Kenesbay Karimov Agabiy

barǵanda, atası Artıq penen ata-babaları barıs-kelis qatnasıq qılıp otırǵan Sır boyı qaraqalpaqlarınıń biyi Jańabergen

Q ulshı ushın arnap óz aldına otaw tiktirip, qonaq ası berip, bir hápte qonaq etti. Sonnan keyin barıp janına basqa biylerdi alıp, jol bolsın soraw ushın otawǵa kirdi.

Jaylasıp otırǵannan keyin biylerdi baslap kelgen Jańabergen sóz basladı:

-Qulshıjan, alıstan at harıtıp, aǵayindi kóreyin dep kelipsiz, al ol jaqtan qanday xabar keltirdińiz, elińizdegi qaraqalpaq bawırlarımızdıń halı qanday, jaǵdayı qanday? Áytewir el arası tınısh, malı, bası aman dep esitemiz, oǵan da shúkirshilik,

-dep irkildi. Sóz gezegi Qulshıǵa kelgen edi.

-El-jurt aman, mal-basımız aman, Qoqan menen Buxar, Samarqand átirapı tınısh, allaǵa shúkir. Házirinshe xanlar ádawat-

sız, til tabısıp, paraxat otırıptı. Buxara ámiri Shaxmurat biy, Tamdı menen Aqsuwattı jaylaǵan qaraqalpaq ruwlarınıń biyleri duway-duway sálemlerimizdi tuwısqanlarǵa jetkiziń, dep zinharzinhar tapsırdı.

-Salamat bolsın, aǵayin aman bolsın, Shaxmurat biy saw bolsın, - degen dawıslar bir kóterilip, sońınan basıldı. Biyler

Q ulshıdan ne jumıs penen kelgenligin esitkisi keler edi, biraz eller menen mánzillerge ámirdiń tapsırması menen barıp, pinhamı sóylesiwler júrgizip, elshiliktiń ádisin alǵan Qulshı ishindegini dasturxan etip ortaǵa tógip salmadı, qalay degende de túriwli qulaq penen jat kózler barlıq elde bar, bul jer qaraqalpaq eli, óz bawırlasları bolǵanı menen qazaq xanlarınan ǵárezli edi, sol ushın kelgendegi jumısın dárkar tapsa Jańabergenge aytadı, oylasıq salıw kerek bolsa biylerdiń ishinen qaysısına isense bolatuǵının anıqlaw kerek, oǵan pursat zárúr.

Jańabergen biy de qonaǵın qıstay bermeyin, dedi, sol ushın qádimgi áńgime, bardı-keldi gúrrińge kóshiwdi maqul kórdi.

-Bıltır, bıyıl qar-jamǵır tapshı bolmadı ma? Mal baqqan

adamǵa jaylaw kerek, suwat kerek. Jaylawlarıńızdıń jaǵdayı qanday?

-Eki jıl burın qar-jamǵırdıń kem jawǵanınan qıyınlıq boldı, báhárde mal arıqlap, tóldi shıǵınlattıq. Keyingi jılı jaqsı keldi, shıǵınnıń ornı toldı-aw, dep oylayman.

-Xiywa soramındaǵı tuwısqanlardan ne xabar bar, - dep sózge aralastı saqalı kókiregin jawıp turǵan Iymanberdi axun. Sadaǵań keteyin, bir ulama Qırantaw degen jerden meshit-medirese salǵan eken, dep esitip atırmız.

51

-Tuwrı esitkensiz, - dep maqulladı Qulshı. Ol tamannıń duzın tartıp, barıp qaytqanıma bir neshe jıl bolıptı.

-Qırantaw degeni qay tamanda boldı, shıraǵım dedi axun uzın saqalın tutamlap turıp: «Qırantaw» dep kóp esitemiz, ol jer mágar shólistan bolsa kerek-aw.

-Indallasın aytqanda ol jerge barmaǵanman. Biraq sol jer Hámiwdáryanıń boyında, dep esittim, soǵan qaraǵanda júdá bir sahra bolmasa kerekdur.

-Ol jaqtaǵı aǵayinlerde ne hal, ne jaǵday eken? - dep taǵı qızıqsındı Iymanberdi.

-Meniń barǵan Shımbay sháhár átirapında baǵlar bisyar edi. Aslıqtı da kóp egedi eken. Bazarında aslıq mol, arqa tárepte - qırdan túye kárwan tartıp kelip, dán artıp ketkenleriniń gúwası bolǵanman. Jáne bir qatar ruwlar: qońıratlar menen múytenler dárya jaǵalap, kól saǵalap, balıq awlap, mal asırap kún kóredi, dep esittim.

-Atajurt Túrkstannan kóshkeli qaraqalpaq xalqı bólek-bólek bolıp ketti ǵoy, - dedi axun muńlı dawıs penen. Xalqı jer qayıstırǵan, bir waqıtları orıs penen atısıp-shabısqan, dushpannan aybınıp at basın tartpaǵan, ǵaybar el edik. Ruw-ruw boldıq, arıs-arıs boldıq, jer talastıq, jaylaw talastıq, biylik

talastıq, onıń izinen qut ketip, jut keldi, bári alla hámirinendaǵı, Túrkstandı atajurt dep júrgende juńǵar kelip bir shawsa, kishi júz kelip taǵı bir shawıp, qaraqalpaqtıń Túrkstannan

kóshiwine sebep boldı. Óz kózim menen kórmedim, kórgenlerden esittim, xattan oqıp bildim. Bir toparı batısqa Hámiwdáryanıń quyarlıǵına, bir toparı Sırdı órlep Qoqanǵa, Buxara menen Samarqandqa kóshipti. Bizler Sır boyında qalıppız. Endi alıstaǵı aǵayinniń xabarın anda-sanda bir esitemiz. Bara-bara jat

bolıp ketemiz ǵoy, dep gúrsindi.

Gáp óziniń kelgen jumısınıń baǵdarına burılǵan edi. Otırǵanlardı kózi menen bir qatar sholıp shıqqan Qulshı báribir tiykarǵı máselege kóshpedi.

-«Bólingendi bóri jer», dep babalarımız biykar aytpaǵandur, yashullı, dedi Qulshı biy sózin naqma-naq etip, aytqanıńız durıs, tawdan aqqan jılǵalar birigip-birigip dáryaǵa aylanadı, dáryaǵa jol tawıp jetpegenleri bólinip-bólinip, bir jayılım shalshıq

suwǵa aylanıp qala beredi. Birleskenge ne jetsin. Biraq bir jaman

ádetimiz bar, «bolsa kóre almaymız, joq bolsa bere almaymız», degendey ózińiz aytqan jer dawı menen biylikke dawa bereketimizdi qashıradı. Awzımız bir bolsa jer ózimizdiki, biylik ózimizdiki

emes pe?

52

Otırǵanlar biydiń bul tóreli sózin maqullap ǵawqıldastı. Usı payıtta ergenektiń sırtınan tutılǵan shiy esik serpip

ashılıp, dóńgelek jaǵa aq kóyleginiń sırtınan baylaǵan kámarınıń qosbawında pıshaǵı salbıraǵan, basına sheti qarakól terisi menen jiyeklengen degeley kiygen jigit kórindi.

-Biy aǵa, as tayar edi, suw ala bereyin be? - dedi ádep penen. Iynine bóz súlgi taslaǵan, bir qolında jez quman, bir qolında

jez shılapshın uslaǵan. Ol qáddin sál búgip buyrıq kútip turar edi.

-Awqat tayar bolıptı, biradarlar, - dedi Jańabergen biy

otırǵanlarǵa qarap. Gáp kelgen jerinen tuwarılǵan edi. Xızmetker jigit qolǵa suw alıwǵa qolaylastı.

-Taqsır, márhamat, sizden bolsın, - dedi Qulshı biy ádep júzesinen Iymanberdi axunǵa burıldı.

-Miyman atańday ullı, degen Qulshı biy, dárya keship, áwliye atlap, alıstan izlep kelip otırsız, sizden bolsın aldına qoyılǵan shılapshındı aqırın ısırdı. Qollar gezekpe-gezek juwıldı. Úlken

qara samarǵa salınǵan qoy etiniń on eki jiligi pútin, gelle menen qosıp ákelinip ortaǵa tartıldı. Hár kimniń aldına kishigirim bir-bir tabaq qoyılǵan bolıp, hár miymannıń sıbaǵası soǵan salınıwı tiyis edi.

-Qáne miyman, as tayar, óz qolıńız benen et bólip beriń, qonaq ası siziki aqırı, - dedi Jańabergen biy.

Qaraqalpaq penen qazaq aralas, qoralas bolıp qansha zamanlardan berli iyinles jasap kiyatırǵanlıqtan bul xalıqlardıń dástúri de bir-birine jaqın edi. Qazaqlar qonaq asıǵa soyılatuǵın malın qonaǵına kese tartıp kórsetip, pátiyasın alıp sońınan soyatuǵını, soyılǵan maldıń shiy ishegin shetke shıǵarmay pisirip, miymannıń

aldına ákeletuǵını Qulshıǵa beseneden belgili. Sır boyı qaraqalpaqları da sol dástúrdi islep otır. Meniń dástúrim bólek, dep artqa básip otıra almaysań ǵoy.

-Bismilla. Qulshı bir qolına erik saplı ótkir pıshaqtı

alıp, et bóliwge kiristi. Aldı burın qolına bastı aldı. Pisken bastıń bir qulaǵın kesip, aldındaǵı tabaqqa saldı, janına bir jilik et qostı. - Mınaw usı otawdıń eń genje ulınıń payı, bizdey el ústinde júrip, el biyleytuǵın azamat bolsın, Iymanberdi axunday ulama bolsın, má, mınanı genjetayǵa jetkiz, dep esikte xızmetke tayar turǵan jigitke usındı. Jigit qullıq aytıp, tabaqtı

alıp, úyden shıqtı.

- Bas bolmasa ayaq qaydan bolar edi, biradarlar, bastan birinshi bolıp dám tatıwdı axun aǵaǵa berdim.

53

Jambas penen bas axunnıń tabaǵına salındı.

Qullası jilikler jasına qaray bólistirile berdi. Ókpelegen hesh kim bolmadı. Sınshıl biy júzine qarap otırıp, hár kimniń jası menen abırayın anıq belgilegen edi. Saqalı siyrek, qus murın, peshanası tar, uzın boylı arıq, shúńirek kózli Saltıq

biydi «usı adam kóp nársege narazı, dawkes-aw», dep kózi menen sınap otırdı da, onıń aldındaǵı tabaqqa toqpaq jilikti atıp

urdı. Ishinen «asıq jilikti berse almayman» dep gúmanlanıp

qaraqalpaǵınıń biyi meni ózi menen teń kórdi», dep marapatlandı. Maylı et jegen qonaqlar qolların bóz súlgiler menen artıp atırǵanda baǵanaǵı jigit ortadaǵı etten bosaǵan samardıń ornına

kópirip turǵan qımız tolı qara kersendi ákelip, úlken ojaw menen sapırıp-sapırıp jiberip, qımız quya basladı.

Dala shóbiniń iyisi ańqıp turǵan, babında ashıǵan qımız qoy etine toyıp, qanları tasıp turǵan biylerdiń shólin basıp, basların aylandırıp, keypiyatların kóterdi, áńgimege degen qumarlıqların qozdırdı. Ídıslar bosap, jigitke uzatıldı, ojaw tolı qımız

taǵı toltırıldı, tolı kersen ortaydı, ústine taǵı da qımız quyıldı. Solay etip, qımız bázimi birazǵa sozıldı. Hár qanday qızıq gúrrińniń, uzaq joldıń, qızǵın bázimniń de aqırı

bolatuǵını sıyaqlı bir tegis áńgime menen baslanıp izi dawam etken sáwbet aqır-ayaǵına jetip basıldı. Axun menen biyler Qulshınıń kelgen jumısınıń ne ekenin bile almay-aq tarqasıwǵa májbúr boldı. «Usı biy tegin kelgen joq, ishinde bir búklem bar, ol ne búklem eken», dep oyladı tábizdi tez ańlaytuǵın ziyreklikten qurı alaqan qalmaǵan Saltıq biy. Basqalar da sonday pikirde edi. Degen menen qonaq Jańabergen biydiki. Muddáhásin

soǵan aytar, hámme menen ortaqlasqısı kelmegen shıǵar, oǵan kópshilik ne aytadı.

Qızıǵıwshılıǵı basım bolǵan menen miymannan tóreli gáp esite almaǵan biyler «xosh alliyar» aytısıp, tarqalısıwǵa májbúr edi. Aqırında solay boldı. Otawda Qulshı Jańabergen biy menen jeke qaldı.

Endi sır qaltasınıń awzı sheshiletuǵın máhál kelip jetken edi. Biraq Qulshı ele de biydiń aldı-artın boljap kóriwdi dawam etti.

-Malıńız toq kórinedi, jaylawıńız keń be, áytewir, dedi,

-Qulshı Jańabergendi gápke baǵdarlap. Xalqımızdıń ádeti allanıń jeri qansha keń bolsa da, jaylaw talasıp atadı.

54

-Bıyıl dáryada suw mol, báhárgi jamǵır bisyar boldı. Sırdıń biz otırǵan tárepinde tuyaq kóbirek, arjaǵına óter bolsaq arǵınnıń Bólek biyi arıdan at shaptırıp, aldımızdı keseleydi. Dárya boyı diyqandiki. Sonıń menen bergi júzdiń shóbine mal jayıp júrippiz. Íǵalsız jılları shóp tapshılıq etip, azmaz qıynalamız, -

dedi Jańabergen haǵınan jarılıp.

Araǵa azǵana únsizlik túsken. Qulshı Shaxmurat biydiń tapsırmasın yadqa aldı. Máwriti kelgen edi.

-Biz tamanda qudayǵa shúkir, jaylawǵa tarshılıq joq áytewir,

-dep qoydı. Sharwaǵa ne kerek, jaylaw kerek.

-Nábada kóship-qonıp, ol tamanlarǵa barıp qalsaq ámir ne aytar eken? Qaydan júrsiz, ne peyil menen keldińiz? - dep tergep júrse.

-«El ústine el kelse, ol da xannıń dáwleti» degen emes pe? Biziń dógeregimizdegiler óz bawırlarıń. Hesh kim «pıshıǵıńa pısh» dep aytpas, áwele quday.

Jańabergen biy oylanıp qaldı. Ata-babası Túrkstan átirapın jaylaǵan el edi. «Aq taban shubırındı»da kóshken el súrile-súrile Sırdıń boyında irkilip, bara-bara usı jerge bawır basıp qalǵan.

Araldıń átirapına barıp qonıs basqanlardı burınnan ol jerde otırǵan qaraqalpaqlar qushaq ashıp qarsı alıp, jartı nanı bolsa teń bólisip jep, endi hesh kimnen jábir kórmey óz aldına el bolıp tútin tútetip otırǵan jaǵdayı bar, dep esitedi. Mına tárepten, Buxara átirapınan kelip otırǵan Qulshı da «dayımdı kóreyin hám tayımdı úyreteyin» dep kelmegen shıǵar, bizdi jekelep

qaldı, aǵayinge qosayın, degen niyette shıǵar, degen oy kókireginde

úmit ushqınların oyattı. Durıs, bul jerde de onı hesh kim túrtip atırǵan joq, degen menen kúnlerdiń kúni kelgende jaylaw dawı, jer dawı, mal dawı, jesir dawı bolmay turmaydı, ondayda nesin aytasań, kóp kópligin etedi, Bólek biydi izindegi eli qollay ma,

ya allası ma, áytewir daw sonıń paydasına sheshilip ketedidaǵı, kemlik keltiredi. Teńlikke kónse de kemlikke kóngisi kelmeytuǵın Jańabergen biyge bul hal ayazday batadı. Sondayda arqa súyer aǵayin, qara qıldı qaq jaratuǵın ádil biydi ańsap turadı. Ótken jılı Bólekbay biydiń bir topar biybastaq jigitleri qımızǵa toyıp

alıp berjaqtıń bir úyir jılqısın aydap ketti. Qarsılasqan jılqımannıń qolı sınıp, bası jarıldı. Durıs, Jańabergen izinen barıp, jılqınıń birazın qaytardı, jigitler eki taydı

soǵımǵa soyıp jibergenin moynına alsa da qunın tólemedi, hesh biri jazaǵa tartılmadı, jılqımanǵa da jılıw tólenbedi, «bas jarılsa bórk ishinde, qol sınsa jeń ishinde» óz emi ózinde, jigitler shoqlıq qılǵan, qımızǵa más bolǵan, qarsılıq qılmay-

55

aq qoyǵanda bále joq edi, dep hámmesi qamırdan qıl suwırǵanday etip jayǵastırılǵanı menen kewil túpkirinde sheshilmegen álle qanday bir túyin qalǵanday edi. Sol ushın da Qulshı biydiń gápleri Jańabergen biydiń kókireginde úmit ushqınların oyatqanday boldı. Bul haldı Qulshı biy ańǵardı.

-Bul, dárkar bolsa ámirge ózim ara túse alaman, - degeniń be, Qulshıjan?

-Kerek bolsa ara túsemen, - dedi Qulshı. Dawısı isenimli

hám anıq shıqtı.

-Kóshiw ańsat emes, óziń bileseń. «Kóshken jerde kósewiń qaladı» deydi. Biraq ámirden qollaw bolatuǵın bolsa bas qatırıp kóriwge boladı. Erteń-aq biyler menen ózim jeke-jeke sóylesemen. Álbette, bul názik is. Birazlardıń ózi kóshti namaqul kórer bolsa, birazlar el ústinen el ketkenin qálemeydi. Qullası bir mashaqatlı

isti Jańabergen biydiń moynına júkledim dep esaplay ber, - dedi ol.

Eger Jańabergen basqa ruwlardıń biylerin kóshiwge kóndire alsa, Qulshı hámirdi orınlaǵan bolar edi, álbette. Ámirdiń kelbetin kóz aldına keltirdi. Biydi Kenimextaǵı jazǵı shardáresine pinhamı shaqırtqan ámir biyik diywal menen qorshalǵan shardáreniń teris áywanında azǵana kúttirip qoyıp, shıǵıp keldi. Shoq saqalı shıraylı júzine qup jarasıp turǵan, orta jaslardaǵı

ámir basına sálle orap, ústine kelte jeńli qırmızı reńli shapan kiyip, beline altın toǵalı kámar baylaǵan edi. Ámirdi kóriwden dizerley sala teris áywanǵa tóselgen gilemge basın tiygizip, búkkesine túsip, bas kótermey atırǵan biydi Shaxmurat ámirdiń jaǵımlı qońır dawısı ornınan turǵızdı.

-Jeter Qulshı biy, tur ornıńnan!

-Qullıq taqsır, bas ústine, - dep biy ornınan saldamanlı

turdı, ámirdiń názeri túsiwden taǵı iyilip, tájim etti. Biy sarayǵa kóp márte kelgen, sol ushın bul jerdiń tártip-intizamın da biledi.

- Boldı, boldı, dedi,- ámir biydiń iynine qolın tiygizip. Bul ózine jaqın tutıwdıń, isenimniń belgisi edi. Amanlıqesenlikti soraǵannan soń ámir qolı menen gilemniń ústin kórsetip, otırıwǵa mirát etti. Ózi aldın ala keltirilgen, taxtqa megzetip

altın menen bezetilgen úsh ayaqlı gúrsige otırdı. Qulshı biy ámirden burın otırmadı. Shaxmurat gúrsige jaylasıp alǵannan soń da qolın qawsırıp, xızmetke tayar halında tura berdi. Ámirdiń izzet talaplıǵın, ózgelerdiń ózine artıq iltipat penen húrmet kórsetiwin, itaatlıǵın unatatuǵınlıǵın, hátteki sol ádet saraydan barlıq waqta tabılatuǵın jaǵımpazlarǵa qol kelip, isine talay

56

márte zıyan keltirgenin bilse de, onnan waz keshe almaytuǵınlıǵın Q ulshı jaqsı biler edi. Qaysı ámir, qaysı sultan, qaysı xan itaat etiwshi, xızmetke taq turıwshı puqarasın jaqsı kórmegen. Qulshı da solardıń biri emes pe?

-Otırıń biy, otırıń, otırıń, - dedi ámir aqırında. Dawısınan Qulshınıń húrmetine, izzetine kewli tolıwshılıǵı anıq seziler edi.

-Taqsır buyırıń, xızmet bizden, otırıw bolsa hesh qayda qashpas. Biy ele tikke turar edi.

-Jetti, jetti Qulshı biy, dize búgiń endi, - dedi ámirdiń

shıdamı tuwsılıp.

Sonda ǵana Qulshı biy túgi tórt eli keletuǵın jumsaq, ámirdiń shapanına megzes qırmızı gilemge dizerledi.

-Tıńla Qulshı biy, qulaǵıńa quyıp al, - dedi buyırıwshı dawıs penen. Atlanıp Sır boyına bar, biyleri menen sóyles, qalay sóylesiwdi óziń bileseń, ol jerden mıń úy, eki mıń úy kóshirip kel, bul isler pinhamı bolsın. Janıńa atqosshıńnan bólek hesh kimdi ertpe. Kelgenlerine óz dógeregińnen jay ber.

-Bas ústine taqsır, qullıq. Shıbın janım kóksimde aman tursa aytqanıńız boladı, ámirim. Qulshınıń keń peshanası qırmızı gilemniń jumsaqlıǵın anıq sezdi.

Á mir bir qolın bir qolına urdı. Bul ushırasıwdıń ayaqlanǵanın bildirer edi. Eki qol shappatınıń soqlıǵısıwınan «tap» etip shıqqan seske alısıraqta hár qanday buyrıqtı orınlamaqqa tayar turǵan dayashı perde artınan shıǵıp kelip, hámir kútip tura qaldı.

-Sherbet keltiriń!

Kóp ótpey reńki altınǵa megzep qubılıp turǵan sherbet tolı gúze hám qıtaydan keltirilgen eki shını kese alıp kirgen dayashı patnusti páskeltek xantaxtaǵa qoyıp, eki kesege qanǵa megzep ketetuǵın ánar suwın toltırdı. Shaxmurat keseni qolına alıp,

soń biyge qaradı.

-Márhamat, Sizden bolsın!

-Bas ústine ámirim! - Biy júdá mazalılıǵı ushın azǵana suw qosılǵan muzday ánar sherbetin ráhátlenip simirdi, soń sol qolınıń sırtı menen saqal-murtın ıǵallaǵan sherbet qaldıǵın sıpırıp, bosaǵan keseni xantaxtaǵa qoydı. Sonnan keyin ǵana ámir názerin qolındaǵı kesege awdarıp, asıqpay sherbet ishe basladı. Oǵan tigilip turıwdı maqul kórmegen biy názerin joqarıǵa qarattı. Arǵıtları qızıl reńge boyalıp, qoldan qoyǵanday etip tep-tegis qamıs penen bastırılǵan teris áywan baǵ hám háwizler menen qorshalǵanlıǵı sebepli ádewir salqın. Joqarıǵa órmeletilgen

57

júzimlerdiń solqımları adamnıń qıyalın urlaydı. Diywallarǵa sızılǵan hawayı reńli jánnetiy quslardıń súwreti toyǵın kók hám toq qırmızı reń menen jarısıp, bir-birinen sáwle urlap, sonday sulıw reńdi payda etken edi, ol kórinis elege shekem Qulshı biydiń kóz aldında janlanıp, kókiregin qanday da bir tatlı sezimlerge toltırǵanday boladı.

Aqırında ámir sherbetti tawısıp, shını keseni xantaxtaǵa qoydı. Taǵı bir qolın bir qolına urıp dawısladı.

- Biyge sarpay keltiriń!

Alǵa sozılǵan eki qolınıń ústine mórelengen kók shapan taslanǵan ekinshi xızmetker tayar boldı.

-Qáne biy, iynińizdi tutıń!

-Qullıq, ámirim.

Shapandı ámirdiń ózi xızmetkerdiń qolınan alıp, sál eńkeygen Qulshınıń eńgezerdey iynine japtı.

-Sarpay múbárek bolsın, Qulshı biy!

-Qullıq, qullıq.

Á mirdiń shardáresinen kewli kóterilip shıqqan Qulshı biy átirapqa ser salıp qaradı. Kirer awızda, múyeshte, baǵ tárepte hár jer, hár jerde qollarına nayza menen qalqan uslaǵan, baslarındaǵı jez dubılǵaları quyash nurına shaǵılısıp-shaǵılısıp ketetuǵın, eńgezerdey iri, palwan deneli saqshılar kórindi. Baǵ ishindegilerden basqalarınıń kirpiginen bólek jeri qıymıldaǵanı kózge shalınbaydı, misli tas músindey qatıp turıptı. «Keneges penen mańǵıt jigitleri» dep oylap qoydı biy. Bes-altı jerde arnawlı

túrde islengen tas nawalardan aǵıp túsken suwlardıń qulaqqa jaǵımlı sıńǵırlaǵan, jayparaxat sesti esitilip turıptı. Sáske

bolıp, kún ısıy baslaǵan, sol ushın búlbiller sayrawın salqın túskenshe toqtatqan, olardıń ornın zárúr waqıtta tayar turıwı ushın shardáreniń ishine qurılǵan atxananıń, shardáre tamınıń tóbesin mákanlaǵan qumırılardıń sesti basıp turar edi. Ámirdiń jıllı qabıllawınan, alǵan sarpayınan kewli tolıp, ayaǵı jer ilmey kiyatırǵan biy dógerektegi sulıw kórinisten de zawıq alıp úlgerdi. Á ne, sol hámirdiń ayaǵı Qulshı biydi Sır boyın jaylaǵan qaraqalpaqlarǵa, olardıń biyi Jańabergenniń aldına shekem alıp kelgen. Qalǵan jaǵı olarǵa baylanıslı. Degen menen «qurı tabaqqa pátiya júrmeydi». Qulshı ol jaǵın da aldın ala oylap qoyǵan edi.

- Al endi biylerdi kóndiriw de ańsatqa túspeydi. Sol ushın mınanı alıp qoyıń. Kerek jerinde isletersiz. «Zer menen aq dáwdiń kózin oyarsań» degen ata-babamız, - dep Qulshı biy bir hámiyan teńgeni dasturxannıń shetine tasladı.

58

- Bizdi hijalat qılasız, biy baba, - dep Jańabergen biy qolınıń qırı menen hámiyandı Qulshıǵa qaray qaytıp ısırıp qoydı. Bizdi alla aldında gúnakar qılmań, tóbemizde quday bar, eki iynimizdegi eki perishte bar, inshalla bunısız da isimiz allanıń járdeminde pite berer.

Q ulshı ishten ókindi. Qıńırlıq qılǵanlardı teńge berip jumsartar, degen qıyalda bolǵan, qalay degende de ózine úlken isenim menen ámir tárepinen tapsırılǵan isti orınlaw niyetinde, ózine

de xosh kelmeytuǵın bul háreketti qılmaqqa táwekel etken, endi bolsa eki arada oyları sarsań-kesek halatta qalǵan edi. Ortaǵa shókken biyjaǵday únsizlikten keyin biy ózin ońlap aldı.

-Úzir qılıń, Jańabergen biy, bizdi joldan azdırǵan shaytandur, - dedi Qulshı biy qáddin búgip.

-Iyilgen bastı qılısh kespes, Qulshı biy. Álbette, shaytan joldan shıǵarmaqqa tayar edi, lekin onı qıla almadı. Kóp hijalat bolmań. Durıs, altın-gúmis sıńǵırlısı qulaǵın eleń ettirmeytuǵın kimse joqdur, biraq biz ekewimizdiń aramızǵa bul aralaspasın degenim bóten emes shıǵar.

Jańabergen biy gápti bunnan artıq sozıp, qonaǵınıń kewline giyne keltiriwdi xosh kórmedi.

-Ótken iske salawat, Qulshıjan. Aramızdaǵı keyingi gáplerdi umıt. Yaxshı tilekler tileyik, isimiz ońınan kelgey. Pesinniń mezgili ótpekshi. Qaza qılmayıq, dep ornınan qozǵaldı.

Pesindi birge ada qıldı.

Erteńine kewlin jámlegen Qulshı qaytıp jolǵa tústi. Qulshı biy awılına jeter-jetpes payıtta Jańabergen biydiń

awılına ekinshi bir atlı jetip kelip, atınıń basın Saltıq biydiń úyine burdı.

Hár kimniń óz múddáhási bar edi, aqırı. Ol sońıraq málim boldı.

Buxara ámiri Shaxmurattıń Qulshını jumsaǵandaǵı maqseti, qońsılas xanlıq tárepten keletuǵın qáwiptiń aldın alıw ushın shegaralas jerlerge jawınger qıpshaq ruwların kóshirip ákelip ornalastırıw, kerek bolǵan payıtta olardıń kómegine tayanıw, solay etip eldiń tınıshlıǵın saqlaw edi.

«Tamnıń da qulaǵı bar» degen sózdi biykarǵa aytpaydı.

Sol saparı ámir Shaxmurattıń Qulshı biyge aytqan pinhamı gáplerin hesh kim esitken joq dep oylaǵan ámirdiń ózi de, biy de aljasqan edi. Perde artında xızmetke tayar turǵan xızmetkerlerdiń biri dushpannıń jansızı edi, qaysısı ekenligi hesh kimge ayan bolmastan perde artında qaldı, onıń ústine olar bir neshew edi, taǵı da pinhamı dep oylanǵan sırdıń dushpan tárepke málim

59

bolǵanlıǵın hám kóp waqıtqa shekem hesh kim bilgen emes, Q ulshınıń páminshe de ol sırdıń pash bolǵanın ózinen ózge hesh

kim bilmese kerek.

Hár bir sarayda, hár bir saltanatta bolatuǵını sıyaqlı ámir sarayında, ámir átirapında, ámir shardáresinde de jansızlar tabılar edi. Aqsham túsip, hár kim jaylı-jayında dem alıp atırǵan payıtta bir xızmetker shetkerirektegi ójirege kelip, ol jerdegi kishirek bir hámeldar menen gezlesip, gúńkildesip sóylesti,

ol óz gezeginde shardárege keshletip balıq alıp kelgen adamǵa bir nárselerdi túsindirdi, ol da kóp eglenip turmastan balıq salıp kelgen sebetlerin ámir asxanasındaǵı tiyisli adamlarǵa tapsırıp

óz jónine ketti. Solay etip kelesi kúni tań aǵarıp ataman degenshe mıń úyli, eki mıń úyli qıpshaqlardı kóshirip keliw haqqındaǵı pinhamı xabar taǵı bir saraydaǵı taǵı bir jansızlarǵa, sońınan taǵı bir saltanat iyesine barıp jetken edi. Ol da Sır boyın jaylaǵan kóshpelilerge saltanat húkimdarlarınıń isenimine kirgen, qıpshaqlarǵa da bóten bolmaǵan bir kisini atqa mingizip, kerekli gáplerdi uqtırıp, jolǵa salıp úlgerdi. Bul islerdiń nátiyjesi

joqarıda aytqanımızday sońıraq ayan boldı, ayan bolǵanda da kópshilikke gúmilji, al Qulshı biyge ǵana ayan boldı hám onıń basına kópshilik táshwishlerdiń kelip túsiwine de tiykarǵı sebeplerdiń biri bolǵan bolsa táájip emes...

Tómende baylawlı at oqırandı. Júrmel menen Botabektiń atı jaqın baylanǵan edi. Postının qumǵa tósep, uzınına túsken atqosshınıń aqshamǵı uyqısızlıqtan soń kózi ilinip ketken eken, attıń oqıranıwına oyana qoymadı, úyirles eki at bir-birine tumsıǵın taqap, sarı júrmel shıńǵırıp kisnep jibergende ǵana shorshıp oyanıp, basın kóterdi. Dáslep hesh nársege túsinbey, ańı ushıp átirapqa kóz jiberdi, eki ayǵırdıń shaynasıp, tebisiwge sál qalǵanın kórgende barıp ózine keldi de, ―há!‖ dep baqırıp jiberip, jas jigitlerge tán bolǵan shaqqanlıq penen ornınan ırǵıp turıp, atlardıń janına jetip barıp, ǵaybar júrmeldiń jılawına jabıstı hám atlardı tislesiw menen tebisiwden arashalap qaldı.

...Torıqasqa attı urlawda Tólesinniń qolı bar, degen gúman bolǵan menen tilge tiyek eterlik anıq dáliller joq edi. Onıń urılar ishinde bolǵanlıǵın, attı alıp ketken úsh adamnıń biri ekenligin, Taǵabergen seyis te, at ústinde bolǵan Erejep te dálilley almas, al qolǵa túsken eki urı Tólesindi tanımaytuǵınlıǵın, kórmegenin, bilmeytuǵının aytıp ant ishti. Aradan waqıt ótip, kóp nárse umıtıldı, úsh urınıń qumdaǵı izleriniń óshkeni kibi

bir qatar gúmanlar dumanday tarqadı, barlıǵı óz ornına kelgen

60