Kenesbay Karimov Agabiy

hám alısıwı qas-qaǵımda juwmaǵına jetken, házir hár múshesi hár qasqırdıń awzında ketken kók qanshıqtıń waqıyası aqılǵa sıya bermeytuǵın tez waqıtta, shama menen shóllegen adam janında turǵan suw tolı mestiń awzın ashıp, onnan bir kese suw quyıp alıp, sonı iship bolıp, keseni jerge qoyaman degenshe qansha waqıt

ótetuǵın bolsa sol quraqım, bolmasa sonnan artıǵıraq, yaki sálpál kemirek waqıtta bolıp ótken edi.

Solay etip, biydiń otarınan úsh jasar kók isek ayaq serppesten, qasqırdıń jelkesinde kete berdi. Tuyaq serppes te edi. Kózleri masaladay janǵan qasqır otardıń ortasına «dúrs» etip túskennenaq oljasın tańlap bolǵan edi. Aylanǵan shaqın alǵa tutqan, otlawdan

ózge dárti bolmaǵanlıqtan qıstan qońlı shıqqan isek ılayıqlı

olja ekenligin birden-aq ańlaǵan qasqır qáwipke qarsı taslanǵan juwan shaqlardıń soqqısınan qaymıǵıp qaldı da, shaqlardıń iyesi qaptallasa bergende awzın aranday ashıp, qarıwlı jaǵına ornalasqan ótkir tislerin qoydıń alqımına qadap, kúsh penen julqıp jiberdi.

Q oydıń alqımınan atılıp shıqqan ıssı qan menen ıssı hawa qasqırdıń tumsıǵın kúydirip jibergendey boldı. Álemdegi barlıq qáwip-qáter: gezelgen mıltıq, janǵan ot, qayralǵan tıyıq, ótkir hám qáwipli insan názerleri, barlıǵı bir zamatqa tumsıǵı qanǵa tiygen bóriniń kóz aldınan joǵalǵan edi. Juldızları janǵan qap-

qara aspan, keń dala, bir hápte, on kúnnen berli heshteńe túspegenlikten kúni-túni qıynap atırǵan ash qarnınıń awırıwın óziniń

ıssı qanı menen toqtatıp málham bolatuǵın jemtik ǵana bar. Sheksiz qanaatlanıw menen tumsıǵındaǵı ıssı qandı jalap-jalap jiberdi. Júrek-bawrın órtep atırǵan ashlıq penen qumarlıq azǵana tolaslaǵanday boldı. Kóz aldında haqıyqatlıq qayta janlandı. Lawlap janǵan ot, qulaq tındıratuǵın shawqım, ótkir hám qáwipli názerler qaytadan kóz aldında payda boldı. Qáwip-qáter bir adım jerde, kerek bolsa kókshil júnleri úrpeygen jelkesiniń ústinde turǵanın sezgende titirkenip ketti. Jasaw ushın gúreste ózinen burınǵı qasqırlar mıń jıllar boyı izindegilerge miyras etip qaldırıp kiyatırǵan ózin-ózi saqlaw sezimi, ol ushın qashıw, tek qashıp qutılıw, biraq qıyınshılıq penen qolǵa kirgizilgen

oljasın ólim qáwpi tuwmaǵanǵa shekem taslap ketpew, ózi menen alıp ketiw sezimi oyanıp ketti. Tıpırlawdan toqtaǵan, ólimshi etken jaradan qanı derlik aǵıp bolǵan isekti jelkesinen tislep,

bir silkip jawırnına mingizdi, soń ústindegi júkti misli sezbegen

kibi seksewil tosıqtan jeńil ǵana shapshıp ótip, shawqım menen qıyqıwdı elestirmey, seksewillikke sińip ketti.

... Bóribasar qasqırdıń kúshi ózinen basım ekenligin, sumlıǵı da jeterliligin ańǵardı. Gá qasqırdıń astına túsip, gá ústine

41

shıǵıp atırıp, onıń eń hálsiz jerin qıdırdı. Jan jeri negedur

aq jún ósken, hár saparı astına túskende ottıń sáwlesinde appaq bolıp kózge shalınatuǵın alqımın yadlap qaldı hám payıt payladı. Talay ańnıń basına jetken qasqır óz tájiriybesinen hár qanday ańnıń hálsiz jerin biler, sol ushın ol da qazıq tislerin iyttiń jumsaq alqımına batırıwǵa umıtılar edi. Dúz ańı bolǵan qasqırdan burın óz iyesin, onıń múlkin, bárinen burın óziniń bir tutam ómirin qorǵaw ushın jantalasqan Bóribasardıń áwmeti keldi. Qasqır iytti jelkesinen tislep jerge tartıp urǵanda, kózinen ushqın jarq ete qalǵanday boldı, bul ottıń saǵımı edi. Qasqırdıń tisleri iyttiń salmaǵı menen iyttiń jelkesinen jazdırıldı. Onıń

ekinshi háreketi alqımǵa awız salıw edi. Iyt shaqqanlıq etti. Keń ashılǵan jaqların qasqırdıń aq júnleri ernine taqalǵan payıtta esik japqanday «tars» ettirip japtı, ótkir hám juwan tisleri bóriniń alqım terisine boylap kirip ketti de, iyttiń

tili qannıń dámin sezdi. Qasqır jan halatta julqınǵanda iyttiń jaǵı qattı qısılǵanınan qarıstı da qaldı. Endi onı ashaman

degende hám asha almas edi. Qasqır ájel qaqpanına túsken edi. Átirap: lawlaǵan ot, shawqım-súrenler, awǵa shıǵıp jortqanda bóriler bárqulla názerge alıp jortatuǵın, qarańǵı túskende aspanda kórinip, tańǵa shekem ornınan qozǵalmaytuǵın Temir qazıq juldızı menen qosılıp shırgúbelek aylanıp aldı joq, artı joq qarańǵılıqqa

qulap baratırǵanday boldı. Usı payıt búyirine qattı soqlıqqan muzday suwıqlıq ele tórt ayaǵında nıq turǵan qasqırdıń qarıwlı denesin teńseldirip jiberdi de, muzday nárseniń ornı sonday qattı sızlap awırdı, ózi de tań atqansha sónbeytuǵın Temirqazıq sińip ketken qarańǵılıqqa qulap baratırǵanın sezdi.

Á repbaydıń qolında tayar turǵan temir súńgi óz isin islegen edi. Bóriniń iytinen basım ekenin sezse de qolındaǵı quraldı jumsawǵa qolay payıttı ańlıp turǵan ol Bóribasar menen qasqırdıń

bir zamat qozǵalıssız qatıp qalǵanınan payıttıń kelgenin ańladı. Quday jarılqap qasqır iyttiń ústinde bolǵanlıqtan qural jumsaw ańsat, biraq iyt qasqırdı alqımladı ma, ya kerisinshe boldı ma biliw qıyın, degen menen pursat qolǵa kirdi. Ash búyirden urılǵan súńgi qabırǵanıń arasınan tesip ótip ekinshi búyirden shıqqanda qasqır jan halatta bir talpınıp, qaptalǵa qulap tústi. Sonda da, iyttiń qarıwlı jaqları kókjaldın alqımınan jazdırılǵan joq.

Dáslep súńgini suwırıp alıwdı, bóriniń ólgen-ólmegenin barlawdı qıyalına keltirgen Árepbay bul oyınan qayttı. Endi bóri qashıp, ya zıyan qılıp úlgermes, iytti qutqarıw kerek! Usı oy menen bóriniń quyrıǵınan uslap bir shetke súyrey basladı.

42

Biraq kúshi jetpedi. Jaqınlawǵa batına almay bir shette turǵan hayalı Sárbiykeni shaqırdı.

- Sárbiyke, bermaǵan kelip jaqtı túsirip jiber!

Sárbiyke saqlıq penen qasqır menen iyt jatırǵan jerge jaqınlap, qolındaǵı shala janǵan seksewildi tómenletip, jaqtı túsirdi.

-Bóribasar tiri me? Dawısınan húreylenip, seskenip turǵanı

bilindi.

-Tiri shıǵar. Biraq ses joq. Házir bilemiz.

Endi qasqırdıń óli-tirisin anıqlaw payıtı kelgen edi.

Á repbay sherim etigi menen qasqırdı bir-eki tewip kórdi. Q ozǵalmadı. Bóri qansırap hám tunshıǵıp ólgen edi. Qarısqan jaǵı ashılmaǵanlıqtan hám qasqırdıń qanı murnına ketip dem alıwı qıyınlasqan iyt te únsiz qalǵan, ólim halatta edi. Árepbay

bir qolı menen qasqırdıń jelke júninen, ekinshi qolı menen qulaǵınan uslap ári-beri tartıp, iytten ajırata almadı.

-Ottı tómenirek tut! Qáne kóreyik.

Ol eńkeyip, dıqqat penen tigildi, iyttiń jaǵı jaǵına qarısıp qalǵanın bildi.

-Jaǵı qarısıp qalıptı, tez suw ákel, dedi Sárbiykege.

-Aǵa, shıǵa bersem bola ma? Bóribasar tiri me?

-Yaq, yaq, ishte otıra ber, shıqpa, - dedi anası azar-bezer bolıp. Qorqpa, bóri ólgen, iytiń tiri qusaydı.

Balanıń qızıǵıwshańlıǵı qorqınıshtan kóre basım edi.

-Shıǵayın da aǵa!

Ákesi juwap bermedi. Onıń ornına:

-Sárbiyke, suwdı tez ákel! Iyt tunshıqqan kórinedi. Ólip qalar, - dep dawısladı.

Á llenemirden berli úydiń irgesinde bolıp ótken qanlı waqıyanı demin ishine jutıp, qızıǵıwdan ba, qorqınıshtan ba kózleri baqırayıp kirpik qaqpay baqlap turǵan Qayırdıń shıdamı tawsılǵan, súyikli iyti jóninde aytılıp atırǵan suwıq gápler bolsa onıń shıdam shegarasına qoyılǵan tosqınlıqlardıń barlıǵın buzıp bolǵan, yaǵnıy ata-ananıń támbi gáplerin umıtqan edi. Suw tolı mesti alǵan anası menen úyden qosıla shıqtı. Onıń dáslepki sorawı: - Bóribasar tiri me? - edi.

Á kesi úndemedi. Hayalınıń qolınan mesti alıp, qasqırdıń alqımın tislegen aldınǵı tisleri bir-birine ayqasıp, kúsh penen qısılǵanlıqtan siresip qalǵan jaqlarına suw quya basladı. Muzday suwdan iyt titirkenip ketip kózlerin ashtı.

-Bóribasar tiri, tiri! - dep qıshqırıp jiberdi iyttiń kózin

ashqanına quwanǵan bala shadlıǵın jasıra almay. Endi iytiniń

43

bórini qalay óltirgenin táriyiplep joralarına aytıp júretuǵın boldı.

Á kesi izin úzbey mestegi suwdı tawsılǵansha quya berdi, quya berdi. Bir waqıtları murnına ketken qandı izinen barǵan suw

jibitti me, iyt pısqırıp jiberdi. Siresip qalǵan jaǵı da gilti

tabılǵan qulıp kibi bir mes muzday suw sebep bolıp, ashılıp ketti. Árepbay bóriniń basınan ayaǵı menen iyterip jiberdi, alqımı bosaǵan jansız bóriniń bası jerge sılq etip tústi. Iyt tıǵınnan bosaǵan tońırtqaday awzın ashıp, ókpesin toltırıp tereń dem aldı.

-Janıwar, tunshıǵıp óle jazlaǵan eken, - dedi janıp turǵan seksewil shalasın tóbesine kótergen Bektemir. Jaralanǵan bolıw kerek, qansırap qalmasın.

Bul waqıtlarda kóshtiń adamları shawqım-súrendi háwijine shıǵarǵan, aybat ushın aǵashtı aǵashqa, temirdi temirge urıp, shala janǵan seksewil túbirlerin hawada ári-beri bılǵap, qasqırlardı qorqıtıw ushın ne háreket bolsa, ne ilaj bolsa etiwge shıntlap kirisken edi. Sonıń nátiyjesi me, yamasa shıǵıs tárep bozarıp, ottıń jaqtısınan da kúshlirek jaqtı álemge taralıp atırǵanınan

tez arada tań atatuǵının sezdi me, bóriler de izge shegingendey boldı.

Bektemirdiń sózinen keyin Árepbay tereń dem alıp atırǵan, ele ózine kelip, ayaǵına tura qoymaǵan iyttiń zildey denesin awdarıp kóre basladı, bul iske Qayır da aralastı. Iyttiń jarası awır emes eken. Jelkesinde, ayaǵında, moynında, tumsıǵında, taǵı denesiniń hár jer-hár jerindegi qasqırdıń tisi batıp jırılǵan,

qanaǵan jaralardı esapqa almaǵanda qan joǵaltıwǵa sebepshi bolǵanday dárejede jaralanbaǵan.

-Terisin súńgi menen zayalapsań, ózi de eki jasar tayday keler eken zańǵar, - dedi Bektemir qasqırdı aylanıp kórip.

-Terisi zıyanlansa zıyanlansın, ton shıqpasa tósekke jarar. Búyirin súńgi tespegende qaysısınıń ústem keletuǵının alla biler

edi. «Iyttiń iyesi bolsa bóriniń qudayı bar», - degen ǵoy, Bektemir inim. Biraq Bóribasardıń ózi de alıwı múmkin eken. Bawızlaw tamaǵınan alǵan, jaǵı qarısıp qalıptı jarıqlıq. Soǵan qaraǵanda qasqırdıń ájeli súńgi menen shanıshpasımnan burınaq jetken be, dep oyladım, dedi zawıqlanıp. Dawısında ózi kúshiginen ósirgen iyt ushın maqtanıshtı bildiretuǵın kóterińki ırǵaq

bar edi.

Kóp ótpey átirap jaqtılandı. Tań attı. Qasqırlar toparı da sheginip, birewlep-ekewlep Qızılqumnıń keń qoynawına tarqalıp ketti. Otlar da otın salınbaǵanlıqtan sóne basladı. Aqsham bul

44

átirapta bolıp ótken gúrestiń gúwası bolıp, qumda ayqush-uyqısh izler ǵana qalǵan edi.

Adamlar kimi qara dúmshesine, kimi qazanına suw toltırıp aqshamı menen janǵan ottıń shoǵına qoyıp, azanǵı awqattıń tátárrigine kiristi. ­ańǵır-gúńgir sóylesip, jurt az da bolsa aqshamǵı waqıyalardıń tásirinen qutılıp, kúndelikli turmıstıń aǵımına qaray bet bura baslaǵan, tek Qulman shopan menen balaları awır oylardan bas kótere almas edi. Boyı hástedey dep aytsa bolatuǵınday, biraq qıyınshılıqlardı kóre-kóre qaynap-qaynap qatıp qalǵan, jası Qulshı biy menen teteles Qulman bir kúnde onı eki márte qanday qara basıp, biydiń otarınan birneshe qoydıń sepsigenine qıynalar, biydiń aldında qanday dálil tawıp aytsam eken, dep bası qatar edi. Durıs, biy menen qatar ósti, birge oynadı, balalıqta Artıq seriniń balası Qulshınıń asıǵın talay utıp

aldı, utıp aların-alsa da keshqurın urlanıp barıp, Qulshını shaqırıp, utqan asıqların ózine qaytarıp berer, qanına sińgen qanday da bir moyınsınıw, ózin onnan tómenshik tutıw ádeti balalıqtan onı tárk etpegen edi. Táǵdirde hár kimniń mańlayına ne jazılsa, sol boladı, degeni ras qusaydı, Qulshı bayar, bul shopan boldı. Biy qansha keńpeyil, keshirimli, saqıy bolsa da Qulman óziniń xızmetker ekenin, jılına on qoy ushın balaları menen birge qıstıń qaqaman suwıǵında, jazdıń mıs qaynaǵan ıssısında, qarlı boranlar menen selli jamǵırlarda «shopan ólgende tınadı»,

degendey, hesh tınım bilmey qoy baqqanına hesh qashan nalıp kórmegen.

Oylardıń qorshawında júrip, shoqta turıp qaynaǵan qara qumannan tostaǵanǵa salınǵan toraqqa suw quydı, arpa, nan alıp teriden tigilgen qaltanıń ústine qoydı, qasqırlar toparı alıslap ketkenin sezip, endi ash bolǵanın ańǵarǵan iytler de ot dógeregine otırıp atırǵan iyelerine jaqınlasıp, «dasturxannan bizge de bir

nárse tiyiser me eken?», degen táme menen kóz tiger edi. Qasqırdan otardı eki márte qorǵay almaǵan iytlerge ashıwlanǵan shopan olarǵa qayrılıp qaramadı.

Kún kóterildi. Quyash nurları áste-aqırın dógerekti qızdıra basladı. Ádette báhár Qızılqumǵa erterek keledi. Oypatlarda ele muz qatıp atırǵan bir payıtlarda seksewiller menen mayalıshlar kógis tartıp, olardıń arasında kók shópler qıltıyıp kórine baslaydı.

Biyge arızǵa barmaqshı bolǵan Qulman sózdi neden baslaw kerekligin oylap turǵanda qoy otarǵa Qulshınıń ózi kelip qaldı.

Túni menen shawqımnan uyqısı qashqan ol tań azanda turǵan, ne hal, ne awhal bolǵanlıǵın óz kózi menen kórmekshi edi.

45

Ot basında gúymeńlep júrgen Qulman biydi kórip negedur seskengeninen tili gúrmelmey qaldı. «Assalawma áleykum biy aǵa», dep balaları jabırlasıp sálemlesip atırǵanda bul shetkeride únsiz

turǵan edi, ózi kelte boyı ábden kishireyip ketkendey kórindi. Aqırı shıǵın bolǵan janıwarlardıń bir-ekewi buwaz eken, qasqırdıń jelkesinde ketken bir isek penen qosıp esaplaǵanda ózi menen balalarınıń yarım jıllıq haqı edi, eger olardı tóler bolsa

qoy ishinde ótken yarım jıl biykar ketti, dep esaplay ber. Sálemlesiwdi umıtıp, oyǵa shúmip qalǵanınan Qulmannıń oyındaǵını Qulshı biy ańlasa kerek.

-Ha Qulman, bunsha ne esińdi joǵaltıp qoydıń? - dep únsiz turǵan shopannıń iynine qolın qoydı. Ózleriń amansızlar ma,

áytewir? Qoy ketse ornı tolar, zańǵar bórilerdiń biziń otarımızdan alajaq nesiybesi bar shıǵar. Qalǵanı aman bolsın.

-Tórt sawlıq penen bir isekti qoldan berdim, - dedi Qulman dawısı qaltırap. Sonsha saq bolaman, - dedim, bóriniń qay tamannan kelip tiyiskenin dáslebinde ańǵarmay qaldım. Sońınan kesh bolǵan edi, - dedi shopan ókinip.

-Ótken iske salawat, - dedi biy shopannıń jelkesinen salmaqlı qolın almay. Báribir izge hesh nárseni qaytarıp bolmaydı. Qalǵanına bek bol endi, qasqırǵa jem bolǵan qoylardan keshtim.

-Kóp jasań biy aǵa, qullıq, qullıq.

Sońınan biy Bektemirge qaradı.

-Waqıtsha qonıs tańlawda adasqan qusaymız. Jol basıp harıǵan mal menen adamǵa pana bolar dep oylaǵan túbegimiz bórilerdiń uyası eken ǵoy, shaması. Házir úylerdi jıǵıńlar, bul

jerden qozǵalayıq. Mal menen adam bóriden aman bolsa tońıp hesh bále qılmas endi...

Sóz pitken edi. Qulmannıń jelkesinen basıp turǵan awır júk sıpırılıp túsken kibi, boyı jeńillenip, eńsesin kóterdi. Kelte

boyı bir qarısqa óskendey boldı. Suwıqtan qarayıp ketken alaqanday júzinde tereń ornalasqan shúńirek kózlerine nur juwırıp, jaltıradı.

-Aytuwǵan menen Aqman qostı jıǵıwǵa anańızǵa járdemlesiń,

al Aydar menen bizler otardı aydaymız, - dep balalarına tapsırma bere basladı. Ákesiniń ózine Qulman degen at bergenine ómirinshe narazı bolǵan, ol eń bolmasa balalarım óz atı menen maqtanıp júrsin, degen niyet penen uzınlı-kelteli, bir-biri menen iyin tiresip ósip kiyatırǵan ullarına attı saylap-saylap qoyǵan hám óziniń bul isine ishinen marapatlanıp ta júrer edi.

46

Kóshtiń jolǵa shıǵatuǵınlıǵı haqqında xabar tarqalǵannan soń túndi kirpik ilindirmey atqarǵan jurt azanda hállenip, bir nárseler jep alǵannan soń jolım úyler menen qoslardı buzıwǵa, xojalıq dáskelerin: kiyizler menen kórpe-tósekti boǵjamaǵa, qazantabaǵın qarshınǵa, kese-shaynegi barlar, onday ıdısların shınıqaplarǵa salıp kóliklerge artıwǵa tayarlana berdi. Kólik degende kóshtegi hesh kimde, hátteki biyde de arba joq, barları alıs saparǵa alıp baratuǵın dańǵırlap turǵan arba jol bolmaǵanlıqtan jurtta aǵayin-tuwǵanǵa, jaqın-jekjat, tamır-

tanısqa bergen, puqtaraq adamlarǵa «men kelgenshe paydalana turarsań» dep amanatqa tapsırǵan. Sebebi, kóshtegi hesh kim de, biy de, Bektemir de bul sapardan kim hám qashan izge qaytatuǵının bilmes, onıń qanshaǵa sozılatuǵınına, Aqsuwat tamanǵa qaytıw nesip

ete me, etpey me, oǵan kózleri jetpes edi. Onıń ústine jolsız qozǵalǵan kóshke júk artıwǵa qolaylı kólik túye menen eshek bolsa, minis ushın jılqı.

Sárbiyke kórpe-tósegin, qazan-tabaǵın taqlastırıp bolıp, jolım úydi jıǵıwǵa kiristi. Bul ózi sharwanıń kóship-qonıwına qolaylastırıp soǵılǵan úsh qabırǵa keregeden quralıp, ózine ılayıqlı shańaraq ústine qoyılǵanda adamnıń boyı tiyer-tiymes páskeltek, ergenegi de ózine ılayıq kishilew, biraq kiyiz benen jabılǵan soń ishi uyaday jıllı, tigiwge de, jıǵıwǵa da, kólikke artıwǵa da qayım dáske edi. Hayaldıń ózi eri menen balasın járdemge shaqırmay-aq úydi jıǵa basladı. Pisken sur et jep, toraq suwın ishken atalı-balalı Árepbay menen Qayır bul waqıtta olja izlep kelip, ózi oljaǵa aylanǵan qasqırdıń terisin etinen ayırıwǵa kirisken. Oljanıń qolǵa kiriwine bas sebepshi bolǵan, quyrıǵı menen qulaǵı kesik, qızıl ala turpatı eshektey keletuǵın Bóribasar sóngen otqa jaqın jerde, anda-sanda qasqırdıń tisinen terisine túsken jaralardı jalap, qantalaǵan kózlerin qasqırdan ayırmay,

á detinshe zildey basın aldınǵı ayaqlarınıń ústine qoyıp, mol etten támedar bolıp, eziwinen jerge tamshılaǵan silekeyin jutıp jatır edi.

Á repbay múyiz saplı ótkir pıshaǵı menen qasqırdıń tumsıǵınan baslap qarınnıń ústi menen quyrıǵına shekem puqtalıq penen teriniń basqa tamanına zıyan jetkizbew ushın asıqpayalbıramay kesti de, pıshaǵın Qayırǵa uslatıp, soń kisesinen pákidey ótkir shaqqısın alıp, qasqırdıń terisin etinen ajırata

basladı. Hár qalay qasqır terisi qoydıń terisinen on ese qádirli, iylense tonǵa ishik boladı. Tósese tósek, ildirip qoysa aybat, onıń ústine Qızılqumdaǵı qanlı ayqastan estelik. Sol ushın da

47

Á repbay kósh penen baylanıslı basqa da qıstawlı jumıslardı jıynastırıp qoyıp, bul isti tezirek pitiriwge asıqtı.

-Aǵası qasqırdıń eti hadal ma? - dedi úy jıǵıp atırǵan Sárbiyke.

-Adamlardıń iyt jegenin kórdiń be?

-Yaq, kórmedim.

-Kórmeseń bul da bir iyt-qoy.

-Men qaydan bileyin. Balańız ekewińiz qumbıl bolıp

atırǵanǵa.

- Hadal bolmasa meyli, áne onıń iyesi, - dedi Bóribasardı kórsetip.

Úy jıǵıp bolındı. Dáskelerdi artatuǵın, aqsham otlayman dep kóshten shıǵınıp ketpesligi ushın shiderlengen túye ákelindi. Bul waqıtta Árepbaylar da jumısın pitkergen edi. Eti iytlerge buyırǵan qasqırdıń terisin keregeniń ústine taslaǵan Árepbay shóktirilgen túyege dáskeni teńlep arta basladı. Kóp uzamay qozıılaǵı mańıraǵan, botası bozlaǵan, qulını kisnegen, adamları shawqımlasqan kósh kim túyesin, kim eshegin júgi menen jeteklep, gá dara-dara, gá ekew-úshew bolıp dizilisip kún batıstı baǵdarǵa alıp jıljıy basladı. Kóshtiń qaptalında, izinde qoy otarları, jıl-

qılar úyiri, mallar padası shopanlardıń aldında kósh jıljıǵan tamanǵa aqırın otlap barar, barlıǵına Bektemir basshılıq eter, dawısı jeter jerdegilerge qalay qaray júriwdi dawıslap aytar, alıslap ketkenlerge qolı menen nusqap, baǵdardı silter edi.

Qum tóbeniń basına tigilgen biydiń úyin xızmetkerler jıǵıp, túyege artqan, Qulshı atqosshısı Botabektiń at keltiriwin kútip biyikte turar edi. Kóshke názer tasladı. Kóshiw ata-babasınan qalǵan. Altı arıs qaraqalpaqtıń mańlayına kóship-qonıp júriw jazılǵan

ba eken? Ózi biletuǵın qıtay menen qıpshaq Qoqan menen Buxara arasında, kenegesler menen mańǵıtlar Buxara menen Xorezm ortasında, qońıratlar menen múytenler Samarqand penen Buxara arasın jaylap kóship qonadı. Ámirdiń hámiri menen Sır boyın jaylaǵan qaraqalpaqlarǵa bardı. Olardiki de sol hal. Jazda suw boyına kóshse, qısta qıslawǵa qaytadı. Otırıqshı bolıp, diyqanshılıq etiwge moyınları yar bere bermeydi. Ámiwdáryanıń ayaǵındaǵıları Xiywaǵa puqara bolıp, Shımbay, Qońırat, Dáwqara átiraplarına diyqanshılıq egedi eken, al ayaqtaǵı kóller menen teńiz jaǵalaǵanları balıq awlap, ań awlap, mal asıraydı, dep esitken, biraq Shımbaydı kórse de, kóller menen teńiz tamanın kórmegen.

Botabek tóbeshikke at alıp keldi. Joqarıǵa, jumsaq qum tóbege attıń kóteriliwi qıyın bolǵanlıqtan biy tómenge tústi. Atqosshı jılawdan bir qolı menen uslap, ekinshi qolı menen attıń shep

48

jaǵındaǵı záńgini bastı. Biy atlanıp, kóshtiń aldı betine ótti. Adım-adım júrip úyrenbegen beli mıqlı, sarı júrmel suwlıqtı shaynap alǵa umtıldı. Jılawdı tartsa da, alǵa umtıla bergennen soń attıń basın qoyıp jiberdi. Tınıǵıp turǵan sarı júrmel

jelip kete berdi. Azǵanadan soń qumlaqtan ótip, taslaq jerge shıqtı. Attıń bawırı jazılıp, mayda taslarǵa soqlıqqan temir taǵasınan ot shıǵıp, qumarı tarqayman degenshe malı jayılıp, aqırın kiyatırǵan kóshten ádewir uzaqlasıp ketken edi. Alısıraqta bir tóbe kórindi. Biy aq kóbik bolıp terley baslaǵan atın irkti. Attıń teri basılǵansha eglenip, soń at penen tóbege kóterildi.

Attıń ayaǵı qumda ombaladı. Bul jerden átirap alaqandaǵıday kóriner edi. Kóz jeter jerge shekem qumshawıt, seksewil, mayalısh ósken dalańlıq. Anda-sanda tóbeshik-tóbeshik qumlar kózge taslanadı. Onnan arǵı jaǵı kókjiyekke tutasıp atırǵan, kókshil saǵım jamılıp atırǵan sheksizlik. Sáskelikke kóterilgen quyashtı esapqa almaǵanda shıǵıs penen batıstı, arqa menen qublanı ayırıwǵa baǵdar bergendey hesh bir belgi kórinbeydi. «Bul sahralarda jalǵız jortqan jolawshınıń halı ne kesher eken, quyashtı bult bassa, ay menen juldız kórinbese baǵdarınan qattı jańılar», dep oyladı

biy. Keshqurın kóshti usı jerge qonıslandırsa shep bolmas, dógeregi ashıq alań, átirapqa ot jaqsa, kelemen degen ań menen qus anıq kórinedi, tutqıyıldan shabıwıl qıla almaydı».

Tosınnan qulaǵına «ǵıyq-ǵıyq» degen hawazlar shalındı. Q uyashqa qolın sayaban etip, kókke qaradı. Ál-hawada pálpellep tırnalar qatarı sap tartıp barar edi. Baǵdarı arqa batısqa qaratılǵan, dúp-dúziw bolıp sapqa dizilip segbir tartpaqta. «Báhár jaqınlasıp kiyatır» degen oy keshti. Sońınan quslardıń baǵdarı

menen óziniń baǵdarın shamaladı. Olar Ámiwdiń ayaǵındaǵı aydın shalqar kóllerdi názerlep baratır. Biy baslaǵan kóshtiń baǵdarı da sol tárep edi. Astındaǵı atı tıpırshılap, bir orında aylandı.

Teri basılǵan edi. Alısıraqta at súrip kiyatırǵan adam kórindi.

Ol atqosshısı Botabek edi. Biydiń qara úzip ketkeninen qáweterlengenin, atın qıstap kiyatırǵanınan ańladı.

- Botabek, dep dawısladı ol. Atıńdı tómenge baylap beri kel. Atqosshı tóbeshiktiń eteginde irkilip, atınan tústi. Jedel

júristen terlegen attıń júwenin tartıp, erdiń basına ildirip qańtardı. Qızǵan at suwımay turıp shóp jemesin, dep solay isledi. Attı baylap joqarıǵa kóterildi.

-Ári-beri qayrılar, - dep qarayladım, uzap kettińiz,

tóbeshikke minip qarasam da kózge túspegenińizden soń shıǵa berdim, - dedi Botabek entigin basıp.

-Men qayda keter edim. Adasıp ta hesh qayda barmayman, onıń ústine qulaq túrgen adam kóshtiń shawqımın da esite aladı.

-Sonda da biy aǵa...

Qulshı attan tústi. Jılawın Botabekke tutqızdı.

- Tómenge túsirip, uzın etip bayla, qańtarmay-aq qoy, menińshe terin biraz bastı. Óziń de atlardıń janında bola ber.

Atqosshı júrmeldi jeteklep páske ketti. Biydiń bir ózi taslaq tóbeshiktiń ústinde qaldı. Túye júninen toqılǵan shekpenniń sırtınan buwılǵan, gúmis toǵalı, bir jaǵına qılısh, bir jaǵına qanjar asılǵan, on úsh-on tórt jasınan berli sadıq joldası bolǵan

enli kámarın sheship, jerge qoydı. Túslikten esken samal janǵa jaǵımlı edi, biy shekpeniniń qawsırılǵan jiyeklerin ashıp jiberip, kókiregin toltırıp dem aldı. Tómennen qaraǵan Botabekke biydiń ózi uzın boyı júdá bálent kóriner, sheksiz aspanda júzip júrgen úzik-úzik báhár bultları biydiń basındaǵı bórkine tiyiptiyip ótkendey bolar edi.

Álem qanshelli keń, - dep oyladı biy qanaatlanıw menen. Ómir súriw sonday tatlı. Ol usı turǵanda átiraptaǵı tábiyattıń qoynına, mınaw iyesiz, báhár menen qısta jazdaǵıdan góre kózge ısıǵıraq kórinetuǵın jabayı sahraǵa sińip ketkisi, aspandaǵı úzik-úzik bultlarǵa, taslı-qumlı tóbeshiklerge, shóldiń sáni bolǵan shoq-shoq seksewillerge, mayalıshlarǵa, qarabaraqlar menen xosh iyisli, biraq ashshı bolatuǵın juwsanlarǵa, kerek bolsa aqshamı menen kóshti tik ayaǵına turǵızıp uyqı bermegen qasqırǵa, jalǵız jortqan, bolmasa óz azıǵın qıdırıp, topar baslaǵan qasqırǵa aylanıp ketkisi keler edi. Ondaǵı maqseti, óz kóleńkesindey izinen qalmay erip kiyatırǵan, uyqlasa túsine kirip, oyaw payıtında yadına oralıp

kele beretuǵın ótmish elesleri menen aldında kútip turǵan belgisizliklerden qutılıw, bilip-bilmey islengen gúnalardan, jaqsılıq

hám jamanlıqlardan waz keshiw, jaǵası hám qolı bos, aqshamları uyqısı pútin bolıwın árman eter edi.

Báhárdiń kewilge jaqsı úmitler salıwshı, keńlikke, jaqsılıqqa, dóretiwge umtıldırıwshı, ráń-báreń ármanlar oyatıwshı jaǵımlı lebi esip ótti de, uzaqqa sozılmadı. Biy bultlarǵa da, tóbe-tóbe qumlarǵa da, seksewillerge de, júreklerge qorqınısh salıwshı sesler iyesi bolǵan qasqırǵa da aylanıp kete almaytuǵının anıq biler

edi. Kókte sap dúzep ushqan quslar kárwanı kibi oylar dizbegi qıyalında janlanıp, súwretlerge aylanıp bara berdi.

5

Buxara ámiri Shaxmurattıń jumsawı menen Sırdáryanıń eki boyın jaǵalap otırǵan qaraqalpaqlar menen sóylesiwler júrgiziwge

50