Kenesbay Karimov Agabiy

sıyaqlı edi. Gúzde Amantúbek dógereginde bolıp ótken kishigirim toylarda bolǵan báygilerde Torıqasqa báygige qosılǵan atlardıń bárinen ozıp, bir ózi oqshaw kelip júrdi. Bul arada Tólesin de kózge túse bermedi.

Amantúbekte Eralı baydıń toyınıń dańqı kóp jerge taraǵan, ol tuwralı ele aytısıp júredi, úlken toy bolǵan edi. Qulshıǵa qusap jigit aǵası shaǵında ullı bolǵan bay Miyankól, Qarakól, Nurata átiraplarındaǵı tamır-tanıs, jora-joldasına toyǵa ayttırdı. Palwanlar gúres tutıp, qoshqarlar gelle taslasıp, qur

bir neshe waqıt tarqamadı. Úshinshi kúnge qaraǵanda barıp, toy iyeleri báygi menen ılaqqa pátiya beristi. ―Toy dese quw bas jumalaydı‖ demekshi, báygige at qosıwǵa talaban kóp edi, Qarakólden Raxmanbergenniń torısı, Miyankólden Sultanbektiń ala ayaǵı, Xiywadan Babajan baqqaldıń kók atı, Deshti Qaraqalpaqtan Basımbet batırdıń aqjalı, Qıyattan Bóribaydıń sháwker atı, qullası jılqı ayaǵı jetken jerden toplımda ozıp, bayraq alıp

júrgen ataqlı atlar jıynalǵan edi. Bas bayraqqa on túye, tete bayraqqa bes túye, úshinshi bolıp kelgenge botalı túye tigilgenin esitkennen be, qullası bayraqqa at qosıwǵa talaban kóp boldı. Ishinde ―usı at shabatuǵın at-aw, báygige bir qosıp kórsem nem ketipti‖ dewshiler de, teksiz, dereksiz, ata-enesi namálim yabısın jetelep kelip, táwekel kemesine miniwshiler de joq emes edi.

― At shappaydı, bap shabadı‖, deytuǵınlar da tabılıp qaladı. Bul gápke tolıq qosılıp bolmaydı, álbette. Teksiz at shawıp qayda barar edi. Degen menen Maqtımqulınıń ―Qarazban qolına tússe alǵır baz, qanatın qayırar qádirin ne bilsin, bir shopan qolına

tússe bir almas, shaqmaq tası eter qádirin ne bilsin‖, degenindey tekli, doynaǵınıń jeli bar qanazat seyisine túspese, ol da uzaq shappaydı, babı menen suwıtılıp, teri alınıp, zıyat semirtilmey uslanbasa ya ayaǵına jem túsedi, ya jańılıs basıp, ayaqtan mayrıladı, ya may tıǵılıp, isip ketip jolda qaladı. ―Torıqasqanıń toplım jarıp, báygiden bárqulla ozıp kelip júriwi bir jaǵınan jayı jánnette bolǵar Taǵabergen seyistiń arqasında edi-aw‖ dep oyladı Q ulshı. ―Endi Taǵabergen de joq, Torıqasqa janıwar da joq bul jarıq álemde‖.

Toyda qaraqalpaq biyi Qulshı biyge ayrıqsha izzet kórsetildi. Eliniń biyleri hám ulamaları menen barǵan edi, arnap otaw tiktirip, tay soyıp, qoy soyıp úsh kún sıylı qonaq etti. Sáske payıtta toydıń báygisine pátiya berildi.

Súmbileden soń, umıtpasa aqırap ayınıń ishi, kún qońır salqın, at qansha shapsa da alqınbaytuǵın payıt edi. Bas báygini Tájibektiń qumınan jiberetuǵın boldı. Báygi sızıǵı Arzınıń

61

dárwazası etip belgilendi. Eki arası otız shaqırımnan artıq bolsa artıq shıǵar, biraq kem emes edi. Báygige talabanlar top-top bolıp bakawıllardıń hámirine boysınıp, suwıtılǵan, qulaqları ay menen juldızdı gózlep turǵan, qus tumsıq erlerdiń astına jańa ǵana salınǵan, at emin-erkin dem alıwı ushın tek bel ayıl tartılǵan, quyrıqları túyilgen, jalları reńli sabaqlar qosıp órilgen, torı,

kók, buwrıl, boz atlardıń jılawların tartıp, jedel júris penen jortıp kete berdi. Atlardıń iyeleri bolsa jaqın-juwıqların qıyın hám juwapkerli saparlarǵa jónetip atırǵan kibi:— Al buwrılım, doynaǵıń dárt kórmesin ilayım, toplımdı ayırıp, aldında kelgeyseń,— dese taǵı biri: — Háy janıwar jiyren atım, qılǵan miynetimdi, bergen jemimdi aqlaǵaysań, dep atır, al taǵı birew bolsa qaptallasıp jortıp baratırıp atshabar balaǵa: ―Jarı joldan ótpegenshe jılawdı tolıq jazdırma, báygi sızıǵına bireki shaqırım qalǵanda tolıq jazdır, sıypap qamshıla, ońlı-sollı siydirtip qamshılay berme, onısız da ala ayaq janıwar sızıqqa

jaqınlaǵanın sezip, doynaǵında barın shıǵaradı, gúdarıday sozıladı‖, dep aqıl bermekte. Qullası hárkim hár jaqtan at qosıp, atlılar toparı awıl-eldiń sırtına shekem báygige jiberilgen atlardı gúzetti. Sońınan birew-ekewlep qalıp, izlerine qayttı.

Taǵabergen seyis attı báygige kemissiz tayarladı, degen oyda edi, bul oyı durıs ta edi. Ol attı ertlemesten burın ıǵal shúberek penen attıń júnindegi kewip qalǵan terdi asıqpay hám erinbey artıp shıqtı. Jonanıń jaz boyı kúnge kúyrep qatqan jerlerin asıqpay otırıp toń may menen mayladı. Terlikti quyashqa jayıp keptirip, sońınan uwqalap jumsarttı, jıyrıqların jazdırıp qaǵıp-silkip ábden kámine keltirip, sońınan attı erledi. Erdi quyısqanladı, siynebántledi, olardı at sozılıp shapqanda háreketke kesent keltirmesin, dep uzınıraq qıldı, bel ayıldı bos qoydı, shırıstırıp tartpadı, sebebi siynebánt penen quyısqan erdi uslap

turar edi, sol ushın ayıldı boslaw tarttı. Soń dógereginde aynalshıqlap, alısqa kete almay júrgen Seyilxanǵa, ol atshabar edi, asıqpay túsindire basladı.

— Óziń bileseń, sonda da aytayın. Barǵansha, yaǵnıy Tájibek qumǵa shekem hasla asıqpa, attıń kúshin tejep, jorttırıp bara ber, bakawıllar qıstastırar, biraq olarǵa onsha qulaq túre berme.

Q aytıwǵa pátiya berilgennen soń da ―basqalar ketti‖ dep, birden attı qıstama. Keyingi topar toplımnıń ishinde bol. Ózińdi shetirekke ala ber. Toqtap tur, toqtap tur. Jaqsısı ya aldında, ya artta júr. Sonda sumlıqlı atshabarlardıń qamshısınan aman bolasań. Olardıń alası ishinde boladı, atıńnıń patlı ekenin sezse qaptallasqanıńda, ya ózi ozıp baratırǵanda astındaǵı atın

62

qamshılaǵan bolıp, ya saǵan, ya atıńa zaqım jetkizedi. Sol ushın haslında dara júrgeniń maqul. Biraq aldınǵılardıń atlarınıń quyrıǵın baǵdarlap at ayday ber, sonda olardan kóp qashıqlamaysań, kerek payıtta quwıp jetip, ozıwıń qıyın bolmaydı. Aranı kóp ashtırma. Joldıń jartısı izde qalǵanda Torıqasqa aq kóbik bolıp terleydi. Áne, sonda ashılısadı. Onnan soń jılawın tartpa, óz erkine qoya ber. Qaptallasqanda arań ashıq bolsın, ―ozdırmayman‖ dep atın aldıńa kese tartpasın. Áwele quday neshe bir attı aylanıp ótseń de Torıqasqa seni izde qaldırmaydı, inshalla.

Taǵı aytatuǵınım. Hesh ǵapıl bolma. Barǵansha joldı jaqsılap serlep al. Dıǵırıq qay jerde, qay jer qumlaq, qay jer boz, qaysı jerde oy, shuqır barın pámlep bara ber. Sol kórgenlerińe qaytarsın ámel qıl, dıǵırıq bolsa jılawdı tart, qumlaq jerde attı qıstama,

boz jerde oqpannan saq bol. Áytewir allanıń ózi yar bolıp, aldıńnan bále-qadanı gezlestirmegey. Taǵabergen seyis sózden tıyılıp, bir nárseni umıtıp, sonı yadına túsirmekshi bolǵan

yańlı azǵana irkilip turdı. Soń burılıp barıp otawdan bir zeren may sók ákeldi. Onı shúberekke túyip, Seyilxannıń qoynına saldı.

— Umıtıp baratır ekenmen. Bakawıllar ―al áwmiyin‖ degen payıtta mına sókten bir-eki uwısın atqa asatıp jiber. Suwlıǵın

alıp otırma, qalǵanın óziń asa. ―Basqalar ketti‖ dep asıqpa, quwıp jeteseń, kóp eglenbe de. Suwlıǵın almay, qolıńdı toltırıp asat, óziń de asa, dep qaytalar edi seyis. Bul sózlerdi sırttan baqlap turǵan biy anıq esitken edi.

Taǵabergen shaması Jańadárya táreptiń qaraqalpaǵı edi. Onıń óz jurtında ata-anası, tuwısqanlarınıń barı-joǵın, úylengenúylenbegenin de hesh kim bilmes, seyis sıpatında at jóninde kóp nárse biletuǵını ushın qádirlendi. Reńine, shoqlıǵına, quyrıqjalına qarap attıń minez-qulqın ayırıwda, siynesine, qulaǵına, artqı hám aldınǵı ayaqlarına qarap attıń hónerin tanıwda aytqanı durıs keletuǵın sınshıl edi. Ol óziniń ótmishi jóninde gáp

qozǵawdı súymes, adamlar menen kóp aralasıwdı, sır aytıwdı jaqtırmas, sol ushın da bárqulla jekkelenip júrdi. Uzın boylı,

jún shekpenin sheship qoyǵanın qısı-jazı hesh kim kórmegen, úyi de, jataǵı da, keń sarayı da atxana qasınan salınǵan shaǵın ǵana ójire bolıp, oǵan da ózgeniń kirip-shıqqanın hesh kim kórmegen.

Adamǵa aralaspaytuǵın bul minezi onıń ústinen hár qıylı gáp-sóz aytılıp júriwine de sebep boldı. Birewler: Taǵabergen Jańadárya boyında baylaǵan bawdı kesetuǵın at urısı eken, pálenshe degen baydıń úsh úyir jılqısın urlap aydap kelip Xiywaǵa satıp, altınların ózi biletuǵın bir jerge kómip qoyǵan

63

qusaydı, dese, taǵı birewler onnan da asırıp: ol bir baydıń qızına ashıq bolıptı, bunı ―jetimseń, jarlısań‖ dep bay qızın bermepti,

ó lerdey ashıq eken, aqırında bay qızın uzatıp tınıptı, Taǵabergen ―maǵan buyırmasa saǵan da joq‖ dep súygen qızın tiygen eri menen birge gúm etip, qashıp ketipti, degenge uqsaǵan gáp tarqatıp júrdi.

Anıǵında, Taǵabergenniń sırlı táǵdiri ózinen basqa hesh kimge de ayan emes edi hám endi máńgi solayınsha qala beredi.

Q ulshı biy Taǵabergenniń qalay payda bolǵanın kóz aldına keltirdi. Qańtar ayınıń ishi edi. Awıl qıslawǵa qonǵan. Nedur sebep bolıp, uyqısı qashıp ketken biy tonın jamılıp, tamnan tısqarıǵa shıqtı. Tún jarpınan awǵan, awıl shırt uyqıda edi. Seyisxana bette negedur iytler shabalanıp úre berdi. Saqshılar uyqılap qalǵan bolsa kerek, hesh kim ses bermedi. Iytlerdiń shabalanıp tınbay úrgeninen qáweterlengen biy erksiz túrde belindegi almas qanjarın barlap kórdi, ornında eken. Jerde qar

bar, kún shımırı ayaz, ayaqtıń astındaǵı qar sherim etiktiń tabanınday shıqır-shıqır etedi. Seyisxana betke bes-altı qádem atladı. Aydıń jarıǵında diywalǵa súyenip turǵan kóleńkeni kórip, júregi qattı-qattı soǵıp ketti. Qolı erksiz qanjardıń sabın sıǵımladı.

— Kimseń?

Dawıs salqın, tımıqta jańǵırıqlap ketti. Biraq kóleńke juwap bermedi.

— Kimseń? Dospısań, dushpanbısań, juwap ber! Taǵı juwap bolmadı.

Sonda barıp biy, diywalǵa súyengen kóleńkeniń haldan tayǵan kimse ekenin pámledi.

—Háy, kim bar? Allambergen, uyqılap qaldıńlar ma, shıq tısqarıǵa. Biy atxana janındaǵı saqshılar bolatuǵın páskeltek ójireniń esigin ura basladı.

Ishkeriden kózlerin uwqalap, eńgezerdey eki jigit atılıp shıqtı.

—Urı emes pe eken, biy aǵa?, — dedi ózine kelgen jigitlerdiń

biri.

—Urı tamǵa súyenip, kel meni uslap al, — dep turar ma edi. Urı emes. Kimde bolsa jábirlengen birew shıǵar. Aldı burın kómek bereyik, kim ekenin keyin sorarsızlar.

Q olında jaraǵı joq pa eken, dep gúmansıraǵan saqshılar qanjarlarınıń sabın sıǵımlap kóleńkege jaqınlastı, onnan háreket bolmaǵan soń batıllanıp, qasına bardı.

64

—Háy jora, neǵıp tursań, juwap ber! Bolmasa ózińe jaman

boladı.

Kóleńke juwap beriwdiń ornına ıńırsıp qoydı.

—Jaradar qusaydı!

—Jora, jaradarmısań?

Kómek kerek edi. Eki jigit eki jaǵınan qoltıqlap saqshılar ójiresine alıp kirdi.

— Házir qanday kómek zárúr bolsa kórsetiń, tońıp qalǵan kórinedi. Hállendiriń. Azanda ne bolǵanın ózinen bilermiz, — dedi

biy.

Tań atqan soń, túnde saqshılar ójiresine kirgizilgen adamnıń

ózi ayaqqa turıp, kele almaytuǵının esitken Qulshı sáskede ójirege ózi kirdi. Peshtiń quwısına jatqarılıp, ústine postın taslanǵan,

túngi miyman uyqıda edi. Oyatpaqshı bolıp qolaylasqan jigitlerge biy ―oyatpań‖, dep belgi berip, shıǵıp ketti.

Shaqırılmaǵan qonaq ózine kelemen degenshe bir hápte ótti. Sonnan keyin ǵana eki jigit qoltıqlap biydiń húzirine alıp

keldi. Sálemlesip, tósewli kiyizge dizerlep otırdı.

—Al inim, qaydan júrgen adamsań, dospısań, dushpanbısań? Bizdi halıńnan xabardar et, — dedi Qulshı aldında ayıplı adamday dizerlep otırǵan, júzi menen qulaǵın suwıq alǵan, erni tobarsıǵan

uzın boylı, arıq jigitke.

—Xiywa tamannan kelemen, taqsır, — dedi jigit basın kótermey, sizge, elińizge dushpanlıǵım joq, ant ishemen. Atıńızdı,

ádilligińizdi esitkenmen. Suwıqtan, ashlıqtan jolda atım ólip,

ózim jayaw qaldım. Qol-ayaǵımdı da suwıq alǵan kórinedi. Óler halatqa kelgenimde siziń qıslawdıń ústinen shıqtım. Atxanaǵa kirsem aman qalarman, degen niyet penen dińke ketip, diywalǵa súyenip turǵanım edi. Qalǵan jaǵın soramay-aq qoyıń.

—Atıń kim? Kimniń ulısań? Kimnen ne jábir kórdiń, qoldan kelse kómek qılayıq.

Jigittiń suwıqtan qarayıp ketken júzine kózinen aqqan jasları sorǵalay berdi. Ol shúberek penen tańıp qoyılǵan qolı menen jasların sıpırdı. Sol qaptalınıń ash búyirinde jarası

da bolsa kerek, anda-sanda sıypap qoyadı. Jigittiń kimnendur jábir kórgeni, kemlik kórgeni, zulımǵa shıdamay qashıp shıqqanın túrtúsinen ańǵarıwǵa bolar edi.

—Atım Taǵabergen, ákemniń atın soramay-aq qoyıń, aǵa.

Ótinemen, táǵdirimdi de soramań. Izlep keletuǵın qandarım da,

tuwısqanım da joq, — dep irkilip qaldı.

Kewilsheklew biydiń kewli bosastı. Bunı jigit te sezse kerek, gápiniń izin jalǵastırdı.

— Meni quwmań aǵa, bir esigińizge kelgen jetim dep esaplań, eń bolmasa ózime kelip alǵansha qarasıq qılıń.

Biy qıyal etti: ―Eger jaman pıǵılı bolǵanda janında sherikleri, astında atı menen qolında jaraǵı bolmas pa edi? Kelbetine qaraǵanda qast etse qolınan hár nárse kelgendey jigit. Biraq, belindegi qanjarınan ózge quralı joq, jalǵız ózi jamanlıq qılaman degen oy menen júrmegen shıǵar. ―Mal alası sırtında, adam alası ishinde‖ degeni de bar, Qulshı ózi menen arazlasıp, dushpan bolıp, sırtınan tisin qayrap júrgen hesh kimdi yadına túsire almadı. Bul da birewdiń jalǵız perzenti, birewdiń úmit etken súyenishi shıǵar, kim bilsin. Qalay degende de, qırawlı qıs ayınıń ishinde ústinde jalǵız jún shekpeni bolǵan, esik qaǵıp kelgen músápirdi, jolıńdı tap dep aydap salıw kóshpeli xalıqtıń dástúrine de, musılmanshılıqqa da durıs kelmes, onı qolı ashıq saqıylıǵı, miymandoslıǵı, miriwbeti menen dańq shıǵarǵan Qulshı biy qıla almas, qolınan kelmes‖. Qıyalınan usınday oylar dizbegi keshken Qulshı biy jigitti quwıp jibermewdi, eń bolmasa jaraları jazılıp, boyın tikleymen degenshe qıslatıwdı sheshti. Kimnen jábir kórgenin, ata dáregin soray berip qıstawǵa almadı, ózi waqtı kelip óz táǵdiri jóninde bayan qılar. Bolmasa ―bazarda mıń kisi bar, kim menen kimniń isi bar?‖.

Qıs ótip, báhár keldi. Atxananıń janındaǵı ójirede saqshılar menen birge qıstı ótkergen Taǵabergen ońlandı. Suwıq alǵan jerler jazıldı, biraq ayaq-qolınıń barmaqlarınıń ushı jansız, topır bolıp qaldı. Tik ayaǵına turǵan kúnnen baslap onıń barlıq waqtı atxanada, atlardıń janında ótti. Olarǵa ot saldı, jem berdi, suwatqa barıp suwǵarıp keldi, qullası tınım bilmedi, bara-bara atbaǵarlar menen de, atlar menen de doslasıp ketti.

Nawrızdıń aldında Qulshınıń húzirine kirdi.

—Kel, Taǵabergen, dize búk, dúzelgen kórineseń, qudayǵa shúkir.

—Sizdi alla zıyat etsin biy aǵa. Óler halatta edim, márhamatı-

ńız, jaqsılıǵıńız arqasında jarıq dúnyaǵa qayta kelgendey

boldım. Bul jaqsılıǵıńızdı óle-ólgenshe umıtpayman. Hár kúni alladan Siziń sawlıǵıńızdı tilep, duwa qılaman.

—Bir-birine járdem qolın sozbaqlıq, jıǵılǵandı súyemeklik, jılaǵandı jubatpaqlıq hár bir musılman bendesiniń parızı, — dedi biy kewli tolıp.

—Allaǵa shúkir, qáddimiz siziń sharapatıńız arqasında qayta tiklendi. Endigi jaǵında Sizge salmaǵım túspesin deymen. Ráwa kórseńiz xızmet tapsırsańız, yaq xızmetke nárenjanlıq etedi dep oylasańız, ol qolınıń topır bolıp qalǵan barmaqlarına ókinish

penen qarap qoydı da sózin dawam etti, nábada xızmet bolmasa bizge

66

ruqsat berseńiz, bizde Sizge degen iyneniń ushınday hám renjiw bolmaydı biy aǵa, alla saqlasın.

Ol muńlı názerin tómen qaratıp juwap kútti.

Biy oylanıp qaldı. Atxanada xızmetker atbaǵarlar jeterli, onıń ústine barmaqlardan ayrılǵan bul múgedek adam ushın atbaǵarlıq etiw awırlıq etpes pe eken? Saqshılarǵa qossa she? Qulshı birer zamatqa óz oyları menen bánt boldı. Paydanı gózleytuǵın esapdanlıqtan kóre keńpeyilligi basım keldi.

—Meyli Taǵabergen, bul halıńda kimniń xızmetin isleymen, dep barasań, hesh qayda ketpeyseń, usı jerde qalasań. Saqshılıq qılarsań, at suwǵararsań, xızmet tabılar.

—Alla ómirińizdi uzın qılsın biy aǵa, ilayım ullı bolǵaysız, biy aǵa.

Sońǵı sózler biydiń kewlin ǵamlı bir úmitke toltırdı. Báybishege úylengeli onıń ókshesi qanamaǵan, perzent kóriw, ullı bolıw Qulshınıń kewliniń bir múyeshinde kúndizleri qalǵıp jatatuǵın, al uzaq aqshamlarda nábada abaysızda bir nárse qattıraq tiyip ketse qanı toqtamay azap beretuǵın jara kibi sızlap, uyqısın qashıratuǵın bir sezim edi. Taǵabergenniń awzınan shıqqan ―Ilayım ullı bolǵaysız‖ degen sóz úmit oyatıp, tap usı bir músápir adamnıń aytqan jıllı sózi ońınan keletuǵınday túyildi, onıń awzına bul jaqsı sózdi alla salıp turǵan shıǵar, dep jaqsı niyet

qıldı.

—Aytqanıń kelgey Taǵabergenjan, dep jiberdi. Bul sózler júrek

tórinen shıqqan edi. Keń mańlayınıń túpkirine tereń jaylasqan kók kózlerinde jas aylandı. Pátiktegi kishkene ǵana terezeden túsken quyash nurları ójireni ala kóleńke etip, jaqtırtıp turǵan

edi. Dógeregimdegiler kózimdegi jastı kórip qoymadı ma, dep gúmanlanǵan biy, ózin ońlap aldı.

Taǵabergen janlandı.

—Bir iltimasım bar aǵa.

—Ayt. Qanday iltimas eken?

—Saqshılıqtı tapsırsańız bas ústine. Túni menen saqshılıq qıla beremen. Durıs, at seyislik qılmaǵan kárim. Biraq jılqı arasında tuwılıp, jılqı arasında óstim. Balalıǵımda tıńlaǵan erteklerimniń barlıǵı at haqqında bolatuǵın edi. Esapsız seyisler menen jılqımanlardıń awzınan jılqınıń biynoqıyasın, attıń babı haqqında áńgimelerin esittim. Úsh jasımnan baslap attıń belinen túspedim. Sonıń ushın jılqınıń men bilmeytuǵın sırı kemnen-kem.

—Maqtandı dep oylamań, atxanańızdaǵı báygi atlarıńızdıń ishinde jiyrenqasqadan basqasınıń báygi alıwı eki talay.

67

—Bul at sınshısıman, degeniń be? — dedi biy.

—Yaq, biy aǵa, maqtanbaqshı emespen. Ol maǵan jaraspas ta. Atxanada qalıwǵa ruqsat etińiz. Jiyrenqasqanıń babın isenip maǵan berseńiz. Aytajaǵım sol edi biy aǵa, hár qalay júrek etip ishim-

degini ayttım, saqlap qalmadım.

Biy taǵı oylanıp qaldı. Onıń pikirinshe atxanada seyisler jeterli edi. Biraq, músápir jigittiń zeynin jıqqısı kelmedi.

—Meyli, jiyrenqasqanı seniń ıqtıyarıńa tapsıradı. Seyislep

kór.

Sonıń menen gáp pitti.

Aradan jıllar ótip, Taǵabergen Qulshınıń ataqlı seyisi bolıp, dańq taratadı. Jiyrenqasqa júyrik bolıp, bir neshe jıllar toplımda ozıp, báygi alıp júrdi. Taǵabergenniń pátiyası qabıl boldı ma, aradan jıllar ótip, Erejep tuwıldı...

Sol saparı Torıqasqa janıwar Deshti qaraqalpaq Basımbet batırdıń Aqjal atınan qarakórim aldında, birinshi bolıp kelgen,

bas bayraqtı alıp, Qulshı biydi quwantqan edi.

...Báygiden keyin de toy tarqamadı. Keshqurın ortaǵa ot jaǵılıp, bir neshe jerde qur jıyılıp, jırawlar menen baqsılardı

tıńladı. Nuratadan kelgen baqsınıń:

Meniń atım Shańqut baxshı, Bir sózim bir sózden yaxshı, Jiydeli Baysınnan shıqqan, Bayshubarday tulpar shapqan,

Alpamıshtan aytayın-ma jámáát! ­ ıyratı beline mingen,

Neshe yıllar dáwran súrgen, Dushpan yıǵlap, dostı kúlgen Goruǵlıdan aytayın ma jámáát!

— dep jırlaǵanı, laqaydıń qońır dawısına qosılıp, baqsınıń sesi alıs-alısqa taralıp jańǵırıqlaǵanı yadına túsip, qamıqqanday boldı. Ata-babaları ásirler boyı mal jayıp, otar aydaǵan jaylawlar menen dalalar, balalıqtan qádirdan bolıp qalǵan qıslawlar menen suw boyına jaqın jazlawlar endi izde qalıp baratırǵanın, aldında

kóp belgisiz waqıyalar kútip turǵanın oylaǵan biy awır oydan bas kóterip, júrip kelgen tárepine, izine qaradı.

...Sol kúni hámme quwanıshlı, shaddı-qorram, Taǵabergen seyistiń kóp jıllardan berli kúlki ne ekenin bilmegen júzinen biy kúlki kórgen edi.

— Kóz aydın, biy aǵa! Torıqasqa menen Erejepjan eleberin siziń atıńızdı álemge jayadı! — dedi ol eziwi jıyılmay. Ózi

68

kúlkiden eziwi jıyılmay tursa da shúńirek kózlerindegi tereń muńdı jasıra almas edi.

—Aytqanıń kelsin, Torıqasqanıń ozıp keliwi ózińe de kóz aydın bolsın. Bul islerde seniń miynetiń ullıdur!

—Táńri jarılqasın, qullıq biy aǵa: ―Attıń dáwleti shabadı,

áwmeti shabadı‖ dep esittim bir kekseden. Sol aytqanday, Torıqasqa menen siziń dáwletińiz súrinbegey, ilayım.

—Áwmiyin, awzıńa may, aytqanıń kelsin, inim.

Qurlar tańnıń aldında tarqadı. Tań atsa toydıń tamashası da sawılar edi. Biy ózge biyler menen qayırlasıp, ózine arnalǵan otawǵa keldi. Salıwlı tósek jıynalmaǵan. Tań namazǵa shekem waqıt bar, kóz ilindirip alsa boladı. Tań namazın oqıp, azanǵı astan keyin toy iyesi Eralı baydan ruqsat sorap, báygiden alǵan on túyeni jigitlerge aydatıp, elge qaytadı.

Jatar aldındaǵı duwasın oqıp, otawdaǵı salıwlı tósekke qıysayǵan biydiń kózi ilinip baratırǵan edi. Taǵabergenniń dawısın esitip, oyanıp ketti.

—Biy aǵa, turıń, biy aǵa! Qurıp qaldıq, biy aǵa, — degen zarlı hám ızalı dawıs quyqasın juwlatıp jiberdi.

—Ne bolıp qaldı, Taǵabergen, — dep dawısladı biy ústine jamılǵan jún shekpenin silkip taslap, ornınan turıp atırıp.

—Torıqasqa, Torıqasqa, qurıp qaldıq! Ózińiz barıp kóriń!

Kózikti janıwar, kózikti.

Taǵabergenniń sózinen anıq bir nárse biliw qıyın bolsa da, atqa bir bále bolǵanın, hámme uǵındı. Oyanıp úlgergenler: qońsı otawdaǵı Qulshı menen birge kelgen biyler, atqosshılar tura-tura seyistiń bolıp atırǵan otawı janındaǵı sırtı jıńǵıl menen qorshalǵan atqoraǵa asıqtı.

Kimdur lawlap janıp turǵan shom tawıp keldi. Torıqasqa baylawlı qoranıń ergenegi ashıq, ishkeride úymelesken úsh-tórt atbaǵar kórindi. Shom kóterip alǵanlarǵa jol berildi.

Janıwar Torıqasqa shóp salınatuǵın, tastan oyılǵan aqırdıń aldında ayaqları sozılıp jatar edi. Qırıldap dem alǵanda juqa tanawları qustıń qanatınday elp-elp etedi.

—Janıwarım, janıwarım, ne boldı? — dep Qulshı attıń alqımındaǵı barmaqtay bolıp isinip ketken gúre tamırǵa qolın basıp kórdi. Tamır gá soǵıp, gá toqtap urar edi.

—Qasınan jıljımań, bir zamatqa hám qarawsız qaldırmań, dep tapsırıp edim. Bul jerge ózge adam kelmedi me?

—Men saralap qaytayın, — dep Ábsametti qaldırıp ketip edim. Saralap bolıp qaytıp keldim. Bolǵanı. Aqırdaǵı jońıshqanı

69

gúrt-gúrt shaynap turıp edi, birden ―gúrs‖ etip quladı da, qırılday basladı. Áy kózikti-aw janıwar, kózikti.

Ol birden irkilip qaldı. Azǵanadan soń jan dawısı menen qıshqırıp jiberdi.

—Torıqasqanı uwlaǵan! Uwlaǵan! Márgúmish! Tólesin! Atańa nálet, Tólesin, nege meni uwlamaysań? Tilsiz janıwardıń ne gúnası bar edi? Ol tentireklep ketip, ózin uslap jıǵılmay ayaǵında tik turıp

qaldı. Keyin insanǵa tán bolmaǵan shaqqanlıq penen atbaǵar Ábsametke taslandı. Bir qolı menen shekpeniniń jaǵasınan uslap qılǵındıra basladı, ekinshi qolındaǵı eki júzli qanjar shomnıń jarıǵında jaltırap ketti. Bul háreketler kóz ashıp-jumǵansha tez bolǵan edi, hesh kim arashaǵa túsip te úlgergen joq.

—Ayt Ábsamet, men joqta bul jerge kim keldi? Ayt, házir qanıńdı ishemen! Ayt!

Q orqıp ketken Ábsamettiń tili sózge gúrmelmes edi. Bir nárselerdi bıldırladı.

—Hesh kim... Yaq keldi, qara shekpenli, qara shekpenli... keldi...

—Kim edi? Ne ayttı? Ne dedi? Sózler shomnıń jarıǵında jaltırap turǵan qanjarday ótkir hám qáhárli, hám suwıq edi.

—Kim ekenin bilmeymen, atın aytqan joq, atbaǵar...

—Ne dedi?

—Báygi alǵan attı, Torıqasqanı kóreyin, — dedi.

—Sen ne dediń?

—Jaqınlama, ket, dedim. Ol bolsa shápiktey jabısıp, ketpedi.

Attı bir aylanıp, sawırına bir shappat urdı. Soń ketti.

—Kórseń tanıysań ba?

—Qarańǵıda júzi anıq kórinbedi. Dawısın tanıyman.

—Tólesin jumsaǵan, — dedi Taǵabergen. Sesti qırıldap hám qorqınıshlı shıqtı. Pútkil álemdi órtewge bel baylaǵan adamnıń sesti sonday bolıp shıǵar, bálki. — Tólesin! Qolıma tússeń qanıńdı ishpesem ismimniń Taǵabergen bolǵanı qurısın. Atqa márgúmish bergen. Endi onıń kele bolıwı qıyın. Kóp qıynalmasın. Shalıp taslaw kerek, — dedi sheshiwshi túrde. Usı payıtta ol attıń iyesi Qulshı ekenin, qanday qararǵa keliw kerek bolsa oǵan sol ǵana haqılı ekenin de umıtqanday edi. ―Mına Taǵabergenniń esi

awısqannan aman ba eken?‖, dep oylaǵanlar da boldı. Hámme Qulshı biydiń sheshimin kútip, jım-jırt turar edi.

—Márgúmish bergen bolsa báribir kele bolmaydı. Taǵabergenniń aytqan sózi durısqa uqsaydı. Janıwar kóp qıynalmasın. Ótken saparı Tólesinniń ―atıńa bek bol‖, degen ızraǵlı sózinen qorqıp edim. Biraq báribir anıqlaw kerek. Tólesin be, Tólesin emes pe,

70