Kenesbay Karimov Agabiy

ózin bul átirapta kórgen adam joq, gúman iymannan ayıradı, degen. Botabek, attı hadallań, kóp qıynalmasın janıwar, biraq men ketkennen soń qılıń bul isti, kózim kórmesin... Keyin, Taǵabergenge kóz-qulaq bolıńlar, — degen sózlerdi tek atqosshınıń qulaǵına sıbırlap ayttı. Ashıw menen bir báleni baslap júrmesin, jáne.

Biy atqoradan shıǵıp otawına keldi. Endi kóz ilindiriwdi qıyalına keltirmese de boladı. Bul waqıtqa shekem tań aldındaǵı waqıyanıń dawrıǵı awıldıń barlıǵın tegis tańǵı shiyrin uyqıdan oyatıp bolǵan edi. Qulshı tań namazǵa taharet alıp, tórt rákattı ada etti. Otawdıń japsarında otırıp xızmetkerler tayarlap kelgen awqattan jedi. Endi barıp Eralı baydan eline qaytıwǵa ruqsat sorayjaq bolıp, turmaǵa oqtalǵan edi, janına Ásen axundı ertken toy iyesiniń ózi kelip qaldı. Otawdıń páskelteklew esiginen ―Assalawma áleykum‖ dep táńir sálemin bere ishkerige kirdi.

Biy kelgenlerdiń húrmetin jayına qoyıp, ornınan turıp sálemlesti. Otaw tórinen orın kórsetti. Xızmetkerdi shaqırıp, kelgenlerge ayran, shubat ákeliwdi tapsırdı.

—Bolmas isler boldı, Qulshıjan, — dedi toy iyesi Eralı salmaq penen. Qáne axun aǵa, bir duwa etip jiberiń amanlıqqa.

Baydıń janında kelgen Ásen axun qolın jaydı.

—Jay qolıńdı biy aǵa, alla beriwin jazbasın, joǵaltqanıńnıń

ornı tolsın, mal bastan sadaǵa degen, inshalla ózińniń, ózińnen órbigenlerdiń bası aman bolsın, allahu akbar!

Torıqasqa janıwar toydıń bas báygisin alıp, iyesiniń abıroyın bálentletip edi, qunı da bir neshe úyir jılqınıń qunı

menen barabar keletuǵın edi, onnan qápelimde ayrılıp qalıw iyesine ańsat emes, onıń ústine Eralınıń toyında ―Qulshınıń atın uwlap óltirdi‖ degen gáp-sóz de toy iyesine jaqsı at ápermes edi, sol ushın da toy iyesi Eralı bay qıpshaqlardıń biyine óz ayaǵı menen kelip otır. Qanshelli qádirli bolsa da maldıń atı mal, iyesi jaqsı kórgeni, qádirlegeni menen júyrik at ta bir mal, onnan ayrılıp qalǵan iyesine kewil aytıw jaramaydı, bas aman qudayǵa shúkir, dep aytıwǵa kelgen Eralı baydıń Qulshı biydi

jubatıw ushın oylap tapqan sharası axunǵa pátiya ettiriw bolǵan edi. Onı hár nársege pámi tez alısatuǵın Qulshı biy de uqtı.

— Táńir jarılqasın Eralı, aytqanıńız kelsin axun aǵa.

Q udayǵa shúkir basımız aman, tek úyde qalǵan tentegimizdiń bul atqa degen ıqlası ózgeshe edi...

— Qalay dese de hadal malıń edi, hasıl qanazat edi, ilaj joq. Nesin aytasań, biziń toyımızda bunday bolǵanına biz de qısındıq. Izlestirip gúman astındaǵı atbaǵardı tapqan boldıq, siziń

71

atbaǵarıńız ―dawısı uqsaydı‖ deydidaǵı, ayıbın moynına qoyıp, jazaǵa tartamız desek gúwa ekilenip tur, ―dawısı uqsaydı, ózin tanımadım‖nan arı barmaydı. Qullası, biz de arasattamız, aqırı qayırlı bolǵay, áytewir, — dep toqtadı Eralı bay.

—«Boları boldı, boyawı sińdi», degen. Endi moynına aldıramız, dep bir biysharanı urıp-soǵıp qıynamasańlar. Men ne deyin, qudaydan kórdim. Tilsiz janıwarǵa kózi qıyıp uw bergen bolsa, ózi-aq qudaydan tabar.

—Sonda da anıǵın bilgen yaqshı. Bálki birewlerden gúmanıńız bardur? Jigitlerdiń aytıwınsha at seyisińiz ―Tólesin‖ degen attı

tilge alǵan qusaydı.

—Taǵabergen gúman menen aytqandur. Torıqasqaǵa qızıǵıp, maǵan sat dep barǵan edi, men satpadım. Úydegi tentektiń bul atqa ıqlası zıyat ekenin aytqanman. Tólesinniń ıqlasın jıǵıwıma

da sol náreste sebep bolǵan. Tólesin bir at jillisi ǵoy. Onıń qolınan Torıqasqanı záhárlew kele qoymas. Ele onıń uwlanǵanı da anıq emes ǵoy.

—Uwlanǵanı anıq kórinedi. Ókpe-júregin sınaw ushın taslaǵan eken, jegen bir-eki iyt sespey qatıptı.

Biydiń qıyalınan álleneshik pikirler keshti. Kóz aldına Tólesinniń delbesıpat kelbeti keldi. ―Torıqasqaǵa bek bol, bek bol‖ degen sózi qulaǵına esitilgendey boldı. ―Sol‖ degen pikir urlanıp sanasına kirdi. ―Attı uwlaǵan Tólesin, Tólesin óltirdi‖, dep tákirarladı ishki bir dawıs. Biraq aq kewil biydiń de jamanlıqqa isengisi kelmes edi. Ne ushın? Júyrik at tek meniki

bolsın, ózgeniki bolmasın, degen oy menen be? Qızǵanısh pa? Kóre almaslıq pa? Taǵı da Tólesinniń delbesıpat kelbetin elesletti. Úyir jılqıǵa almaslaǵanda bolar edi, sol saparı. Erejep qılmadı. Dúnyada ózin ―aqılsızban‖ dep sanamaytuǵın, ózgeler pámli kisi dep tán alǵan dana biydiń de pámi alıspaytuǵın nárseler tilekke qarsı, dúnyada az emes edi.

—Kózi qıyıp atqa onday qılǵan kim eken, bala? Bul sawal biydiń awzınan erksiz shıǵıp ketti.

—Kim bolsa da qudaydan tabar, — dep gápke qosıldı Ásen

axun.

—Ózim barıp, táńir jarılqasın aytıp, ruqsatıńızdı almaqshı

edim, — dedi Qulshı. Mine ózińiz keldińiz. Toyladıq, ishtikjedik, tamasha kórdik. Endi biz qaytsaq. Ruqsatıńız benen búgin jolǵa túsemiz, Eralı biy.

—Ruqsat Alladan, — dedi Eralı bay. Kelseńiz esigimiz bárqulla

ashıq.

—Al, áwmiyin, jollarıńız bolǵay.

72

Kóp ótpey Eralı baydıń toyınan aldın quwanıp, sońınan Torıqasqadan ayrılıp, qayǵırǵan Qulshı biydiń toparı jolǵa túsken edi. Torıqasqanıń ornına on túye jetelep qayttı. Biraq, ol attıń ornın basa almas edi.

Jolǵa túser payıtta hámmeni kóz benen túwellep shıqqan biy Taǵabergen seyistiń joq ekenligin bildi.

—Taǵabergen kórinbeydi, — dedi biy Botabekke burılıp.

—Ábsametke ―kóz jazba‖ dep tapsırǵan edim. Retin tawıp, kózden ǵayıp bolıptı. Sizge aytıwǵa tartındıq.

—Pay adamına tapsırǵan ekensizdaǵı, — dedi biy renjip.

—Ne qılayıq, qıdırtayıq pa?

—Endi joldan qalmayıq. Tiri bolsa shıǵar bir jerden.

Aytıwın aytsa da ishi muzday boldı. Baǵanaǵı qáhári jaman edi. Birer iske qol urmasa jarar edi. Eki qolın baylatıp, qamap qoymaǵanına ókindi. Ókingennen kim payda kórgen?

...Taǵabergen seyistiń júregin kek alıw, tilsiz, ayıpsız bir janıwardıń biywaq ájeli ushın ósh alıw tilegi ottay jandırar,

bir orında qarar tawıp egleniwge qoymas, oylawǵa, pikirlewge pursat bermes edi. Qulshı biyge uqsap onıń da oyında, sanasında ―Tólesin‖ degen bir sóz aylanar, onıń delbesıpat kelbeti elesler, onıń ornın

tórt ayaǵı sozılıp tas aqırdıń aldında tanawı jelbirep, alqınıp atırǵan at basıp keter, attıń elesi gá qayshılanǵan qos qulaǵı juldızdı gózlep tepsiner, maqpalday jumsaq tumsıǵı menen Taǵabergen seyistiń iyninen nuqıp-nuqıp qoyar, gá jılawınan uslap, qaptallasıp juwırıp kiyatırǵan seyiske jawdıraǵan kózleriniń qıyıǵın salıp ―meniń menen jarıspaqshımısań‖ degen yańlı oqıranıp qoyar, gá jumsaq boz jerdiń shańın aspanǵa kóterip, uzın arqannıń ushınan uslap turǵan seyisti aylanıp oynaqlar, artqı eki ayaǵında tik turıp, shıńǵırıp kisner edi. Usınday qıyallar

sanasın biylep alǵan Taǵabergen bası awǵan tárepke qaray bir neshe márte qádem taslap kórdi. Hár saparı kimdur:— Taǵabergen, qayaqqa barasań, qayt izińe! — dep qaytarar edi. Állen waqıtta ózine kelgen seyis bir neshe gúmanlı baqqan kózler baqlap turǵanın, onı hesh qayda jibermew jóninde hámir bolǵanın ańlap jetti. Ósh alıw jónindegi pikir sónbegenin, ol páseyiw ornına hár máwrit sayın

bir dáste otın salınǵan ortadaǵı ot kibi pát alıp janıp endi pútkil sanasın, barlıǵın kúydirip baratırǵanın sezindi. Qalay bolmasın gúmanlı baqqan názerlerden awlaqlasıw, tutqınnan bosanıw kerek. Endi ol sumlıq islete basladı. Názerin bir núktege qadap uzaq otırdı, qıymıldamadı. Tek kirpigi ǵana qıymıldar edi.

Q asındaǵılar ―bul uyqılap qalmadı ma eken‖ degen gúman menen aldına kelip, túrtip kórdi. Taǵabergen ses bermedi. Adamlar: —

73

Taǵabergen seyis sharshadı, túni menengi uyqı, Torıqasqanıń ólimi barlıǵı qosılıp seyisti haldan taydırǵan, — degen pikirge keldi. Oǵan keregi de sol edi. ―Suw ishemen‖, dedi ol tosınnan, ózinen kóz almay otırǵan Ábsametke. Ol ornınan turıp, suw ákeliw ushın otawǵa kirdi. Ózin uyqılaǵanǵa salıp, kóz astınan dógerekti baqlap otırǵan seyis ornınan turdı da, atqoranıń ashıq ergeneginen shıǵıp, jıńǵıldan bir-birine uqsas etip qurılǵan sansız qoralardıń arasına sińip, kózden ǵayıp boldı. Kóp ótpey sháńgil

qabaq penen suw ákelgen Ábsamet Taǵabergenniń ornın sıypalap qala berdi...

Taǵabergen gúman tuwdırmaw ushın bir-eki qoradan ótkenshe qádemin keńnen basqan menen juwırmadı. Qojamyar biy bas bolıp kelgen mańǵıtlardıń otawın tabıwı kerek. Ótken-ketkennen sorastırıp kórip edi. Jónli juwap ala almadı. Sharq urıp izledi. Qáhár-ǵázepten ishi ottay janar edi.

Aqırında Qojamyar biydiń, balası Tólesinniń dáregin Taǵabergen bir adamnan bilip aldı. Aytıwınsha, olar tań ata jolǵa túsip, awılına qaytıptı. Endi onıń izinen jetiw, qasında topar-

topar jigitleri bar Tólesin menen alısıw seyistiń bir ózi ushın múshkil is ekenin ańǵardı. Ne qılıw kerek? Izine qaytıp,

Q ulshıǵa qosılıw kerek pe? Joq. Taǵabergen seyis bunday oydan awlaq edi. Onıń qıyalın Tólesinniń kelbeti menen janıwar Torıqasqanıń qılıqları tárk etpegen, waqıt ótken sayın, hár adım atqan sayın elesler kúsheygennen kúsheyip, ósh alıw tilegi onı azapqa salar, anıǵında Taǵabergen seyis Tólesinnen de beter at jinlisi edi.

Ash bolǵanday, shóllegendey boldı. Esigi ashıq turǵan bir otawǵa kirdi. Suw soramaqshı edi. hesh kim kórinbedi. Keregeniń basında iliwli turǵan mesti alıp, shubat ishti. Jipke jayıp qoyılǵan

sur etten bir bólegin aldı da, jey basladı. Soń bir nárse yadına túskendey jiptegi góshlerden alıp, belinen enli kámar buwılǵan shekpenniń qoynına sala berdi. Shıǵıp baratırıp ózi ornına qaytıp ildirgen shubat tolı mesti qoltıǵına qıstı. Quday jarılqap úyge hesh kim kirip kelmedi. Kirip kelgende de Taǵabergen onı elestirmegen, onnan tartınıp ya qısınıp otırmaǵan, alǵan zatları ushın razılıq sorap turmaǵan bolar edi, qaǵazǵa sıya menen jazılǵan xattıń quyash hám jamǵırlarda qalıp óship ketkenindey onıń qıyalında házir uyat, ar-namıs, adamlar jaratqan mádeniyat jónindegi túsinikler de óship ketken, onıń ornın tastan oyılǵan

aqır aldında tórt ayaǵı sozılıp, dem ala almay alqınıp atırǵan attıń súwreti tolıq iyelep alǵan. Onı endi heshteńe: toydan sońǵı

shawqım, gúzgi ashıq aspan, arqadan esken, janǵa ráhát baǵıshlay-

74

tuǵın qońır samal, alıstan munarlanıp kórinip, bárqulla ózine qandaydur bir tilsimi menen insandı shaqırıp turatuǵın tawlar, izde qalǵan ómir, dúrkin-dúrkin jılqılardıń tuyaqlarınıń dúbiri, qullası seyistiń oyınsha insandı ómirge baylap turatuǵın nárselerdiń hesh biri qızıqtıra almasa kerek. Onı qızıqtıratuǵın

bir nárse qalǵan, ol da bolsa Qojamyar biydiń awılın izlep tabıw, onıń balası Tólesindi qay jerde bolmasın jalǵız gezlestiriw, alqımına qanjardı taqap turıp, kózine tigiliw.

Qoynında duzǵa pisken sur et, qoltıǵında shubat tolı mes penen seyis úyden shıqtı. ―hesh kim kórmedi me‖ dep urlanıp dógeregine kóz taslamadı. Óz jolına kete berdi. Ádewir júrgennen soń birewden Qojamyar biydiń awılınıń baǵdarın sorastırıp bilip aldı.

Qıyalında janlanǵan súwretler gá quwanıshqa bóler, gá qayǵı-ǵamǵa batırar, gá ǵázepten qaltıratpa tiygizer edi. Gúzde kúlte jońıshqaǵa baylanǵan Torıqasqa arqandı aylanıp zeriger, murnına alıstaǵı jaylawlarda jayılıp júrgen biyelerdiń sırlı iyisi keler, bedew

attıń tamırlarında qan shapshıp oynar, arqanın sheship jılıstırǵanda yamasa keshqurın qoraǵa alıp qaytqan payıtta at janıwar erkinlikke umtılıp, arqandı tartıp kórer, seyistiń taramıs qollarınan bosanıp ketiwden úmitin úzgen at arqan boyına oynaqlap jorta baslar, jelip-jelip jortar, jumsaq samal tozǵıtıp quyrıq-jalı qızlardıń shashlarınday jelbirer, jortaqlap jele

beriw zeriktirgennen soń at aldınǵı eki ayaǵın kóterip, artqı eki ayaǵına turıp kisnep jiberer, geyde jaqınlap kelip, seyiske omırawı menen súykener, kóp ótpey seyistiń sanasında basqa súwretler oyanıp, tas aqır aldında jatırǵan at onı tereń qayǵıǵa batırar, ǵázep penen belindegi qanjardıń sabın sıǵımlatar edi. Usınday sanadaǵı elesler menen gúresler ortasında taǵı bir eles úmit ushqınların oyatıp, tas túnek aspanda ―jalt‖ etip aǵıp túsken saǵımday joǵalar edi. ―Balaǵa qıyın. Oǵan ne aytaman? Torıqasqa qáne? — dese ne deymen?‖. Kelip shıǵısın, ómir tariyxın ózinen basqa hesh kim bilmeytuǵın jalǵız baslı seyis, Qulshı biydiń

ulı Erejepti óz balasınday jaqsı kórip qalǵanın házir uǵınǵanday boldı, tuwrıraǵı házir moyınlaǵanday boldı. Álemnen ótken soń izinde ―meni pálenshe eslep júredi‖, degen úmitten táme etiw me, qullası ózi menen tuwısqanlıq baylanısı joq, adamlar haslında qaysı elattan, qaysı ulıstan ekenin bilmeytuǵın Taǵabergen seyistiń kishkene Erejepti óz balasınday jaqsı kóriwi, seyisti bul dúnyanıń qıyınshılıǵı menen azaplarına kónip jasawǵa degen ıqlasın arttıratuǵın sebepke megzer edi. Bálki, bul Erejeptiń de ózi qusap Torıqasqa attı jaqsı kórip qalǵanınandur.

75

Bulardı ayırıp, bir-birinen parıqlap otırıwǵa seyiste pursat bolǵanı menen ıqlas joq edi.

Qulshı biy awıldan ádewir qashıqlasıp ketkenshe ―Taǵabergen kelip qalar‖ dep izine qarayladı, sarı júrmeldi jeldirtpedi,

olay etkende atqosshıları da kimi atın jorttırıp, kimi shoqıraqlatıp shawıp izine ere bergen bolar edi, al túye jetegenler qatarı jayparaxat adım-adım júris penen bara berdi. Ózgeler biydiń rayına qaraǵanlıqtan, tis jarıp hesh nárse aytpadı. Biraq,

bul jaǵday dawam ete beriwi múmkin emes, bul barıstan awılǵa bir qonıp ta jetiw qıyın. Qulshı da jaǵdaydı ańlap kiyatır

emes pe, attıń basın irkip, turıp dawısladı:

—Allambergen, beri jaqınla. Jetegińe ertlewli atlardıń birin al. Sóytip Eralı awılǵa qaytıp bar, Taǵabergendi sorastır, kórgenbilgenler bardur, dáregin aytar. Tawıp ayt: Qulshı Torıqasqanıń

ólimin sennen kórmeydi, ―shıǵasıǵa iyesi basshı‖ degen áweli

ózimnen, soń alladan kóremen, tartınbay qaytsın, bas aman bolsa bórk tabılmay qalmas, dep atır de. Usılardı jetker. Qullası tartınbasın, awılǵa qaytsın, elge qaytsın. Bul islerde onıń tarı

kib i ayı b ı joq . K eyingi s ó zler to yd an b ir ge qayt ı p kiyatırǵanlardıń túriwli qulaqları ushın, bálki kóbirek ózi ushın

da aytılǵan sózlerge megzep keter edi.

—Bas ústine biy aǵa, qullıq, — dedi at ústinde turǵan Allambergen saqshı.

—Háy Seytmurat, jetegińdegi seyistiń atın keltir.

Dástúr boyınsha seyis te, atshabar da báygige qosılatuǵın atqa minip júrmeydi, júyrik at qosaqqa jaydaq alınadı. Taǵabergen minip kelgen attı ―seyis keler‖ dep atqorada qaldırıwdıń esabın tappaǵan jigitler qosaqqa alıp kiyatır edi. Seytmurat astındaǵı atın tebinip jortqan payıtta úzeńgileri attıń eki búyirin soqqılap qolaysızlıq tuwdırmaslıǵı ushın taralǵıdan qayırılıp qustumsıq erdiń basına ildirilgen jiyren attıń jılawın Allambergenge uslattı. Kóp ótpey jetegine at alǵan jigit kópshilikten ayrılıp, izge qayttı. Al, ádewir jol basıp jonı qızǵan sarı júrmeldiń jılawın jazdırǵan biydiń izinde bir

tegis shań kórindi. Sál izirekte qalǵan joldasları da atların qıstastırıp, kimi qorsıldap jortıp, kimi jorǵasın súrip, kimisi shoqıraqlap jelip ketti. Torıqasqa janıwardıń bayraǵına tigilgen on túyeni jeteklegen kimi atlı, kimisi piyada topar bir zamatta kóterilgen shańnıń ishinde qalıp, kózden ǵayıp boldı.

Allambergen toy bergen awılǵa qaytıp bardı. Atlı júrip, gá atın baylap, piyadalap júrip, Taǵabergen seyistiń dáregin sorastırdı. Ótken-ketken, awıl adamları, saqshı, shopan ya jılqıman

76

bolıp ol dógerekte seyisti kórgen ya bilgen adamnıń dáregi shıqpadı. Atın jeteklep ótip baratır edi, bir otawdan hayaldıń ǵarǵanıpsilengen dawısı esitildi.

— Qayaqtıń qıran qaraqshısına tap boldıq! Ya quday! Ilayım jegeni qaraqan bolıp, qarnın tesip shıqqay! Dizbedegi sur gósh penen mestegi shubattı kúppá-kúndiz men qońsıǵa kirip-shıǵaman degenshe alıp ketipti, ya párwardigar, esittińiz be adamlar. Awılımızǵa urı aralasıptı, zatlarıńa bek bolıńlar!

Baǵana Taǵabergen kirip et penen shubatın alıp ketken úydiń hayalı qońsı hayal menen aytısqan ósegine állenemirde noqat qoyıp, endi ǵana úyine kirip, qazan asıp, sur etten almaqshı bolıp gósh dizip qoyǵan jipke qol sozǵan payıtta ǵana ettiń joq ekenin, onıń ústine keregedegi shubat tolı mes te ǵayıp bolǵanın ańlap, urını jerden alıp, jerge salıp ǵarǵap atırǵanı edi. Allambergen

ishke kirip seyistiń dáregin sorasam ba, dep eglenip turdı da, soń keshte jeytuǵın asınan ayrılǵan sorlı hayaldıń jarasına duz seppeyin, degen pikirge bardı, ekinshi jaǵınan bul is qáwipli

de bolar edi, ashıwın kimnen aların bilmey turǵan hayal ―sen urısań‖ dep asıla ketse ne boladı, taǵı?!

Kún awǵansha Taǵabergen seyistiń dáregin sorastırıp jartıwlı hesh nárse bile almaǵan Allambergen aqırında izge qaytıwǵa qarar etti. Bir úyge irkilip, ayran, shubat iship júrek jalǵap alǵannan soń attı minip, birin jeteklep óz awılına aparatuǵın jolǵa tústi.

Bul payıtlarda Taǵabergen seyis Eralı baydıń awılınan alıslap ketken edi. Shıqqan jerinen Qojamyardıń awılına salt atlı arada bir qonıp baradı, degen bir shopannıń sózi hám siltegen baǵdarın esapqa alǵan seyis, kún batqansha jol basıp, bir elatqa jetti. Shettegi úyden suw sorap iship, shetirekte ırashtı ıqlap, sol jerde tańdı atırdı. Erteńine azannan keshke jol basıp, taǵı jol ústinde túnedi. Úshinshi kún degende alıstan eldiń qarası kórindi. Aldınan gezlesken jılqımannan bul awıl Qojamyar biydiń awılı ekenligin anıq bilip aldı. Sonnan keyin joldan burılıp, júrip otırıp, qumnıń etegindegi suw boyında ósken qalıń jigildik toǵaydıń ishine kirip ketti. Shatlıqtıń arasınan jabayı ańlar suw ishiwge keletuǵın ayaq soqpaqtı tawıp, ishkeriley berdi. Bir alańlıqqa shıqtı. Dógerekte qalıń ósken jigildik, biyik sheńgeller menen

olarǵa órmelep ósken túyesińirler astına quyash túsirmey turǵan uyaday jerdi tawıp aldı. Dem almaqshı hám pikirlerin bir jerge jámlemekshi boldı. Bıltırǵıdan qalǵan qurǵaq japıraqlardı toplap, tósek etti. Eki qolın basınıń astına dastıq qılıp qoyıp, shalqasına jatıp qıyalındaǵı biymáni súwretlerdi óshirip taslawǵa urındı. Kesh kirdi, biraq qalıń búktiń astınan ashıq aspandaǵı

77

juldızlar kórinbedi. Toǵaydıń shetinen iyttiń úrgen dawısları anıq esitilip turar edi. ―Awıl toǵaydıń ekinshi shetinde jaylasqan eken‖ dep pámledi Taǵabergen. Oy-pikirleri áste-áste tınıqlasa basladı. Ishteyi joq edi. Qoltıǵındaǵı shubat tolı mesti bas ushına qoydı. Qoynındaǵı sur etti «shıǵarıp qoysam túlki menen

saǵal jep keter» degen oy menen turǵan ornınan qozǵalmadı. Kóp ótpey kózi ilindi. Túsinde Torıqasqanı kórdi. Kúlte jońıshqa-

lıqta bası bos, shapqılap júrer edi. ―Bosanıp ketipti janıwar, biyelerdiń iyisin alıp úyirge ketip qalmasa bolar edi, úyirge ketse ayǵırlar menen tebisip ya shaynasıp bir jerin jaralap alar‖, degen oy menen ―máh-máh, kel janıwar Torıqasqa‖, dep eki qolın alǵa sozıp, attı uslamaqshı boladı, Torıqasqa kelip seyistiń alǵa sozılǵan qolların negedur iyt bolıp jalaydı, soń taǵı atqa aylanıp, shıńǵırıp kisnep Taǵabergenniń átirapında jorta baslaydı, janına jaqınlap jılawınan endi usladım degende qolları hawanı qarmap qaladı, ―jılawı qayda ketken‖ dep oylaydı seyis, at bir orında turmaydı, ―úyir qaydasań‖ dep quyrıǵın shanshıldırıp shawıp ta kete bermeydi, oynaqlap jortıp, aylana beredi, seyis buǵan quwanadı, ―demek tiri, Torıqasqa tiri, aman, aman, házir úyirge qashıp ketedi‖, dep qıshqıradı, biraq qaydandur payda bolǵan alaman onıń dawısın esitpeydi, Taǵabergen kóz aldındaǵılardıń túsi emes, al ońında bolıp atırǵanına átirapın-

daǵılardı isendirmekshi, ózi de isenbekshi boladı, biraq kewliniń bir shetinde payda bolǵan gúdik kúsheyip bara beredi. Artınan ózine birewdiń názeri tigilip turǵanın sezip burıladı hám Qulshınıń

ulı, kishkene Erejepti kóredi, oǵan da ―Erejep, at ólgen joq, adamlar seni aldamaqshı bolǵan, ol jibinen bosanıp ketipti‖ dep qıshqıradı, ―at qáne?‖ degen sawalǵa ―áne, bosanıp ketken‖ dep juwap berip, izine aylansa at joq, jońıshqa atız da joq, bári ǵayıp bolǵan, attıń ornında qara kiyimli, júzine qara nıqap kiyip alǵan bir adam turıptı... ―Tólesin‖ deydi seyis húreyli dawıs penen: ―Tólesin, sen ne qılıp júrseń... At qáne?‖ Tólesin qorqınıshlı dawıs penen: ―Torıqasqanı qurbanlıqqa shaldım.

Q unına meni al‖, dep qıshqıradı. ―At qáne, seni ne qılaman? At!...‖ dep toǵaydı basına kótergen óz dawısınan ózi oyanıp ketti. Qaytıp kózine uyqı kelmey gúzdiń tańın attırdı.

Azanda sur etti ǵayzap, shubat iship kúsh jıynadı. Qáterli iske bel baylaǵan, sol ushın hal-dárman kerek boladı. Soń oyında reje dúze basladı. Állen waqıtta bir sheshimge keldi. Ústindegi shapanın sheship, qanjar menen kesip-kesip jiberdi, qámardı sheship, kóylektiń ishinen qayta tartıp bayladı, qanjarın kórinbeytuǵın etip, arqa tamanǵa súrip qoydı. Tórt-bes kúnnen

78

berli páki tiymegen qopa saqalı ǵawlap ósip, qasında hár kúni birge júrgen adam ǵana tanıy qoymasa, bet-álpeti tanıs-bilis kórgende há degende tanıp bolmas dárejede ózgergen edi. Dúziw taban sherim etigin sheship, onıń da qonıshın kesip tasladı. Paxta jipten toqılǵan qalıń shalbarınıń bir balaǵın túrip qoydı. Ernegine qarakól teri qoyıp tigilgen degeleyiniń tısın aylandırıp kiydi. Sırt tan qaraǵan adam ―paqır, qayır sorap,

el gezip júrgen dárwish eken‖ dep oylaytuǵın súwretke kirgen edi. Mesti iynine salıp, ańlardıń suwatqa keletuǵın soqpaǵı menen suwdıń boyına shıqtı. Irkilip, tınıq suwdaǵı óziniń súwretine tigilip qarap edi, ―iynimnen asırılıp turǵan birew joq pa eken?‖ degen gúman menen izine qayrılıwǵa májbúr boldı, sebebi túrtúsi sonday ózgergen, azǵana waqıt ishinde qartayıp qalǵan, tınıq suwdan ózine tigilip turǵan súwret Taǵabergen seyistiń bunnan bes kún burınǵı súwreti emes edi. Bul waqıyaǵa tańlanbadı da, ókinbedi de. Ol endi aqırǵı iske bel baylaǵan, bul is dushpanın da, ózin de qáwipli jar jaǵasına alıp kelip qoyǵanın, onnan izge sheginiw múmkin emesligin, endigi maqseti aldında kútip turǵan tuńǵıyıq jarǵa dushpanın birge alıp sekiriw ekenligin sheship bolǵan, bul joldan izge sheginbewge, adamgershilik arın satıp bolsa da, niyetin iske asırıwǵa bekingen edi.

Mańǵıtlardıń biyi suw boyındaǵı jazlawdan qıslawǵa kóshpegen, ele oǵan erterek bolǵanı ushın ―shıbınsız jaz‖ dep atalatuǵın gúzdiń qońır salqınında adamı da, malı da jaz ıssısınan qutılǵanlıqlarına razı bolıp, tábiyat saqıylıǵınıń hár máwritinen lázzet almaqta edi. Bir jaǵı jazıq dala, bir jaǵı qum, bir tárepi suw bolǵan bul jaylaw mańǵıtlardıń atasınan balasına miyras bolıp kiyatırǵan múlki. Ámir múlkine de araları jaqın, qay tamannan jaw keler bolsa jawınger mańǵıtlar óz jerin

qorǵawǵa tayar turadı, qol sozımdaǵı ámir dáwletiniń múlki de aman boladı. Sol ushın ámir aldında mańǵıtlardıń abırayı da bálent. Qojamyar biy — ámirdiń itibarlı keńesgóyi edi.

Túr-túsin ózgertken, Taǵabergen seyis awılǵa aralastı. Burın dárwishlerden esitken ǵázzellerinen esine túsirdi. ―Meni yoqlar kishim barmu‖ degen qatarlardan basqası yadına kelmedi.

Aldınan birinshi gezlesken kekse adam basındaǵı bórkin jelkesine taman ısırıp qoyıp, qolın quyashqa tutıp, appaq qasları astındaǵı nursız kózlerin sıǵıraytıp tigilip turdı da tanımaǵan soń: ―Ha, qay balasań?‖ — dedi.

Seyis tubalap qaldı. Kimmen deydi? Tólesindi izlep júrgen Taǵabergenmen, — desin be? Dárhal bilgen ǵázzeline bir qatar qosıp, ayanıshlı dawıs penen:

79

Buxaradan keter bolsam,

Meni yoqlar kishim barmu... Huw haq, ya alla, — dep jiberip, kekse adamǵa qayrılıp otırmastan eki qolın jayıp, alǵa ilgeriley

berdi. Kózi menen qatara tigilgen qara úyler ishinen eńsesi bálent, aq kiyiz jabılǵan otawdı, yaki Qojamyar biydiń úyin aqtarar, biydiń úyi álbette bálent hám aq kiyiz benen bastırılǵan boladı, dep ózinshe pámlegen edi.

Toydan ayrıqsha sıy kórip qaytqan Qojamyar biy hám onıń awıllasları óz isleri menen mashǵul, báygige qosqan atınıń báygi almaǵanına qapa bolǵan Tólesin eki-úsh kúnge shekem úyden shıqpadı. Atxanaǵa barmadı. Álleneden jabırqap, bawırın jerden kótermey jatıp aldı. Ishinde ne barın hesh kim bilmes, ózliginen hesh kimge tis jarıp aytpas, sol ushın adamlar ―jiyrenniń tórtinshi

bolıp kelgenine ar etkendur‖, dep qoydı.

Túske shekem awıl ishinde ―haqlaǵan‖ Taǵabergen seyis biydiń otawın, oǵan janasa tigilgen otawlardıń ishindegi qaysısı Tólesinge

tiyisli ekenin bilip aldı. Sońınan jataǵına qaytıp, qolay pursat ańlıy berdi. Awılǵa ekinshi barǵanında atxananıń qay jerdeligin,

atlarǵa kimler qaraytuǵının, olardı suwǵarıwǵa kimler alıp baratuǵının barlastırdı. Bir kúni Tólesindi kórip qaldı. Ol jiyren attı jetelep, qasındaǵı at jetelegen atbaǵar menen birge suwatqa baratır. Endi onıń at suwǵarıwǵa jalǵız keliwin kútiw kerek edi.

Taǵabergen gúman tuwdırmaw ushın kún aralata awılǵa barıp qayır-sadaqa sorar, kim ne berse júzine qaramay bergenin alıp, pátiyasın berer, jáne suwatqa jaqın jerdegi óziniń mákanına keler,

at suwǵaratuǵın mezgil bolǵanda suwatqa jaqın jerde hesh kimge sezdirmey panalap otırar edi. Házirshe onıń háreketlerin hesh kim sezgen joq, shaması dárwish ekenine gúmanlanǵan da hesh kim bolmadı. Awılǵa barǵanında birewler ―kimseń, neseń?‖ degenge uqsaǵan sawallar bere baslaǵan edi, seyis: ―Onıń nesin soraysań aǵa, bir jetim bende, qudaydıń qulı, Muhammedtiń úmmetimen‖ degennen soń onıń menen hesh kimniń isi bola qoymadı.

Xalıqta: ―ańlıǵan jaw almay qoymas‖, degen bir eski ibara bar. Sol aytqanday, kek alıw otında kúni-tún quwırılǵan Taǵabergen seyistiń Tólesin menen betpe-bet keletuǵın pursatı da jetti, aqırında.

Gúz óziniń kúshine kirip, erteli-kesh kún salqın tarta baslaǵan, kishigirim kóldiń dógereginde ósken jigildikler menen torańǵıllardıń japıraqları sarǵısh tartıp, kókte túslikke qaray

sap tartıp ushqan quslardıń dizilgen kárwanları kóbeye bergen

80