shegarası xızmetin aldıńǵı tisler atqaradı (8-súwret). Ashıq dawıslılardı, sonıń ishinde [á] dawıslısın aytqanda tómengi jaqtıń túsińki halda bolıwı, al qısıq dawıslılardı aytqanda kóterińki jaǵdayda turıwı tábiyǵıy jaǵday. Solay bolsa da dawıslılarǵa kerekli seslik túrdi payda etiwde tómengi jaqtıń qanshelli dárejede túsińki ya kóterińkiligi emes, al tildiń tańlayǵa qaray kóterińkilik yamasa túsińkilik jaǵdayı áhmiyetlirek boladı. Máselen, jaqtıń ashılıw dárejesin ózgertpey-aq ashıq [á] hám qısıq [i] dawıslıların aytıw múmkin. Biraq [á] sesin aytqanda tildiń túsińki, al [i] sesin aytqanda tildiń kóterińki bolıwı shárt. Sonlıqtan da dawıslılarǵa sıpatlama beriwde hám olardı klassifikaciyalawda jaqtıń ashılıwına emes, al tildiń kóteriliw dárejesine itibar beremiz. Rentgenogramma maǵlıwmatları [á] dawıslısın aytqanda tildiń kóterińki bolatuǵının kórsetedi (8-súwret).
8-súwret. Dawıslı á, i sesleriniń rentgenogramma hám palatogrammaları (i - úzik sızıq).
Akustikalıq jaqtan, birinshiden, [á] foneması óz-ara jaqın jiyliktegi birinshi hám ekinshi formantlarına iye boladı. (F8-500-970 gc., F88-1380- 1840 gc). Ekishiden, formantlardıń tómengi hám joqarǵı shegarası kóbirek ayırmashılıqqa iye (F8-diń tómengi shegarası 500 gc. bolsa, joqarı shegarası 970 gc. F88-niń tómengi shegarası 1380 gc. bolsa, joqarı shegarası 1840 gc.). Bul ashıq dawıslılardıń hámmesine tán akustikalıq jaǵday. Ekinshi formantınıń jiyligi boyınsha [e] hám [i] dawıslılarınan sońǵı úshinshi orındı tutadı (2-keste, 12-súwretti qarańız). Dawıslılardıń ashıq bolıwı birinshi formanttıń jiyligin joqarılatatuǵının esapqa alsaq, [á] fonema-
sınıń [a] dawıslısı menen birge eń ashıq dawıslılar ekenine isenemiz. Sebebi bulardan da joqarıraq jiyliktegi “8 hesh dawıslıda joq (2-kestedegi dawıslılardıń birinshi formantların salıstırıp qarańız).
§ 19. Dawıslı [ú] fonemasınıń sıpatlaması
Dawıslı [ú] - til ortası, qısıq, erinlik fonema. Artikulyaciyalıq jaqtan [i] foneması sıyaqlı tildiń ortańǵı bólimi tańlaydıń ortasına qaray kóteriliwi, tildiń artqı hám aldıńǵı bólimleriniń túsińki, til túbiniń jutqınshaq diywalınan qashıqlasıwı, solay etip tutas tildiń awız boslıǵınıń dál ortasına toplana otırıp, onı teńdey ekige bólip turıwı arqalı jasaladı. Tómengi jaq az dárejede túsińki, eziwlik [i] fonemasınan
47
ayırması erinler alǵa úyriliw nátiyjesinde dóńgelek sańlaq payda etilip, awız boslıǵınıń aldıńǵı shegarasın erinler quraydı (7-súwretler). Tildiń aldıńǵı hám artqı bólimleri túsińki jaǵdayında til ortası kóterilgenlikten onıń ernekleriniń ekinshi kishi azıw tislerden baslap tiyip qaldırǵan izi palatogrammada anıq kórinedi (7-súwret).
Akustikalıq jaqtan [ú] fonemasınıń ekinshi formantı tildiń jazıq jaǵdayı boyınsha birdey bolıwına qaramastan [i] dawıslısına qaraǵanda tómenirek jiylikke iye (1300-1550gc).Bul [ú] fonemasınıń erinlik, al [i] fonemasınıń eziwlik ekeni menen tikkeley baylanıslı. Solay etip dawıslınıń ekinshi formantına tildiń jazıq jaǵdayı tásir etiwi menen birge az bolsa da, erinniń qatnası da tásir etedi. Anıǵıraǵı, dawıslınıń erinlik bolıwı onıń ekinshi formantın tómenletedi. Dawıslı [ú] foneması birinshi formantınıń jiyligi boyınsha (260-550 gc) basqa qısıq dawıslılardan hesh ayırması joq (2-kesteni 11-súwretti qarańız).
§ 20. Dawıslı [ó] fonemasınıń sıpatlaması
Dawıslı [ó] - til ortası, orta kóterińki, erinlik fonema. Artikulyaciyalıq jaqtan [ú] foneması sıyaqlı tildiń ortańǵı bóliminiń tańlaydıń ortasına (jumsaq tańlaydıń aldıńǵı bólimine) qaray kóteriliwi, tildiń artqı hám aldıńǵı bólimleriniń túsińki, til túbiniń jutqınshaq diywalınan qashıqlasıwı, solay etip tutas tildiń awız boslıǵınıń ortasına toplana otırıp, onı ekige bóliw arqalı jasaladı. Biraq [ú] sesin aytqanda til menen
jaq kóterińki, al [ó] sesin aytqanda túsińki jaǵdayda boladı. Sonday-aq rentgenogrammadan [ó] sesiniń artqa jıljıńqıraǵan til ortası dawıslısı ekenin ańlaw qıyın emes. Erinlik dawıslı bolǵanlıqtan erinler alǵa úyrilip, dóńgelek sańlaq payda etiledi, nátiyjede awız boslıǵınıń aldıńǵı shegarası tisler emes, al erinler boladı (7,9-súwretler). Til ortası dawıslıla-
rı bolǵan [i] menen [á], [ú] menen [ó] fonemaların óz ara salıstırıp qarasaq,
[i] sesine qaraǵanda [á] ádewir túsińki ekenin, al [ú] sesine qaraǵanda [ó] shamalı túsińki ekenin kóremiz (8,9-súwretler).Tildiń tik jaǵdayı boyınsha
[ú] hám [i] seslerine salıstırǵanda qısıq, al [ú] hám [i] seslerine salıstırǵanda ashıq fonema. Sonlıqtan da bunı orta kóterińki fonema dep ataymız.
9-súwret. Dawıslı ó sesiniń rentgenogramma hám palatogramması (ó -úzik sızıq)
48
Akustikalıq jaqtan [ó] dawıslısı erinlik, onıń ústine erinlik [ú] sesine qaraǵanda da ashıq fonema bolǵanlıqtan til ortası dawıslı fonemalardıń ishinde eń tómen jiyiliktegi ekinshi formantına iye boladı (1290-1510 gc). Birinshi formantınıń jiyligi boyınsha ortasha orındı iyeleydi (320500 72): ashıq dawıslılardan tómen, qısıq dawıslılardan joqarı jiyilikte boladı (2-kesteni hám 11-súwretti qarańız).
§ 21. Dawıslı [a] fonemasınıń sıpatlaması.
Dawıslı [a] - til artı, ashıq, eziwlik fonema. Artikulyaciyalıq jaqtan til artı dawıslılarınıń hámmesine ortaq jaǵday - tutas tildiń tulǵasınıń keyin sheginiwi hám til artınıń belgili dárejede artqı (jumsaq) tańlaydıń tusına kóteriliwi arqalı jasaladı. Tutas tildiń bunday jaǵdayında til ushınıń keyin sheginiwi hám til túbiniń jutqınshaq diywalına jaqınlasıwı tábiyǵıy nárse. Tildiń usınday qálipte bolıwı awız boslıǵınıń aldıńǵı bóliminde úlkenirek, al artqı bóliminde kishirek kólemdegi keńlikti payda etedi. Berilgen bul sıpatlama tolıǵı menen [a] dawıslısınıń jasalıwına tuwra keledi. Til tutası menen keyin sheginip, til túbiniń jutqınshaq diywalına jaqınlasıwı, til artınıń kóteriliwi, tildiń al-
dıńǵı bóliminiń túsińki halda bolıwı, jaqtıń keń ashılıwı arqalı [a] foneması jasaladı. Erinler ashıq jaǵdayında bolıp, awız boslıǵınıń aldıńǵı shegarası xızmetin aldıńǵı tisler atqaradı (10-súwret). Bul fonema eń ashıq hám til artı bolǵanlıqtan, kútilgenindey-aq, palatogrammada hesh iz qaldırmaydı. Rentgen súwretinen kórinip turǵanınday-aq tutas til awız boslıǵınıń artqı bólimine toplanıp, onıń aldıńǵı bóliminde keń kólemdi payda etken.
10-súwret. Dawıslı a, ı sesleriniń rentgenogramma hám palatogrammaları (ı-úzik sızıq).
Akustikalıq jaqtan [á] sıyaqlı birinshi hám ekinshi formantlardıń aralıǵı óz ara jaqın bolıwı menen birge (570-1000 gc hám 1130-1390 gc) hár bir formanttıń tómengi hám joqarǵı shegarası kóbirek ayırmashılıqqa iye (F8 diń tómengi shegarası 570 gc bolsa, joqarǵı shegarası 1000 gc; F88 niń tómengi shegarası 1130 gc bolsa, joqarǵı shegarası 1390 gc). Bul
49
11-súwret. Barlıq dawıslı fonmalar qatnasqan sózlerdiń spektogrammaları .
jaǵday onıń ashıq dawıslı fonema ekeni menen tikkeley baylanıslı. Ekinshi formantınıń jiyligi boyınsha erinniń qatnası hám tildiń jazıq jaǵdayı jaǵınan ózi menen birdey bolǵan [ı] fonemasınan azǵana ayırmashılıqqa iye; al tildiń jazıq jaǵdayı jaǵınan ózi menen birdey bolsa da, erinniń qatnası jaǵınan ayırılıp turǵanlıqtan erinlik [u] hám
[o] fonemalarınan kóbirek ayırmashılıqqa iye (2-kesteni hám 11-súwretti qarańız). Birinshi formantlarınıń jiyligi boyınsha eziwlik, til artı bo-
lıwına qaramastan [ı] menen [a] úlken ayırmashılıqqa iye (570-1000 gc. hám 250-660 gc). Sebebi olar tildiń tik jaǵdayı boyınsha ayrılıp turadı: [ı]- qısıq, [a]-ashıq fonemalar.
Dawıslılar |
F8 |
F88 |
|
e[e] |
260-580 |
1800-2090 |
|
I[i] |
250-570 |
1640-1930 |
|
á[á] |
500-970 |
1380-1840 |
|
ú[ú] |
260-550 |
1300-1550 |
|
|
|
||
ó[ó] |
320-500 |
1290-1510 |
|
250-660 |
1160-1440 |
||
ı[ı] |
|||
570-1000 |
1130-1390 |
||
a[a] |
|||
270-560 |
830-1090 |
||
u[u] |
|||
360-730 |
800-1110 |
||
o[o] |
|||
|
|
§ 22. Dawıslı [ı] fonemasınıń sıpatlaması
Dawıslı [ı] - til artı, qısıq, eziwlik fonema.
Kópshilik adamlardıń artikulyaciyasında til artı dawıslı foneması retinde tildiń artqı bóliminiń kóteriliwi, til ushınıń túsińki, til túbiniń jutqınshaq diywalına jaqınlasıwı, solay etip awızdıń aldıńǵı bóliminde kóbirek kólem payda etiliwi arqalı jasaladı. (13-súwret a,b). Al ayırım adamlardıń artikulyaciyasında aralas dawıslı foneması sıpatında tildiń artqı bólimi menen birge tildiń ushı hám aldıńǵı bólimi tańlayǵa qaray kóterilip, solay etip tildiń ústi jazıq jaǵdayǵa enip, uzınsha kólemdi pay-
da etedi (13-súwret;v). Dawıslı [ı] sesin aytqanda erinler ashıq hám biy-
50
tárep halda turıp, jańǵırıq xızmetin atqarıwshı awız boslıǵınıń aldıńǵı shegarası tisler boladı.
12-súwret. Dawıslı ı sesiniń rentgenogramma hám palatogramması.
Akustikalıq jaqtan [ı] fonemasınıń ekinshi formantı a foneması sıyaqlı tómen jiylikke iye. Tek erinlik til artı fonemalarına salıstırǵanda ǵana [ı] dawıslısı joqarıraq jiylikte boladı. Birinshi forman-
tı jaǵınan ol qısıq dawıslılarǵa da, orta kóterińki dawıslılarǵa jaqın-
lasadı (2-kestege hám 11-súwretke qarańız). Bul jaǵday [ı] fonemasınıń qısıq dawıslılar qatarına jatqan menen de, artikulyaciyalıq jaqtan olardıń qanday da ayırmashılıqqa iye ekenin ańlatadı.
§ 23. Dawıslı [u] fonemasınıń sıpatlaması
Dawıslı [u]- til artı, qısıq, erinlik fonema.
Artikulyaciyalıq jaqtan [u] foneması tildiń tolıq tulǵası keyin shegingenlikten til túbiniń jutqınshaq diywalına jaqınlasıwı, til artı-
nıń jumsaq tańlayǵa qaray kóteriliwi, til ushınıń da keyin sheginip, tutas tildiń awız boslıǵınıń artqı bóliminde shar tárizli túrge eniwi, solay etip awız boslıǵınıń aldıńǵı bóliminde keń, al artqı bóliminde tar kólemdi payda etiwi arqalı jasaladı. Erinlik dawıslı bolǵanlıqtan erinler alǵa úyriliwi arqalı bir-birine jaqınlasıp, dóńgelek sańlaqtı payda ete otırıp, awız boslıǵınıń aldıńǵı shegarası xızmetin atqaradı; artqı bólimi kóterilgenlikten tildiń ernekleri keyingi azıw tistiń tusına tiyip, palatogrammada ol anıq kórinedi (13-súwret).
13-súwret. Dawıslı u, o sesleriniń rentgenogrammaları (o-úzik sızıq hám o sesiniń palatogramması.
Akustikalıq jaqtan [u] fonemasınıń ekinshi formantı [o] dawıslısı sıyaqlı eń tómen jiylikke iye. Bul jaǵday [u] fonemasınıń tereń til artı hám erinlik ekenliginen dárek beredi. Birinshi formantı boyınsha basqa qısıq dawıslılardan aytarlıqtay ayırmashılıqqa iye emes (2-kesteni hám 11-súwretti qarańız).