Kenesbay Karimov Agabiy

kerek, izine aylanıp, awır qabaqları astınan ózine tigilip turǵan Erejepti kórdi. «Meni kórip tura qashsa kerek», dep oylaǵan oyı pushqa shıqtı, laqqı hayalı ul tuwǵan adamday ırjıyıp, «Assalawma

á leykum, biy baba» dep qos qolın ala juwırsa, oǵan ne derseń? Denińiz saw ma, kópten ózińizdi kóre almadıq, biy baba, — dep juwqıldaydı.

—Há atańnıń... Erejep kúlki qıstasa da ózin irkip tura almadı, baǵana arba jolda kese túsip ólip atırıp•ediń-ǵoy! — dep laqqınıń sálemge sozılǵan qolın almawǵa tırıstı.

—Qúdireti kúshli allanıń marhamatı da keń eken, al qulım dedi, mine aman-saw aldıńızda turıppız.

Erejep pánt jegenin túsinip jetti.

—Teńgeni qaytar! Aǵabiy Ómirbektiń belbewinen tuttı.

—Ne teńge? — dedi laqqı qas qaqpay.

—Baǵanaǵı, jol ústinde basıńda way-way salıp otırǵan jigitke bergenim.

—Qoysa, tentek jora. Óziń «shıq bermes shıǵabaysań», on tillańdı ólip alıp edik, onı da qaytıp soraysań ba?

Aǵabiy laqqıǵa taǵı bir sebep tawıp bergenine ókindi. Balıq bazarda «gúr» etip, kúlki kóterildi.

—Áy, saǵan dawa joq shıǵar, awıldıń sháwkildek iytindey gá balaqtan, gá shalǵaydan alasań...

—Sháwkildek iytti...dep baslap edi laqqı, Xiywada Erejepti ashıwlandırǵanı, sondaǵı biydiń qáhár etkeni yadına túsip, tilin tisledi. Biraq sózden jeńilse aqsham uyqısı kelmeytuǵın laqqı basqa tamannan hújimge ótti. Onıń ústine laqqınıń anası qıpshaqlardıń qızı bolǵanlıqtan bir jaǵın oyınǵa aldı. — Erejep aǵabiy, dedi laqqı ózin biylep alıp, esittiń be, Lar boyına

qonǵan aǵayinleriń ókpelep júr, Kegeyliniń batısındaǵı xalıqtıń jerleri suwǵa tiyik, bizler jap qazıp, jerlerimizge mashaqat penen suw aparamız dep, qıpshaq bolıp, qıpshaqlarǵa sayań túspedi-ǵoy!

Bunıń menen kópshiliktiń aldında aǵabiydi gápten utıp ketpekshi edi.

—Aǵayinlerim biykarǵa ókpelep júripti, — dedi aǵabiy jayparaxat dawıs penen. Kegeyliniń batısındaǵılardı men kúnsimir etip qoyıppan!

—Qalay? Qáytip? Yaǵ-áy? — degen gúmanlı sesler esitildi.

—Ol bılay, — dep dawam etti aǵabiy. Shıǵısqa qonıslanǵanlar da, batısqa qonıslanǵanlar da háptege bir, bolmasa eki ret Shımbaydı bazarlaysızlar, tuwrı ma?

—Tuwrı, tuwrı, — dep maqulladı kópshilik.

—Tuwrı bolsa bazarǵa kiyatırsın quyash qay tamanıńızdan

túsedi?

461

—Arqamızdan!

—Al, qaytarsın she?

—Arqamızdan!

—Áne, batıstan kelgenler kiyatırsın da, baratırsın da quyash mańlaylarınan túsip, kúnsimir boladı.

—Áy, ras-áy, — dedi kimnińdur dawısı kópshilik ishinen.

—Tuwrı, tuwrı! Batıstaǵılar kúnsimir... Aǵabiyge raxmet degen dawıslar esitilip attı.

Bul bir sóz oyını edi, onı Erejep bilmedi, dep kim ayta aladı. Onıń ústine Kegeyliniń eki jaǵasındaǵı jerler hámmege tiyise bermeydi-ǵoy. Bulardıń barlıǵın qıyalınan ótkizgen Erejep tapqırlıq penen xalıqtı razı qılǵanına kewli kóterińki edi. «Zańǵar, laqqı meni shalqamnan túsirdi, biraq», dep oyladı ishinen.

«Ózine de tildi quday ayamay bere qoyǵan» dep murtınan kúlip qoydı.

27

Kegeyliniń aǵısınday toqtamay alǵa zımıraǵan waqıt Erejep aǵa babanıń shash-saqalına aq qıraw bolıp qondı. Qatarlarınıń kópshiligi aradan ketti. Aytısıp, shertisip júretuǵın Sırım biy

atalıq álemnen ótip, ornına balası Dáwletnazar atalıq boldı. Shımbay sháhári sawda orayı edi, bul jerde meshit bolsa da, ulamalardan Ámiwdáryanıń arǵı júzinde Kók boyında Jantemir iyshan, Qırantawda Imamatdin iyshan menen balası Ataulla, Dáwqaraǵa jaqın jerde Qutlıxoja iyshanlardıń ashqan mektepleri menen ózleriniń abırayı órlep turdı, jası alpıstı atlap, jetpiske

qádem basqan Erejep aǵabiy aqıretin oylap, pirge qol berer waqıt keldi-aw, degen shamaǵa kelse de, attan túsip, yalǵanshı táshwishlerinen waz keshiwge kewli yar bermes, degen menen Turım molla biyden ele jaslıǵında yad alǵan Quran súreleri umıt bolmaǵan, sonıń ózi

bes waqıt namazǵa jıǵılmaq ushın jeterli, dep oylar hám namazdı qaza qılmas edi.

Xanlıqtıń Úlken dáryanıń sol jaǵalıǵına ornatqan tártibi is berdi shaması, onlaǵan jıllar bul tamanlarda tınıshlıq húkim

súrdi. Shımbayǵa xannıń isenimli adamı — Muxammedniyaz aqsaqal bolıp keldi.

Biyler menen biyler, atalıqlar menen atalıqlar ortasında jer ústinde, suw ústinde dawlar hárdayım bolıp turar, sonday dawlardıń biri Ernazar keneges mańǵıtlardıń jerin bólip alıwǵa umtılıwı menen júzege shıǵıp, ádillik izlegen mańǵıtlar xan diywanına Erejepti shetlep ótip, shaǵım qılǵan edi.

462

Onnan sál ilgerirekte xan háziretleri Shımbay átirapınan baǵ otırǵızıwǵa qolaylı bes júz tanap jer bóliwge hámir etkende on tórt ruw biyleri hár nemeni sıltaw etip, jer bóliwdi izge tartıp, diywanbegini renjitip, aǵabiy aralasqannan soń ǵana bul másele sheshimin taptı.

Taxtta bir neshe jıl dáwran súrgen Seydmuhammed xan aqıretke sapar shekkennen keyin taxtqa onıń miyrasxorı otırdı. Muhammed Rahim xan II dáwleti órlep xan bolǵanı 1864-jıl edi.

«Múbárek bolsın» aytıwǵa barǵan qaraqalpaq biylerin xan ashıq júz benen qabılladı. Hár iynine bir adam jaylasqanday, palwan deneli, xoshirey júzine endi saqal-murt tap berip kiyatırǵan, dawısı jaǵımlı, jas bolsa da hár sózin oylap sóyleytuǵın, sońǵılıǵında Feruz degen laqap alǵan jas xan ilim-bilimnen, hónerden xabardar,

hám xoshhawaz, hám sheber sazende, hám palwan, hám shayır edi.

—Elińizde ataqlı baqsılardan, shayırlardan kimler bar, — dedi ol hámeldarlarǵa.

Qaraqalpaqlar bunday sawalǵa haslında tayar emes, sebebi burınǵı xanlardıń shayırlar menen baqsılar jóninde gáp ashqanın esitpegen

edi. Kimniń qansha salıq jıyǵanın, qanday dawdı sheshkenin sorasa, basqa gáp.

—Shayırdan Berdaq, baqsıdan Aqımbet bar, — dedi kimdur. Sońınan taǵı bir neshe adamlardıń atı aytıldı.

—Elińizge barǵan soń baqsılar menen shayırlardı jıyıp, Hiywaǵa jiberińler, — dedi jas xan. Olardı ózim miyman qılaman.

—Qullıq, qullıq.

Elge qaytarsın, jolda gáp baqsılar menen shayırlar, Xiywada medresede oqıǵan ulamalar jóninde boldı.

— Xan iltipat qıldı, elden xoshhawaz baqsılardı jıymaq kerek. Olardıń qárejetin biyler kóteredi, — dedi Erejep. Biraq xan kóre júre, ol uzaq ómirinde bir neshe xanlardı kórgen edi, hóner adamları jóninde gáp aytqanın birinshi esitiwim. Alla ómir berse bul xan uzaqqa barar.

Xannıń mashqalaları da bisyar edi.

Rus patshalıǵı Túrkstan úlkesin jawlap alıw maqsetinen waz keshiwdi qıyalına da keltirmes, basıp alǵan jerlerin Túrkstan

á skeriy okruginiń kúshi menen uslap turar hám Xiywaǵa kóz tiger edi.

Xannıń izbe-izlik penen alıp barǵan urınıwları hár saparı nátiyjesiz tamamlana berdi. Óz máplerin gózlegen Ullıbritaniyanıń eki tamandı kelistiriw ushın islegen háreketleri de nátiyje bermedi.

Q alay bolmasın Xorezmniń ǵárezsizligin saqlap qalıw ushın bar kúsh hám imkaniyatlardı iske salǵan Muhammed Raxim xan Feruz

463

Rus patshalıǵı Xiywaǵa basıp kirmesten bir jıl burın aq patshaǵa eki márte elshi jiberdi. Olardıń birin Ernazar• keneges atalıq basqardı. Elshiler toparı jigirmadan aslam qaraqalpaq jigitlerinen ibarat bolıp, olar qaraqalpaqlar atınan sóylewi tiyis edi.

Elshiler Orenburg qalasında irkildi. Talaplar tıńlanbadı, xannıń abırayı menen namısına tiyetuǵın qarama-qarsı talaplar qoyıldı hám Ernazar keneges baslaǵan qaraqalpaqlar Xiywaǵa qayttı.

1873-jılǵa kelip Rus patashalıǵınıń Xiywanı basıp alıw ushın júris qılatuǵınlıǵı kúndey ráwshan bolǵan edi.

Muhammed Raxim xan Feruz ámeldarlardı oylasıqqa shaqırdı. Olardıń ishinde Erejep aǵabiy menen Nazarxan tóre de bar edi.

Aqpatshanıń kóp mıń sanlı turaqlı armiyasına tótepki beriw qıyın ekenligin sezgen xan ámeldarları menen Xiywanı tárk etiwge májbúr boldı. Sháhár dárwazaları dushpan ushın ashıp berildi.

Kópshilik xalıq, ásirese jurtın jan-táni menen súyetuǵın xorezmliler óz sháhárinde dushpan emin-erkin júrgenin kórip, azatlıqtan ayrılǵanına ǵam shekti. Olardıń biri ataqlı shayır, tariyxshı alım, óz eliniń súyikli ulı Agahiy edi. Elin jawǵa bergen, sharasız shayırdıń kúyigi ishine tústi me, aradan jıl ótpey jarıq álemdi tárk etti, aqıretin alla abad qılǵay.

Gendimiyandaǵı jazǵı xan shardáresine general Kaufman xandı shaqırǵanda Erejep aǵabiy xan janında edi.

Háwiz boyındaǵı keń aǵash sıpanıń ústine qoyılǵan tórt tuyaǵı bálent xantaxta aldındaǵı kúrside, ústine jez sádepleri jaltıraǵan

aq kamzol menen aq shalbar kiygen, jiyren murtın ábden muqıyatlap pardozlaǵan, negedur sheke saqalı qırılmaǵan, kók kózleri tigilgende óńmenińnen ótip ketetuǵın ótkir adamnıń eki iynine shashaqlı altın pópek qondırıp alǵanı aǵabiydi tańlandırdı. General qolına qandaydur qaǵazlardı uslap, tap iynine dónip turǵan,

ózine uqsap kiyingen, biraq iynindegi zer pópegi kishirek hám aq kamzolınıń kókiregine taqqan shıtaqları kemirek, murtı endi tap bergen, sarı shashın órlep tarap qoyǵan jas jigittiń gápine qulaq túrer, anda-sanda bas iyzep qoyar edi.

Generaldıń dıqqatı kelgenlerge awdarıldı, suwıq júzine qálbeki kúlki juwırıp, bas iyzep qoydı, soń bul jerde ózi mátibiy ekenligin bildirgisi keldi me, qolı menen sıpadan jay kórsetti, russhalap: «marhamat otırıńlar» dedi.

«Kúni keshe xannan ózgeler otırıwǵa hámir kúter edi, yapırmay pálek aylanǵanına qara», dep oyladı Erejep.

Kelgenler gilem ústine dize búgip edi, general bir nárse dedi, dilmash túrkiy tilde:

— Jerge emes, kópshiliklerge otırıńlar! — dedi.

464

Xannan baslap hámmeler kópshilikler ústine jaylastı. Otırǵanlardı suwıq názeri menen bir sholıp shıqqan general

iyninde turǵan jigitke ishara qılıp edi, ol túrkiy tillerdi aralastırıp, qolındaǵı qaǵazǵa qarap, sóyley ketti. Olar jeńis iyesi bolǵan rus generalınıń xanǵa qoyatuǵın talapları edi. Otırǵanlardıń uqqanı: xan qaytıp taxtqa otırıp, Xiywa xanlıǵın basqaradı, biraq ruslarǵa ǵárezli boladı, al Ámiwdiń arqa tamanındaǵı qaraqalpaqlar endi ruslar qaramaǵına ótedi. Ol taman Ámiwdárya bólimi bolıp atalar eken.

«Áne, xannan ayrıldıń, aǵabiy», dep oyladı ishinen Erejep. Dilmash qaǵazdı oqıp bolsa kerek, irkilip generalǵa qaradı,

onıń isharasınan soń tilge kirdi:

—Endi mına qaǵazǵa mórlerińizdi basasız. Xannan soń Erejep aǵabiy mórin shıǵardı.

—Mına ǵarrı kim? — dedi general tańlanıp. Dilmash awdardı.

—Men Ámiwdiń arǵı jaǵındaǵı qaraqalpaqlardıń aǵabiyi Erejep biy, — dedi awır qabaqları astınan generalǵa tigilip.

Q araqalpaqshanı sózbe-sóz awdarǵan dilmash generalǵa sorawlı názer menen tigildi.

—Meyli, — dedi general. Mórin bassın. Bul waqıtsha pitim. Dilmash mórdi qaǵazdıń qay jerine basıw kerekligin kórsetti.

Rus dilmash Erejep penen Nazarxan tóreni otırǵızıp qoyıp,

basına qara oramal jamılıp, birnemeler qıldı.

— Súwretke tústińiz, — dedi dilmash. Tariyxta qalasız.

Bir qansha waqıtlar Xiywa átirapında bolıp, biyler elge qayttı.

—Xiywaǵa tabanımızdıń sońǵı tiyiwi shıǵar. Orıslar endi Palwan Maxmud zıyaratına da jibermes, — dedi Erejep, Nazarxan tórege.

—Onı alla biledi, aǵabiy.

—Mágar Tórtkúlge bararmız.

Oyǵa talıp kiyatırǵan aǵabiydiń sorawın esitpedi. Erejep te qaytalamadı.

Orta boylı, tolıq deneli, shoq saqallı, jası ortaǵa barǵan, Erejepten bir-eki múshel kishi edi, sózge sheshen Nazarxan tóre Janǵazı tóreniń ulı bolıp, qıpshaq penen Sultan Uvays tawı ortasında jaylaǵan qazaq qáwimleriniń biyi edi. Dárya boyındaǵı awılı janında xoshlasıp qaldı.

Shımbayǵa shekemgi mánzil ele uzaq edi. Elge jetkende Xiywadaǵı waqıyalar haqqında esitip úlgergen tanıs-bilisler, biyler menen atalıqlar aǵabiyden jańalıqtı biliwge asıqtı.

— Xiywa qoldan ketti, — dedi Erejep sınıq dawıs penen. Onı orıs aldı, jaqında biziń esigimizdi qaǵıp, keletuǵın shıǵar.

465

«Qulaq esitkendi kóz kóredi» desetuǵını ras eken, kóp ótpey ruslar Shımbayǵa da keldi.

Arbaǵa dáskelerin artıp, Tórtkúlden salt atlı kelgen ruslar birinshi jumısın xalıqtıń esabın alıwdan basladı.

Sháhárdiń Bozshiler awılında jan esap alıp atırǵan ruslar menen xalıq arasında qápelimde jánjel shıǵıp, oǵan ruslar menen birge áskerler aralasıwǵa májbúr boldı. Jánjeldiń sebepshisi, Arzıbek degen bozshi bolıp, onıń ádeti qatın ústine qatın alıw edi, mágar bul qol miynetin talap qılatuǵın kásibi sebepdur, ya ózge sebebi bardur, qullası sol Arzıbek jaqında ǵana diyqan qızına úylengen, endi taza túsken kelinshekti qızǵanıp, ústine hesh kimdi kirgizbey júrgende saqallı orıs penen janındaǵı noǵay dilmash kelinshek otırǵan ójirege kiremiz, dep turıp alsa bola ma?

Orıs penen dilmash ol jayǵa esaptan qashqan adamlar tıǵıldı, dep gúmanlanıp, rasında bunday hallardı olar gezlestirgen edi, jabıq esikti ashıwǵa umtılsa, olardıń aldın kes-keslegen Arzıbek bozshi esikke jaqınlastırmawǵa urındı. Aqırında keskinlik alısıwǵa, sóginiwler menen judırıq jumsawǵa barıp jetti, saqallı orıs penen dilmashtı sırttan baǵıp júrgen ásker aspanǵa mıltıq atıp, oq sestine adam jıynalıp qaldı. Baxıtqa qaray, hesh kim

jaralanbadı, qızǵanshaq kúyewdiń aytqanı bolmaǵanın esapqa almaǵanda waqıya paraxatshılıq penen hám ójirege kirip, ol jerde endi ǵana on tórt-on bes jasqa tolǵan, tulımshaǵı salbıraǵan qara kózli diyqan qızınıń atın sorawlar hám dizimge alıw arqalı ayaǵına jetti.

Shımbay bazarlarında sarı saqallı ruslardıń aylanıp júriwleri, dilmash arqalı hárkimnen hár nárselerdi qızıǵıp sorawları ádet túsine kirip barar edi.

Bunday qızıǵıwshılıq Qarakól boyındaǵı aǵabiy otawın da shetlep ótken joq.

Saratannıń ıssı kúnleriniń birinde qaraqalpaq jolbaslawshınıń izinde úsh-tórt atlı Qasqa joldan Qarakól boyındaǵı

aǵabiydiń shardáresi tamanǵa burıldı. Kiygen kiyimleri menen sóylegen sózlerinen olardıń túrkiyler emes ekenligi kórinip turar edi.

Sırtı paqsa diywallar menen qorshalǵan shardáreniń bálent dárwazası ashılıp, ishkerige kirgen biytanıs adamlar aldın ala xabarlandırılǵanı sebepli olardı kútip otırǵan aǵabiy otawınıń esigin ashtı.

Jası otız bes-qırqlarǵa kelip qalǵan, qırma saqal, suqsırday,

aq kamzol menen shalbar kiygen, kók kózli rus tóresi, janında

466

egedelew adam jáne bet-áspeti orıstan kóre noǵayǵa keyip beretuǵın, ústine aq shapan kiyip, beline kámar baylaǵan, murtın tárbiyat qılǵanlıǵı bilinip turǵan, jası rus tóresi menen qatarǵa megzegen adam úshewi kirip keldi.

Sersaqal, belindegi qılıshları salbıraǵan, baslarına papaq kiygen eki adam sırtta, atlar janında qaldı.

—Waleykum assalam, — dep sálemge sálem menen juwap qaytarǵan Erejep qonaqlarǵa tórden jay kórsetti.

—Saw júrsizler me? Qaraqalpaqtıń ıssısı albıratpadı ma,

jaylasıp otırıńlar. Soń dawıslap balasın shaqırdı.

— Palwaniyaz biy ishkerile.

Aǵabiyge megzegen, uzın boylı, jigit aǵası jasına barǵan kisi sálem berip, qol qawsırıp turdı. Ol Erejeptiń úlken ulı edi.

—Qonaqlardan sora, waqtı bolsa mal soyıp, kút, — dedi. Menaq sorar edim, tillerin túsinbeymen-dá.

Álbette, Palwaniyaz da russhanı qarıq qılmas edi. Biraq dilmash olardı álle qashan túsindi.

—Kún ıssı, rus tóre asıǵıs, mal soymay-aq qoyıńlar, jaqsısı,

shay bolsa boladı, — dedi dilmash.

— Bas ústine. Házir, — dep Palwaniyaz sırtqa shıqtı. Dilmash birinshi bolıp gáp basladı. Ol kelgen rus tórelerin

qaraqalpaq xalqınıń ótmish tariyxı qızıqtıratuǵınlıǵın, kóp nárseni bilgisi keletuǵının, sol ushın sorawlar berse, renjimew kerekligin ayttı.

—Meyli soray berińler, bilgenimdi aytıwdan sharshamayman,

—dedi aǵabiy.

Kirgeli beri aǵabiydiń júzinen kóz almay otırǵan qırma saqal kisi dilmashqa bir nárseler, ayttı.

—Rus tóresi, biz ruslardıń elińizge kelgenimiz sizlerge maqul túse me? — dep soraydı, — dedi dilmash.

Erejep aǵabiy oylanıp qaldı. Xiywada kórgen rus generalınıń suwıq kúlkisin esledi. Soń «qonaq atańnan ullı, ókpeletip almas pa ekenmen?», degen oyda tóreniń júzine tigildi.

—Biz ilajsız edik, — dedi soń aqırın dawıs penen. Dawısında

ıza da, zil de joq, ókinish ǵana bar edi. Sizlerdiń qılıshıńız bar, onı qınnan shıǵardıńız, allanıń bolsa qılıshı joq.

Aǵabiydiń qılıshtay ótkir sózlerin awdarmawdıń ilajın taba almaǵanlıqtan awdarıwın awdarsa da, bul sózlerden rus tóreleri renjip qala ma dep gúmanlanǵan dilmash biydiń gápiniń izin juwıp-shayıwdı gózlep, ózi sóyledi.

— Siz ózińiz, ruslarǵa baǵınayıq, rus puqarası bolayıq, xalıqtı puqara etip alıńlar, dep aytpadıńız ba?

467

— Yaq, onday bolmaǵan, ol biylerdiń qılǵan oyınları edi. Erejeptiń aldınǵı sózin jumsartıwdı gózlep, ǵarrı biy ruslardıń kewline qarap, «sonday bolǵan» dep aytadı, dep oylaǵan

dilmashtıń bul oyı da pushqa shıqtı.

Keskinlikti jumsartpaqshı boldı ma, orıs tóre sózge aralastı.

—Júzińizge ne bolǵan, anıǵında «kózińizge» dep aytpaqshı edi, biraq, «júzińizge» bolıp shıqtı.

—Áy, túrkmenler menen sawashta...dep qol siltep qoydı, aǵabiydiń ol haqqında aytıwdı xosh kórmegeni bilinip turar edi.

Q onaqlar báribir qapa bolıp ketpedi... Tariyxtan xabardar

tórelerine qaraqalpaqlar tariyxın jazǵan Máwlana Jámiy degen adam eken, dep qosıp qoydı.

«Jaman adamlar emes qusaydı», dep oyladı Erejep qonaqlardı gúzeter payıtta. «Biziń ata-babalarımızıdıń tariyxı menen qızıqtı-ǵoy».

Qonaqlar da, Erejep te jıllı júz benen xoshlastı.

— Qonaqası jemegenińiz ántek boldı, tóreler, — dedi Erejep qonaqlar atlanar payıtta.

Olar kún ıssılıǵın, waqıtları azlıǵın aytıp, keshirim soradı.

28

Ruslardıń Xiywanı alıp, Shımbayǵa keliwi Alıwshınıń qulaǵına jetkende, ol Aqsuwattaǵı úyinde edi.

Kóp ótpey Esim boyına kóship keldi. Keliwden, eldi jıynap, toy beriwdiń tayarlıǵına kiristi. Maqseti, elge kelgenin bildiriw,

kópten kórispegen aǵayin-tuwısqan, jora-joldas, Alakóz qozǵalańında záńgi qaǵıstırıp, birge at jorttırǵan záńgilesleri

menen diydarlasıw edi.

Toyǵa aytıwǵa hám sálem beriwge Alıwshı batırdıń ózi aǵabiyge arnawlı keldi.

—Jigit bası ǵawǵalı keledi, aman-esen elge quwısıpsań, basıń aman bolsın, dedi Erejep, orta boylı, tolıq deneli, qırǵıy kózli, qol-ayaǵınıń juwanlıǵı úlken kúsh iyesi ekenliginen dárek berip turǵan, eliw jaslardan asıp baratırǵan Alıwshı menen qol berip sálemleskennen soń. Qáne, tórle, suwsın iship, shólińdi bas.

—Ol tamanǵa ketip shep bolmadım, mal ósti, ul-qız ósti. Aqlay quda bolǵan dostım bar edi, qızı erjetipti, endi ul úylendirip,

toy berejaqpan, — dedi suwsın iship shól basqan Alıwshı.

468

—Maqul bolıptı. Toy qashan?

—Alla buyırsa, súmbilede. Soǵan aytıp, sálemge ózim kelgenim.

—Qay jerge qondıń?

—Esim boyına.

—Buyırsa barǵanım bolsın.

Aǵabiydiń pátiyasın alǵan soń qonıwǵa kewli yarıy bermegen Alıwshı batır awılına qayttı.

Súmbile de jetip keldi. Bul ayda mal semiz, kún salqın, barlıq xalıq eginin jıyıp, malın jayıp, arqayın boladı.

Esim boyında Alıwshı júzbası awılına toyǵa aǵılǵan adamlar Dáwqara boyınan, Qońırat penen Shomanaydan, Shortanbay átirapınan, Shılpıq dógereginen keler edi.

Aǵabiy bir topar atalıqlar hám biyler menen toydan úsh kún burın kelip, arnap tigilgen otawǵa tústi. Xiywa xanlıǵı tusındaǵı atalıqlardan: Orazmuhammed atalıq, Arzı atalıq, bul waqıtları álemnen ótken Sırım atalıqtıń ornın basqan balası Dáwletnazar atalıq, ólgen aǵası Sayıpnazar beglerbeginiń ornına beglerbegi bolǵan inisi Xudaynazar beglerbegi, qazaqlardan Yoldashbay atalıq bar bolıp, endigi jaǵında olar xannıń xızmetkeri emes, tek xanlıq tusındaǵı ataqları saqlanıp qalǵan. Elge xoja bolǵan rus tórelerine bulardıń xızmeti dárkar ma, dárkar emes pe, ol jaǵı házirinshe namálim, sol ushın qaraqalpaqlardı keshe ǵana basqarıp, at ústinde júrgen hámeldarlardıń bayaǵıday xoshı joqlıǵın kórgen adamlar: «hámel qoldıń kirindey nárse eken-ǵoy», dep gúrsinip ǵana qoyısar, húrmet júzesinen «atalıq, beglerbegi», dep atasar edi.

Toydıń tamashaları baslanıp, dáslep palwanlar gúres tuttı. Qayırdıń tuńǵısh ulı, Jarqınaydan tuwılǵan Eshmurat Shımbay átirapında gúresip júretuǵın, jası otızdan asıp, naǵız tolısqan

waqtı edi. Búgingi toydıń bas palwanı— adamlar «Eshim palwan» dep ataytuǵın Eshmurat boldı.

Jańabazardan Amanbay palwan, Xiywadan Shıraq palwan, Dáwqaradan Ótesin palwan, olardan basqa atı belgili, belgisiz bolǵan talabanlar bar edi.

Eshmurat Amanbay palwannan kóbirek qáwipsindi. Óz gezeginde ol da Shıraqtan kóre Eshmurat penen tutısıwdı kóbirek qálemes,

sol ushın toy iyeleri menen sóyleskende: «Men Shıraq penen shıǵayın, jıqsam ya baq, jıǵılsam, Shıraq Eshim menen bellessin,

— dedi.

Qıpshaqlar da óz palwanınıń xiywalı palwan menen bellesiwin qup kórdi.

Amanbay palwan menen Shıraq kóp alıstı, olar burınnan birbiriniń ámelin biletuǵın edi, sol ushın ele keshke shekem tutıssa

469

da bir-birin ala almaytuǵının bilgen toy basqarıwshı jigitler oylasıp, qonaq dep sıylap, oǵan bayraq beriwdi kelisip qoydı.

Shıraq Amanbaydan jası kishi, sol ushın kúshi de basımıraq bolsa kerek, biraq jańabazarlı Amanbay palwan tis qaqqan, ámeldi qollansa kózdi ashıp-jumǵansha qarsılasın shalqasına túsiretuǵın, hiyleker edi. Sol ushın ekewi de payıt paylap, bir-birine ámel bermey alısa berdi. Aqırında Shıraq palwan jambas salıp, qaytarıp edi, palwanlardıń jalańayaqları taplap taslaǵan topıraqqa jawırını tiyiwge bir súyem qalǵanda ózin ońlap alǵan Amanbay palwan qırınlap tústi de, ortadaǵı tóreshi gúresti toqtattı.

— Shıraq palwan jıqtı, bayraǵın ber!— dep qıshqırdı. Amanbay palwannıń tárepi bolıp otırǵan qur «gúr» etip

qıshqırdı.

—Yaq, yaq, Amanbay jıǵılǵan joq, sharma-shar!

—Sharma-shar, sharma-shar!

Shawqım basılǵansha Shıraq palwan bayraǵın alıp bolǵan edi. Ortaǵa juwırıp shıǵıp, tóreshini túygishlegenlerdiń háreketleri zaya ketti.

Bir kese shay ishim waqıt dem alǵan Shıraq palwan bas palwan menen alısıwǵa tayar edi. Palwanlar ortaǵa shıqtı. Amanbay palwanǵa qılǵan tóreshiniń nahaqlıǵına narazı bolǵan alamannıń dıqqatı

endi qıpshaq palwanına awdı, Alıwshı qıpshaqtıń awılı, ózleriniń aǵayini sanaytuǵın Eshim palwannıń jeńiske jetisiwin jan-táni menen qáler edi.

Uzın boylı, denesi tolıq, alısıraqtan qaraǵanda adamlar: «mınaw dáw shıǵar» dep qalatuǵın Shıraq palwannıń aldında turǵan Eshim haqqında onı aytıw qıyın bolsa kerek, qayıń deneli, boyında artıq-aspay eti joq, shımırı palwan jigit ańlıǵan ańın

alıw ushın taslanıwǵa tayarlanǵan jolbarıs kibi, sál iyilip turar, shınında da belgi beriliwi máttal, qarsılasına taslandı.

Shıraq qansha kúshli, sumlıqlı bolsa da qorǵanıwı qıyın keship atırǵanı alısıwdan kórinip turar edi. Maprashtıń payıtı kelgende qas-qaǵım waqıt ótpey Shıraq palwan ózin Eshimniń iyninde kórip, «waq» dep ókinemen degenshe, ayaq astındaǵı tepseń bolǵan jerde shalqasına jatar edi.

Ornınan turǵan Shıraq palwan pántqumar qalǵanına ızası kelip, jerdi bir tewip, óziniń adamları taman baratırǵanda qurdaǵı alaman óz palwanı Eshimdi alǵıslap, shawqımı kóklerge kóterildi.

Pesin payıtında Aqjaǵıstan báygige jiberilgen atlar aq kóbik bolıp terlep, sızıqqa jetip keldi. Bas bayraqtı toy iyesi Alıwshı batırdıń atları aldı. Onıń quwanıshında shek joq edi.

Keshqurın ortaǵa ot jaǵılıp, adamlar taǵı da qurǵa jıynaldı.

470