Kenesbay Karimov Agabiy

kúnlerdiń birinde, kishi pesin máháli Tólesin jiyren attı jetegine alıp, álle qanday bir qosıqtı ózinshe ıńıldap aytıp, suwatqa kelip qaldı. Janında hesh kim kórinbedi.

Sonsha waqıttan berli Tólesindi ońasha jerde gezlestiriwdi á rman etip, sol ushın dúnyanıń barlıq qızıqları menen táshwishlerinen keshken seyis, dushpanınıń jalǵız ózi awlaq jerde gezleskenin kórip, júregi dúrsildep soqtı, óz kózlerine isenerin de, isenbesin de bilmes edi. Aldın-ala ne qılatuǵının jipten-

iynesine shekem oylap qoyǵanına qaramastan állen waqıtqa shekem ózine kele almay, ar-sar bolıp otırdı.

Jiyren at jipti julqıp, kelgen páti menen suwǵa tústi, suw dizesine kelgenshe júrdi, soń tumsıǵın basıp, suw ishe basladı, basın kótermey suwdı urtın toltırıp simire berdi. ―Jiyren at sıyır minez eken, bul at hesh qashan báygide birinshilikti ala almaydı, Tólesin biykar hálek bolıp júr eken‖, dep oyladı seyis.

― Ózi de mına suw ishiwine qaraǵanda qoreń bolsa kerek, turqı da júdá iri, ılaq oyın menen arbanıń atı‖.

Selk etip, ózine keldi. Waqıt ótiwi menen qalǵıp úlgergen qanday da bir ot kókirek tusında payda bolıp, ǵıjlap janıp, ishin kúydire basladı. Kóz aldına tas aqır aldında tórt ayaǵın sozıp, qırıldap atırǵan Torıqasqa attıń súwreti kelip tura qaldı.

Waqıt az qalǵan, onı qoldan shıǵarsa bunday pursattıń kelmew itimallıǵı haqqında oylar hám qandaydur bir jabayı kúsh onı ornınan órre turǵızdı. Eki aralıq jigirma qádemdey edi. Taǵabergenniń túrgelgen epkini menen terbelgen shóplerdiń tısırlısın esitken Tólesin artına burılıp edi, ózine qaray kiyatırǵan qorqınıshlı adamnıń júzin kórip, qıshqırıp jiberdi.

— Dárwish, bul jerde ne qılıp júrseń? Toqta, kimseń? Háy kim bar?

Pıshıqtay shaqqanlıq penen eki-úsh sekirgende Taǵabergen óziniń aldında turǵan Tólesindi kórdi. Qorqınıshtan kózleri alarıp, júzi qıysayıp ketken edi.

—Dárwish! Taǵabergen? — dedi ol shekpeniniń jaǵasınan uslap buwındıra baslaǵan taramıs qollardan qutılıwǵa urınıp. Dawısı qorqınıshlı qırıldar edi.

—Ayt, atańa nálet, Torıqasqanı nege jazım ettiń? Atta ne gúna? Ayt!

—Onı sen óltirdiń, — dedi qırıldaǵan dawıs. — Sen! Sen úgitlemegende Qulshı biy onı bir úyir, bolmasa eki úyir jılqıǵa almasqan bolar edi. Onı jazım etken sen, aqmaq shaymiy. Óltireseń be, óltir!

— Iplas, qorqaq, kúshiń tilsiz janıwarǵa jetti me? — Házir qorqınıshtan qaltırap turǵan Tólesinniń turqın kórip seyistiń

kókireginde ǵıjlap, onı qıynap kiyatırǵan ottıń jalını páseygendey edi. Biraq, waqıya tosınnan bolǵan bir háreket penen aqırına jetti.

Seyistiń taramıs qollarınan qutıla almasına kózi jetken Tólesin, qanlı waqıyanı baslap berdi. Taǵabergen seyistiń oń búyiri shım ete qaldı. Ne bolǵanın ańlamay-aq háreket etken seyis oń qolı menen Tólesinniń qanı sorǵalaǵan qanjar tutıp qaltıraǵan

oń qolın bileginen uslap aldı. Shep qolı menen belindegi qanjardı qınınan suwırıp, Tólesinniń jan jerine qadadı.

Solay etip, suwat basındaǵı ayqas kóp dawam etpedi. Jaǵısta shapanı qanǵa boyalǵan Tólesin qulashın jayıp jatır edi. Aradan qansha ótkenin bilmeydi, Taǵabergen seyis ózine kelgende jerde jatırǵan adamǵa hesh kimniń járdemi zárúr bolmay qalǵan, Taǵabergenniń búyirinen qan tamshılar, gellesine kelgen úzik-julıq oylar arasında ―Torıqasqa, Tólesin, ólim, ketiw kerek‖, degen túsinikler gezer edi.

Taǵabergen úzik-julıq oylardıń arasınan ―bul jerden ketiw kerek‖ degenine toqtaldı. Ol ólimnen qorqpas, ómirge de tistırnaǵı menen jabıspas, biraq dushpanlar qolına túsip qorlanıwǵa

da tabı joq, sol ushın bul jerden ketiw háreketine kiristi. Suwǵa qanǵan at, endi suwattıń jaǵasındaǵı basların mal shalıp jegen shabıraw qamıslarǵa tumsıǵın sozıp, otlawǵa kirisken edi. Qanjarın qınına salıp, ol ele qolında uslap turǵanın umıtqanǵa uqsaydı, suwǵa túsip, attı jılawınan usladı. Jarǵa tartıp, atqa mindi. Ayaqlarında dárman joq edi. Suwattan shıǵıp, jolǵa túspedi. Mallar salǵan kóp súrdewlerdiń birin tańlap, attı soǵan saldı da, ersiz jaydaq atta ayaǵı salbırap, bası awǵan tamanǵa kete berdi.

Suwatqa at suwǵarıwǵa kelgen awıl adamı jaǵısta qulashın jayıp, qanǵa boyalıp jatırǵan adamdı kórip, esinen ayrıla jazladı.

Onıń Tólesin ekenin tanıǵannan keyin atına qaytıp mindi. At ústinde ―way-way‖ salıwı menen awıl jolına túsip quyınlatıp shaba ketti.

Paraxat otırǵan awıl ólimniń xabarın esitip, abır-sabır boldı

da qaldı. Tólesindi oń jaqqa shıǵarıp, bul islerdiń kimnen bolǵanın boljawǵa kiristi. Sonda barıp qaydandur kelip qalǵan dárwish awıl adamlarınıń yadına túsip, onı izlewge kiristi. Á lbette, hesh jerden onı izlep taba almadı, tabıwı da eki talay edi, bul waqıtta Taǵabergen seyis uzap ketken, ele mal salǵan eski súrdew menen jelip barar edi.

82

Dárwishti taba almaǵan adamlar Qojamyar biydiń otawınıń aldına jıynaldı. Kópshiliginiń qollarında quralı, qalqanı, iyinlerinde

qara mıltıq penen sarı jayları bar.

—Biy aǵa, biz jıynaldıq, ne keńes beresiz? Aytıń, kimnen gúmanıńız bar, kimniń atın aytsańız biz sonnan Tólesinniń kegin alıwǵa baramız, — dep dawısladı órt shalǵanday qap-qara júzin sheshek daǵı, onnan qalaberse talay-talay sawashlarda alǵan jaralarınıń ornında qalǵan tırtıqlar iyelep alǵan, ózgelerden bir gez biyik

boyı menen ajıralıp turǵan eńgezerdey Maylıxoja júzbası gúrildep. Bilseńiz Tólesinniń qandarınıń atın atań, biz onı ayaǵıńızdıń astına ákelip taslamasaq, mańǵıt ekenligimiz biykar!

Otawdıń ishkerisinen juwap bolmadı. Biraz tınıshlıqtan keyin Q ojamyar biy tısqarıǵa shıqtı. Shekpenin jelbegey jamılǵan.

Kózleri qızarǵan. Tosınnan basına túsken músiybetten qáddi búgilgen kibi kóriner, shoq saqalınıń aǵı da kóbeygen yańlı edi. Jıynalǵanlardıń perzentiniń biymezgil ólimine baylanıslı kewil bildirip, aytqan táziyaların bas iyip, únsiz tıńladı. Sońınan

bir jótkirinip alıp, sóz basladı.

—Biliwimshe, bul átirapta Tólesinge tisin qayrap júrgen hesh kimdi bilmeymen, bawırlarım, — dedi biy sónik hawaz benen. Jáne bul is tóbeden túskendey tosınnan boldı, aqılım hayran, bálki sizler ózlerińiz bir nárse bilersizler, sheyit ketken perzentim bálki tiriliginde birer biradarına ishindegi sırın pash etkendur,

kim dos, kim dushpanlıǵın aytqandur. Onıń jas tamshıları qaplaǵan kózleri jıyılıp turǵan kópshilikke qaratıldı.

—Dárwish, — dedi kópshiliktiń arasınan shıǵıp alǵa umtılǵan kekse adam, appaq qasları astındaǵı sıǵırayǵan kózlerin biyge qadap. Bunnan bir hápte, on kún burın awılda bir dárwish payda boldı. Gezlesip qalıp ―kimseń‖, desem juwap bermey taysaldı. Kórgenimnen-aq gúman tuwdırǵan edi. Kim biledi onıń qanday pıǵılda júrgenin? — Ol ―ne aytar eken‖ degen qıyalda aldın biyge tigildi, soń qayrılıp izindegilerge qaradı. — Sizler ne aytasız?

Qáne sol dárwish? Meniń gúmanım biykar emes qusaydı. Qáne ol? Hesh kim juwap bermedi. Kekseniń sózi durıs edi. Onı

kópshilik kórdi. Barǵan esiklerinde kimlerdur yarım nan, biri bir kese suwsın, taǵı biri góshli súyek uslattı. Búgin onı izlegenler dárwishti hesh jerden tappadı. Ol bir qus bolmasa qálegen payıt, qálegen tamanǵa ushıp kete beretuǵın. Birazlar waqtında sergeklik etip, jup jaǵasınan tutıp, dárwishtiń kim ekenligin, bul jerlerde ne qılıp júrgenligin soramaǵanına ókiner edi, biraq

endi ókinish, pushaymanlardan ne payda?

83

—Tólesin suwatqa nege barǵan ózi? — dedi topardıń arasınan bir dawıs.

—Alla bárekella, — dedi ekinshi dawıs. — Ol báygi jiyrendi suwǵaraman, dep ketken edi!

—At qayda? Báygi jiyren qáne?

Alaman biykar dawrıqpadı. Usı payıtqa shekem ólikti suw boyınan tawıp alǵanlar, onı úyge ákelgenler dógerekti, atqoranı kórmegen, kerek bolsa albırap júrip, báygi jiyrenniń ornında

joq ekenligin de ańǵarmaǵan edi.

— Jiyren qayda?

Kimdur atxanaǵa juwırıp ketti. Tez qaytıp kelip, qazıǵı ornında, ózi joq ekenligin xabarladı.

—Baǵana Tólesinniń jiyrendi jetelep, suwat taman baratırǵanın óz kózim menen kórdim, — dedi kimdur alaman ishinen.

—Attı urlaǵan! Tólesin at ushın jazım bolǵan. Qanjardı sıǵımlaǵan, barmaqların zorǵa jazdırıp aldıq. Qanjardıń júzi

qanǵa boyalǵan. Shaması Tólesin ózine ǵapılda taslanǵan urı menen alısqan! Sum dushpan aldı burın hámle qılǵan kórinedi, bolmasa Tólesindi bilemen, dastıǵın alıp óletuǵın márt jigit edi, —

dedi júzbası gúrildegen iri dawısı menen. — Menińshe dárwish kiyiminde awılımızǵa kelgen adam at urısı bolǵan, múmkin Eralı baydıń toyında-aq nıshanaǵa alıp izine túsken shıǵar. At penen Tólesindi suwatta jalǵız ushıratqan eken, zańǵar. Dárhal atlanıw kerek, ol ele uzap ketpegen shıǵar. Onıń ústine jaralanǵan.

—Jiyren qolına túsken soń, qustay ushqandur bátshaǵardıń ulı, onı endi qaydan tabasań? — dedi kimnińdur gúmanlı dawısı.

—Sonda ne? Jiyren at saǵan buyırsın, dep qarap otırayıq pa? — dedi qáhárli dawıs.

—Yaǵaw, men sirádaǵısın aytıp atırman. Uzaqlap ketkendur,

—dedi gúmanlı dawıs.

—Gápti qısqart, — dedi gúrildegen qáhárli dawıs. Bárqulla

qırsıǵına shawıp aldımızdı keskesleyseń! Qáne, házir-aq jolǵa túsemiz. Toqta, toqta. Sen Yawmıtbay, jigitleriń menen qubla taman jóne, iz qara, dáryaǵa shekem at shaptıra ber. Urını gezlestirseń qarsılıq kórsetti, dep gelle qılıp otırma, bizge ol tiriley kerek.

Sen arqaǵa qaray jollan, jigitleriń janıńnan qalmasın, — dedi

júzbası gúmanlı dawıs iyesi taman burılıp. Yawmıtbayǵa aytqanımdı sen hám esińde tut. Al, barıńlar. Men qıpshaqlar eli taman ketetuǵın jolǵa túsemen. — Biy aǵa, — dedi gúrildegen qáhárli dawıs iyesi Qojamyarǵa qarata, — ǵam jemeń, biz Tólesinniń qandarın siziń ayaǵıńız astına ákelip bawızlaymız. Al, áwmiyin deń, biy aǵa.

84

Qollar pátiyaǵa kóterildi. Alaman atlarına minip, topar-topar bolıp, kimi arqa, kimi qıpshaq elatı tárepke atların jeldirip barar edi...

Bul payıtta bası awǵan tamanǵa ketip baratırǵan Taǵabergen Tólesinniń qandarın qıdırıw ushın atlan-shap bolıp atırǵan awıldan ádewir qashıqlaǵan edi. Eralı baydıń toyındaǵı báygi shabısınan soń baylawda turıp tınıqqan jiyren attı ayap otırǵan

joq. Jaydaq atta otırıw birqansha qolaysız, degen menen úsh jasar payıtınan tay minip ósken seyis ushın jáne búginge shekem bir hápte, yamasa on kún ishinde bolıp ótken waqıyalardan soń ózin-

ózi ayaw degen túsinik Taǵabergenniń yadınan kóterilip ketken, ol

ólimnen de qorqajaq emes, ájelden qashıp baratırǵan joq, urıp-

soǵıp qıynawlarǵa tabı bolmaǵanlıqtan, jáne islegen jaqsılıǵın

óle-ólgenshe umıtpayman dep ózine-ózi sert etken Qulshı biydiń atı-abırayına shikast jetkizbeslik ushın hesh kimniń, ásirese endi dushpanına aylanǵan Qojamyar biydiń tárepdarlarınıń qolına tiriley túspekshi emes.

Kesh kirdi. Gúzdiń ashıq aspanında juldızlar kórine basladı. Jedel júristen jiyren at janıwardıń teri tınbay tamshılar, al, Taǵabergen irkiliwdi qıyalına da keltirmes edi. Shıǵıstan tań juldızı sholpan jarqırap kóringenge shekemgi júristen harıǵan jiyren at janıwardıń endigi júrisi jayaw adam qaptallasıp, qast etse basıp ozǵanday dárejege kelgende ústindegi adam attıń basın irkti. Boldırǵanlıqtan teńselip turǵan attıń noqtasın sıpırıp

alıp, bas jibi shubatılıp, putaǵa ilinip qalıp, attı biykarǵa hálek eter degen oy menen solay islegen edi, sawrısına bir shappat urıp, bosatıp qoya berdi. At dógerekten úyir tawıp qosılar, ya jem jegen jerin tawıp barar, degen niyette solay etti. Búginde qasqır-

ań-qusqa jem boladı, dep gúmanlanbasa boladı. Olar ádette ashıqqan payıtta ǵana jılqıǵa taslanadı hám qayımın tawıp jazım da

qıladı, al jazı menen toyınǵan bóriden jayma-shuwaq gúz máwsiminde qorqıwdıń keregi joq. Onıń ústine basına bostanlıq

alǵan arǵımaq kóp ótpey ózine keledi hám anaw-mınaw quwǵınǵa aldıra qoymas.

Qolındaǵı noqtaǵa tigilip, biraz irkildi. Sońınan endi oǵan kereksiz bolǵan shılbırdı ılaqtırıp taslap, óz jolına kete berdi.

Q arańǵıda iyesiz qalǵan at oqıranıp janına iyesin shaqırdı, ol qayrılıp qaramas edi, basınıń bos ekenin sezdi hám qarayıp kóringen shópti iyiskep kórdi, ázelden tanıs shóplerdiń iyisin ańlaǵan janıwar ash bolǵanın sezip, otlawǵa kiristi.

Maylıxoja júzbası baslaǵan bir topar salt atlı qıpshaqlar jurtına baratuǵın jolǵa tústi. Kún barında jol boyı gezlesken-

85

lerden sorar edi: ―ersiz, jaydaq jiyren at mingen adam kórmedińiz be?‖ dep. Bárinen birdey: ―Yaq, gezlespedi‖, degen juwap alar edi.

Temirqazıq juldızın názerge alǵan Taǵabergen baǵdardan adaspaǵan edi. Piyada kóp júrmey, tań uyqısın almaq ushın irkilip, shekpenine búrkenip, azǵana kóz ilindirdi. Baǵdarı ózine ekinshi mákan, tuwılǵan awılınan, kerek dese ata-anasınan da bawırman bolıp qalǵan Qulshı biy awılı, qalıń qıpshaqtıń ishi. Óziniń

endigi táǵdiri ne bolatuǵını haqqında ele oylap kórgen joq. Úlken jolǵa jaqın, biraq júriw qıyınshılıq tuwdıratuǵın kishi-kishi shoqalaq qumlardı basıp ótip, biyik-biyik putalardı aylanıp ótip, alǵa ilgeriley berdi.

Tólesinniń qandarın hám jiyren attı izlegen toparlar aqsham hár qaysısı hár tamanda qolayı kelgen jerde qonıp, kelesi kúni jolların dawam etip, mánzillerine jetti. Arqaǵa ketkenleri Qızıl-

qum eteklerine shekem barıp, hesh jerden dárwishtiń deregin tappay, sarsań bolıp izlerine qayttı. Qublaǵa ketken topar dáryaǵa shekem tirelip, dáryanıń degish alıp, izinen tepken qayırǵa kógergen torańǵıl toǵaylarınıń arasın bir-eki kún tintip, nátiyje shıǵara

almay, azıqların tawısıp, izge aylanıwǵa májbúr boldı. Bul waqıtlarda Maylıxoja júzbası baslaǵan topar Tamdıbulaqta qıpshaqlardıń biyi Qulshınıń Aqsuwat boyındaǵı awılına at basın tiregen edi.

Q ojamyar menen Maylıxoja Qulshı hám onıń adamlarınıń Tólesinniń ólimine qatnası bar ya joǵı haqqında tillespegen bolsa

da, júzbası jol boyı joldaslarınan Qulshı biydiń bayraq alǵan atı sol kúni keshesi jazım bolǵan jerde, biydiń seyisi Taǵabergen degen birewdiń Tólesinniń atın tilge alǵanın, sonıń ústinde janındaǵı atbaǵarǵa qanjar oqtalǵanın esitken, attıń óliminen soń ol adamnıń delbesıpat bolıp qalǵanın bilgen, onıń ústine ámirdiń xızmetinde eń batır jawıngerlerden sanalǵan, ozbır hám hóktemlikti jaqsı kóretuǵın Maylıxoja sebep penen qıpshaqlarǵa da dize batırıp, abay-siyasat kórsetip qoyıwǵa qolay payıt kelgenin oylap, mıyıǵınan kúlip qoydı.

Jigirmalaǵan atlı sáske payıtında awılǵa tosınnan kirip keldi. Jolda gezlesken dáslepki adamınan Qulshı biydiń úyin sorap bilip alıp, tuwrı at aydap tartınbastan kele berdi. Biydiń

otawınıń irgesine shekem kelip, at ústinde turıp, bul da ozbırlıqtıń bir túri edi, Maylıxoja gúrkiregen iri dawısı menen gúrildedi:

— Biy aǵa, úyde bar bolsańız shıǵıp ketiń, jón sorayıq. Sizde jumısımız bar.

86

Otaw ishkerisinen juwap bolmadı. Qońsı otawlardıń birinen asıǵıp-úsigip, biydiń inisi Shaqshaq juwırıp shıqtı. Ol Maylıxojanıń dawısın da, ózin de tanıytuǵın edi. Bul qıpshaqlardıń nókeri ishinde, al Maylıxoja júzbası mańǵıt nókeriniń ishinde eń tulǵalı hám ǵayratlı jigitler bolǵanlıqtan atlanıslarda birge júrip, sawashlarǵa birge kirgen waqıtları da bolǵan.

— Qulshı aǵam úyde joq edi, Maylıxoja, attan túspey-aq soraytuǵın jón-josaq bolsa soray beriń, biydi kóremen deseńiz attan túsip, qonaq bolasız, — dedi Shaqshaq.

Maylıxoja at ústinde turıp oylandı. Bádbesher júzindegi tırtıqları onı ábden aybatlı etip kórseter edi. Basınan taslamaytuǵın temir dubılǵasın jelkesine qaray ısırıp qoydı.

Á tirapqa kóz tasladı. Ótkir názeri menen Taǵabergen seyisti qıdırar, onıń túr-túsin janındaǵılardan sorap alǵan, kózine onday adam tússe, álbette, tanırman, degen pikirde edi. Biraq, joldasları táriplegen sıpattaǵı adam kózine túspedi. Bir sheshimge keldi.

—Biz bir gúmandar adamdı, Qojamyar biydiń jiyren atı menen qosıp birge izlep júrippiz, — dedi Maylıxoja. Eger at urısı menen Tólesinniń qandarın, jiyren attı tawıp berseńler attan túspey izimizge qayta beremiz.

—Ólimnen xabarım bar, biraq siz aytqan islerden ollager xabarım joq, — dedi Shaqshaq. Tólesinge ne bolǵan? Onıń qandarı kim eken bul awılda?

—Bilmeseń bilip qoy! Taǵabergen degen seyisi barmedi biydiń? Áne sol. Házir jiyren menen sol seyisti tawıp keltirseńiz attı jetelep, seyistiń qolın baylap aydap izimizge qayta beremiz, — dedi Maylıxoja záńgige shirenip.

—Taǵabergen seyis Torıqasqa attıń óliminen soń eseńkirep ketken, sóytip toydan qaytqanlardan qalıp qoyıptı, dep esittim.

—Jasırıp turǵan bolma taǵı.

Shaqshaq qolaysızlana basladı. ―Sen ne dediń, men ne dedim‖, menen oyınnan oymaq shıǵıp ketiw itimalı bar edi.

— Maǵan isenbeseńizler qarap kórińler.

Maylıxoja júzbasıǵa da keregi usı sóz, usı gáp edi. Jigitlerine burıldı.

— Qáne jigitler, dáslep atqoranı kóriń. Qojamyardıń jiyren atın keshe urlap, búgin atxanaǵa baylap qoyatuǵın urı ele enesinen tuwmaǵan shıǵar. Sol ushın barlıq buyıntıq jer, dógerektegi quwısqoltıqlardı da qarap shıǵıń. Shetkerilewde qonaq jayıń bolsa kórset, jáne ayt, shólledim, qımız ákelsin, — dedi júzbası Shaqshaqqa júzlenip.

87

Maylıxojanıń izine erip kelgen atlılar ekew-úshewden bir topar bolıp, átiraptan Taǵabergen menen jiyren attı qıdırıwǵa ketti. Olardıń izlegen Taǵabergeni bul waqıtta aqsham jolsız júrip, kúndiz panalap, urlanıp awılǵa jaqınlap kiyatırǵan, al basınan noqtası sıpırılıp, azatlıqqa shıqqan jiyren ayǵır bir

máwrit tınıǵıp hám otlaǵannan soń tumsıǵın kóterip, sol dógerekte jayılıp júrgen atlar úyiriniń iyisin alıp, aylanıp shawıp júrip,

úyirdi tawıp alǵan, aldındaǵı biyelerin kózinen tasa etpeytuǵın gúreń ayǵırdıń tisleri batıp ketken shoqlıqtaǵı jaradan aqqan qan tıyılǵan, aybıqáddem hám jas baytallar ushın ayqaslar menen

shayqaslarda mol sumlıq úyrengen gúreń kóz ilespes shaqqanlıq penen qayrıla berip sáddelegende bunday sumlıqtan biyxabar jiyren basına tiygen tuyaqtıń soqqısı zarpınan kózlerinen ushqın shashırap ketkendey bolǵan edi. Bası meń-zeń jiyren at qáwipten qutılıw ushın qashıwǵa májbúr bolǵan, ádewir jerge shekem doynaǵında barın shıǵarıp shapqannan soń, gúreń ayǵırdıń ózinen

á dewir izde qalǵanın ańlap, irkildi. Ayǵır da irkilip, ―endi qaytıp kelse taǵı dákki berermen‖, degen qıyalda jiyrennen kózin úzbey turar edi...

Maylıxoja shetkeridegi qonaq ushın arnalǵan úyge kirgizildi. Salqın qımız keltirildi. Samar tabaq penen ákelingen qımız sapırılıp-sapırılıp, keyin zerenlerge quyıldı. Shóllep kelgen Maylıxoja mirát kútip otırmastan aldına qoyılǵan ıdıstı alıp,

qımızdı qanaatlanıw menen simirdi. Ídıs ekinshi márte toltırıldı. Onı da ―zańq‖ qoyǵanda barıp temir dubılǵanıń qasnaǵı jawıp turǵan júzbasınıń qalıń qası menen shashınıń ortasındaǵı tar peshanası tershidi.

—Taǵı bir zeren quy bala, — dedi Maylıxoja iri dawısı menen ıdıstı xızmetker jigitke usınıp atırıp.

—Bas ústine!— Xızmetker jigit jeńil háreket penen júzbası usınǵan ıdıstı aldı da, samardaǵı úlken ojaw menen qımızdı sapırıp jiberip, sońınan bosaǵan ıdıstı toltırıp qonaqqa usındı.

Úshinshi zerennen soń júzbasınıń peshanasında ter anıq payda bolǵan edi. Sonda barıp, ol temir qasnaǵı iyesiniń peshanasın, al iylengen ógiz terisinen islengen jelkeligi moynın jawıp turǵan zildey dubılǵasın basınan sheship, janına qoydı.

—Qımız babında ashıptı, — dedi qonaq húrmet ushın otawǵa kirip, dizerlep otırǵan Shaqshaqqa, onıń barın endi ǵana ańǵarǵan adamǵa uqsap.

—Durıs aytasız Maylıxoja, qımız babında ashıǵan. Ol aldında bos turǵan zerendi xızmetker jigit tamanǵa ısırıp qoydı.

88

Qımız ishiwge, ásirese Maylıxoja menen ishiwge meyli joq edi, ádep júzesinen solay isledi. Xızmetker zerendi qımızǵa toltırdı.

Maylıxoja ráhátlenip salqın qımız simirip atırǵanda ekiúsh atlı atxanaǵa jetip kelgen edi. Atlarınan túse-túse, tayar turǵan

qazıqlarǵa baylap, atxanaǵa umtıldı. Atxanada báygi atlar menen ministegi atlar baylawlı turatuǵın, ol jerge tosın adamlar kiritilmeytuǵın, ásirese Torıqasqanıń jazım bolǵanınan keyin saqlıq kúsheytilgen edi. Jigitlerdiń aldın Allambergenniń basshılıǵındaǵı saqshılar keseledi.

—Háy, qayda barasızlar? Kimsizler? Atxanada neń bar?

—Joldı tospa, atxananı kóriwge júzbasımızdan hámir alǵanbız. Ash dárwazanı. Bizge Taǵabergen seyis penen ol urlap ketken jiyren at kerek. Qash joldan!

—Taǵabergen joq bul jerde. Onıń dáregin de bilmeymiz! Shegin keyin! Atxanada biy aǵanıń atlarınan ózge at joq!

Quwǵınshılar da bos kelmes edi.

—Biz atxananı kórip, ol jerde Taǵabergen menen jiyren at

joq ekenine kózimiz jetpegenshe, bul jerden jıljımaymız. Ash, dárwazanı.

Q ullası, Maylıxojanıń qurallı jigitleri de izge qaytpas, bellerinde qılıshı menen qanjarı bar saqshılar olarǵa jol bermes, atxana aldındaǵı teke tires at shaptırıp kelgen adam ara túskenge shekem dawam etti. Onı Shaqshaq jibergen edi.

—Allambergen, dárwazanı ashıńlar, kórsin, Shaqshaq aǵam solay buyırdı. Atxanaǵa Taǵabergen seyis penen jiyren attı qamap qoymaǵan shıǵarsızlar aqırı, — dep kelgen adam jánjelge shek qoydı.

Dárwazalar ashıldı. Allambergen saqshı jigitlerdi baslap júrdi. Atxanalar birme-bir kózden keshirildi. Ol jerlerde Taǵabergen seyis te, at ta joq edi.

—Al joralar, bul jerde sizler izlegen at penen seyis joq ekenligin kórdińler. Taǵabergen ne qılǵan, ol jiyren at ne at, aytıp berińler, — dedi Allambergen jumsaqlıq penen.

—Birewler suwat boyında Tólesindi óltirip, jiyren attı minip qashqan. Kim ekenligi házirshe namálim. Bunnan bir hápte burın awılǵa bir dárwish aralasqan eken, sol Taǵabergen bolıwı múmkin, dep gúman etilmekte. Sebebi, seyis Torıqasqanıń ólimin Tólesinnen kórip ―qanıńdı ishemen‖ dep aytqan kórinedi, — dedi quwǵınshılardıń biri harǵın dawıs penen. Nátiyjesiz at shaptırıwlar janına tiygen edi.

—Jigitler, tamaq jibitkendey shubat joq pa? — dedi olardıń biri. Tańnan berli suwsın ishpedik, meslerdegilerdi tawıstıq.

89

—Nege tabılmas eken, tabıladı, — dedi Allambergen. Qáne, ishkerige kirińler.

Ol jigitlerdi saqshılar turatuǵın páskeltek ójirege basladı.

—Seytmurat, qarap jiber, qımız bar ma, shubat bar ma, dım tappasań ayran bolsa da ákele ber. Jigitler shóllegen kórinedi,

—dep dawısladı.

Jigitler páskeltek esiktiń mańlayshasına peshanaların urıp almaslıq ushın eńkeyisip ishkeriledi. Túslikten awǵan kúnniń jarıǵı pátikten túsip turǵan ójireniń ishi ala kóleńke, biraq qońır salqın tartıp turar edi.

—Qáne jaylasıp otırıńlar jigitler, házir Seytmurat barın

ákeler, mına jerde nan bar qusaǵan edi, — dep Allambergen eski sandıq ústinde turǵan, may sińip, reńki qanday ekenligi bilinbeytuǵın dasturxandı ashıp kóre basladı. ―Kelgenshe qonaq uyaladı, keyin qonaq jer uyaladı‖, degendey ―ishkerileń‖ dep mirát etiwin etse de, kelgenlerdiń aldına qoyǵanday jartıwlı nannıń dasturxanda joq ekenligin kórgen Allambergen qısınayın dedi. ―Mal móńireskenshe, adam tilleskenshe‖ degen usıdaǵı, dep oyladı ishinen. Jańa ǵana atamızdı óltirgendey bir-birimizge qanjar alıp, oqtalıwǵa tayar edik, endi olar tórimizde qonaq bolıp otır,

al biz olardıń aldına qoyıwǵa nan tappay albırawdamız‖...

Jigitler etikleri menen, qarıw-jaraqların sheshpesten tósewli turǵan kiyizdiń ústine otırıstı.

—Barın bazar ete bereyik, házir Seytmurat eń bolmaǵanda ayranpayran tawıp keler, — dep pútin biyday shórek penen jartı zaǵarası bar dasturxandı, kiyiz ústine jaydı. Kóp ótpey shubat tolı mesti kóterip, Seytmurat kirip keldi. Shubat iship, shól basıp, nandı bólisip jep, júrek jalǵaǵan jigitlerdiń kewli ádewir kóterilip

qaldı.

—Hey, sen bala, shubat tolı mesti birewdiń keregesiniń basınan

jımqırıp kelgeniń joq pa, — dedi ishken shubatı betine tewip júzi qızarǵan quwǵınshılardıń biri boyı tapaltas, biraq iylenip pisken saz ılaydan ótkir kepshe menen kesip alǵanday denesi tórt múyeshli, alaq kóz jigit murtındaǵı shubat juǵın top-tompaq judırıǵı menen sıpırıp. — Óydegenim, mına shubatıń dım ǵana

mazalı eken. Soraǵanǵa ele buzılmaǵan mes berip jiberetuǵın qáyneneń joq shıǵar bul jerde. Jáne urlıq zat mazalı boladı, buǵan ne deyseń? — dep Seytmuratqa tigildi.

Seytmurat ózi bir ańǵallaw jigit edi. Tapaltas mına gápti ras aytıp otırma, ya házili me, bile almay awzı ashılıp qaldı.

Q araqalpaqtıń házil-dálkegi jata ma? Qarın toydırǵan jigitler endi basqılasıp kúlisip alıwdı gózlep, bulay degen

90