Kenesbay Karimov Agabiy

Tekeniń «bah-bah» degen sesti «baqıldawı uqsaydı» degendey esitildi.

—Qáne jigitler, bórige jem bolmasın, arańızda onı aldına

óńgerip alǵanday márt bar ma?

Eńgezerdey, báhaybat kisi atın tepsinip alǵa ótti. Atınan túsip otırmadı. Mıqlı qolların sozıp, baqıldap turǵan janiwardıń shaqınan uslap jerden kóterip alıp, aldına óńgerdi.

—Bunshelli jeńil,— sóylendi atlı. Ol Qayır edi.

—Saqalı dım uzın-ǵoy!

—Ákeńdikinen qalay eken? — degen sózdi esitip, ashılǵan

awzı jumılmay qaldı. Sóz tekeden shıqqan yańlı tuyıldı. Qulaqlarına isenbey, dógeregine qaradı.— Kimdur, maǵan bir nárse degendey boldı ma?

—Yaq, hesh kim hesh nárse aytpadı,— desti átirapındaǵılar.

—Ástapıralla! Eshkiniń sóylegenin birinshi esitiwim...

—Laptı qoy, — dedi Turım biy. «Eshki sóyledi», degendi esitpedik...

—Házir ǵana mınaw teke...dep qus tumsıq erge kese taslanǵan janlıqtı barlamaqshı bolıp sozǵan qolı erdiń basına tiydi. —

Haw, dep jiberdi hayran bolıp, esinen ayırıla jazlaǵan Qayır. Eshki qáne? Aldına kese taslanǵan, házir ǵana adamǵa uqsap sóylegen janlıq joq edi...

—Qoy, házir ǵana shaqınan uslap, aldıńa óńgerip ediń-ǵoy dedi Turım gúmanlı dawıs penen. Qáne? Shınında da ǵayıp bolıptı zańǵar, jin be, shaytan ba?

Tosınnan, atlılardıń iz betki tamanınan shıqqan «bah, bah» degen tanıs sesti hámme esitti.

—Ashhadu anna ilahi illalahu, ashhadu anla Muhammad rasululallahi... Turım biy káliyma qaytarıp, qurannan bir-eki

ayat oqıdı. Dawıs esitilmey qaldı, sheksheklerdiń shırıldısı, saǵallardıń ulıǵanı, atlardıń pısqırıwınan basqa ses qulaqqa shalınbas edi.

—Allanı tilge almappız, aldımızdı shaytan kes-keslegen

kórinedi, kettik, endigi jaǵına alla yar bolǵay, — dedi Turım biy.

At tuyaqları dúbirinen lárzege kelgen say juwǵarada tawsıla qoymadı. Átiraptı gúmis reńge boyaǵan ay nurların qızǵısh shapaqlarǵa aylandırǵan, biraq kóp ótpey bas kóteretuǵınınan dárek bergen quyash nurları dógerekke tarala baslaǵanda atlılar arba jolǵa shıqtı. Ózleri uzaq waqıt ishinen júrip otırǵan saydan belgi de

joq, átirap shoq jıńǵıllar menen putalar qaplaǵan tep-tegis

421

dalańlıq, onda at tuyaqlarınıń izleri sayrap jatır, aylanıp júre bergenlikten jol bolıp qalıptı.

—Mınaw izler kimdiki, biziń aldımızdan adam shıqpadıǵoy, — dedi kimdur tańlanıp.

—Izler biziń izimiz, — dedi Qayır. Bizdi mámelek aylandırıptı. Túni menen usı taqırdı aylanıp júre berippiz.

—Áy, yaǵ-áy, — dedi atqosshılardan biri. Biz taqırda emes, al saydıń ishi menen júrdik.

—Sóylegen teke jóninde ne deyseń? — dedi Qayır.

—Sóylegenin sennen ózge hesh kim esitpedi.

—Baqırǵanın hámmemiz esitpedik pe?

—Esittik... esittik desti basqalar.

—Attıń aldına kóterip alǵanımdı kórdińler-ǵoy?

—Kórdik... kórdik...

—Onda mınaw iz biziń izlerimiz ekenligi de taqıyıq, — dedi Qayır. Dúzde adamnıń aldınan hár nárse shıǵıwı múmkin. Al, biz izlegen awılǵa burılatuǵın soqpaq izimizde qalǵan. Awıl bolsa mına tárepte, — dep arqa tamandı qamshı menen nusqadı. Tútin iyisi keldi, shaması awıl onshelli uzaq emes, jedel júrsek azanǵı halqasqa jetip baramız.

Q ayır tuwrı boljaǵan edi. Bulardı mánziline jetkizetuǵın soqpaq izde eken. Atlılar jetip kelgende jazlawǵa qonǵan awıl mal sawıp, biye sawıp, otarlardı óriske aydap, jamıraǵan qozıılaq átiraptı azan-qazan shawqımǵa toltırmaqta edi.

Q onaqlar suwsın iship, shól basıp, otawda qalǵıy baslaǵanda qonaq ası tayar bolǵanın xızmetker jigit xabarladı.

—Qonaqlar, kóz shırımın aldıńlar ma?

Esikten atlaǵan, jiyren saqallı, sın-sımbatı kelisken, adıraq

kózleri adamǵa miyrim menen baǵatuǵın bul adam qonaq iyesi, qońırat qoldawlılardıń biyi, sońǵılıǵında atalıq lawazımın

alǵan Orazmuhammed biy edi.

Biydiń awılı jazda bir tárepi diyqanshılıq, bir tamanı

kól jaǵalap mal baǵıp, ań awlap kún kóredi, bul tamanlarǵa dáslepkilerden bolıp kelip ornalasqan, ǵurǵınlasqan, tek Aydos waqıyası olardıń tolısın tógip, ortasın shayqaǵan edi.

Awqat ústinde Turım biy aqshamǵı waqıyadan gáp ashtı.

— Aytıp otırǵan jerińiz Aymannıń taqırı, — dedi Orazmuhammed biy. Ózi bir kiyeli jer, hárdayım hár kim-hár kim aqshamlarda joldan shıǵıp ketip, adasıp turadı, biraq aldımnan usı payıtqa shekem adasqan eshki shıǵa qoymadı, bolmasa meni de taqırda mámelek aylandırǵan.

422

—Bul waqıyaǵa ózi gúwa bolmaǵan adamnıń iseniwi qıyın, — dedi Qayır. Maǵan usıǵan uqsas bir waqıyanı aytıp bergende, ollagór, ózim isenbegenmen.

—Ol qanday waqıya edi? — dep qızıqsındı otırǵanlar.

Kúni keshe ǵana «qaraqshınıń sherigi» degen gúman qılınǵanı yadına túsken jigit Bekbaw aytqan ápsananı bayan qılǵısı kelmedi.

— Áy, bir ertekke uqsaǵan gáp, dedi de qoydı.

Otawdıń shiyi túrilgen arqa japsarınan salqın lep kelip turar edi, kúnniń ıssısında bunday salqınlıq qaydan kelgenine qonaqlar qızıqsındı.

—Kúnniń ıssısı oǵırı, — dedi Erejep, búgin de áneyi emes, biraq arqadan jetken salqın lep otawdı salqınlatıp turǵanı ájep eken, onıń sırı nede? — dep Orazmuhammedke qaradı.

Arqa jaǵımızda kóller mol, — dedi biy. Kishigirimlerinen ózge Dáwqara aydın shalqar bolıp jatır, átirapı jaylaw, aydını tolı balıq, onnan arjaǵı teńiz, bergi atawlardı balıqshı múytenler iyemlengen. Hápte, on kún qonaq bolasızlar, eldi kóriń, jerdi kóriń, kóldi kóriń...

Erteńine atlanıp shıqtı. Jaǵalay qonǵan awıllarda attan túsip, ayran-shalap iship, ilgeriley berdi. Aqırında Dáwqara kóliniń jaǵasına jetti.

Tikjar jaǵıstan tómende arqadan esken bolar-bolmas epkin menen shayqatılǵan suw tolqınları jaǵısqa kelip shalpıldap urılar, ushı-qıyırsız suw aydınlarında appaq shaǵalalar sharq urıp, jaǵımlı samal júzlerdi aymalar, terge malınǵan appaq bóz kóyleklerdiń jaǵalarınan kirip, onı jelqom kibi qompaytar, kól ústinen esken janǵa jaǵımlı samalǵa kókirek kerip tura bergiń keler edi.

—Ájayıp, beyishke megzegen jer eken, — dedi burın bunday úlken suwdı kórmegen Erejep tolqınlanıp. Biziń Qarakól bunıń qasında kishkene bir shuqanaqqa megzeydi. Kólge qaysı dáryalar quyadı, ózi?

—Anıq aytıwǵa qıynalaman, — dedi Orazmuhammed. Kókózektiń, Esimózektiń, Qarabaylınıń salaları quysa kerek. Olardıń ańǵarları tez-tez ózgerip turadı. Suw mol jılları taza ańǵar tawıp

aqsa, suw az bolǵan jılları tartılıp qaladı.

—Bilmeydi ekenbiz, ata jurtımız keń eken-ǵoy, — dedi Erejep tolqınlanıp.

—Ele kórmegenseń, anıq keńligin! Teńizge shekem qansha aralıq bar, alla biledi, biraq ol tamanlarǵa qayıqta barǵan maqul.

—Qayıq tabıla ma?

423

—Bárimizdi kótergendey qayıqtıń tabıla qoyıwı qıyın, kól boyındaǵılarda sal menen qus qayıq ǵana boladı. Ushan kemeler dárya jaǵalarındaǵı darǵalarda, — dedi Orazmuhammed.

—Onda teńizge deyin bara almas ekenbizdaǵı, — dep ókindi Erejep shın kewilden.

—Solay bolmaqshı, — dedi Turım biy ishinen Erejeptiń bul gápin xoshlamay tursa da.

Bir neshe kún Orazmuhammedtiń qonaǵı bolǵan biyler eline qaytqanda kúnniń ısıwı da ádewir páseygen edi.

Qıpshaq awılı Erejepti: «Xiywaǵa at-jaraǵı menen tez jetsin» degen hámir menen kútip aldı.

Bir qansha tayarlıqtan soń Erejep atlandı. Jalǵız ózi emes, janında at ústinde biyik tulǵası menen alıstan kózge túsetuǵın Qayır da bar bolıp, ol basına temir dubılǵasın kiyip, belinen qalmaytuǵın qılıshınan ózge uzın saplı nayzasın at erine kese taslaǵan edi. Onıń:

—Xiywada qansha waqıt bolamız, — degen sawalına Erejep:

—Alla biledi, mágar bir ay bolarmız, mágar jıllap sol jerde qalarmız, onı bilmeymen, eger, «qaytaman» , deseń irkip otırmayman, dep juwap berdi.

—Qaytsaq birge qaytamız, — dedi Qayır jay-paraxat dawıs penen. Qarakól boyında diyqanshılıǵım qalıp baratırǵan joq.

21

Erejeptiń Xiywa jolındaǵı boljawı ońınan keldi. Olar Xiywada bir neshe jıllar qalıp ketti. Láshkerdi baslap, yawmıtlarǵa júris qılıwǵa bardı, áskerdi sawashqa tayarladı, bul iste onıń abırayı menen tájiriybesi qol keldi, sarayda xızmette boldı, aradan jıllar ótti, xanlar ózgerdi, saqal-shashqa aq enip, jawıngerge tán qızıw qanlıqtıń ornın sabırlılıq penen saldamanlılıq iyeledi. Buxaraǵa, Iranǵa, Rusiyaǵa elshilik saparlarında bárqulla

janında qáddi-qáwmeti búgiliw ne ekenligin bilmegen, jas jigittey tip-tik, qasınıń ústinen baslanıp, tap iyegine shekem sozılǵan tırtıǵı aybatlı hám qáhárli etip kórsetetuǵın Qayır gúzetip júretuǵın edi. Saparlardan qaytqannan soń Erejep sarayda bolsa, Qayır biydiń balaların qorıqladı.

Erejeptiń bul uzaq saparı hámmelerden beter Sırım biyge qol keldi. Jumanazardı kózge ilmey, onı Erejep óz ornına tayınlap ketken edi, saray hámeldarlarınıń tilin tawıp Buydalıdan Qarakólge shekemgi boydı ózine qaratıwǵa eristi, awıllasları onıń

ústinen shaǵım etse, Erejep olarǵa: «Shıdańlar, tezde qaytaman», dep wáde qılar, biraq qaytıw múddeti hárdayım sozılıp kete berdi.

424

Xiywada ótip atırǵan kúnlerdiń birinde Qayırǵa anası Sárbiykeniń qaytıs bolǵanı haqqında xabar jetti hám Qarakól boyına kelgende ol bir neshe islerdiń gúwası boldı.

Janazadan hápte ótip, Bektemir Qayırdı óz otawına mirát etti. Endi ol Sárbiykeden tuwılǵan jalǵız ulı, óspirim jigit bolǵan Q ayırdıń inisi menen qalǵan, bul payıtlarda Jarqınaydan tuwılǵan balalar da oǵan teńleskendey edi.

—Waqıt misli uwıstan suwsıldap tógilgen qum kibi ótip baratır, onı irkip truwǵa hesh kim de qúdireti jetpeytuǵın qusaydı, — dedi qáddi búgilgen, bunnan onlaǵan jıl burınǵı tulǵasınan ayrılǵan aq saqallı kisi, ol Bektemir bolıp, onıń waqıt haqqında aytqan tımsallı gápiniń tuwrılıǵın házirgi shókken kelbeti dálillep turǵan sıyaqlı edi, hálsiz dawıs penen. Aldımızda arıslanday bolıp júretuǵın Qulshı biydiń álemnen

ótkeni qashshan, anań Sárbiyke de ótti, oǵan Lar boyı topıraǵı buyırǵan shıǵar, ilaj qansha. Bul pálek aylanıp tursa, bir kún bizge de náwbet jetiser, sonnan burın bir gáp aytpaqshıman, tıńlap al.

—Tıńlap atırman, Bektemir aǵa, — dep Qayır tómen salınǵan basın tikledi.

—Bileseń, ómirimshe Qulshı biydiń xızmetin ettim, onıń baslawı menen ata jurtqa keldim, ótken ómirime ókinbeymen, aytayın degenim endigi jaǵında ata-anam, Qulshı biy jatırǵan tamanlarǵa ketsem, olardıń qábirin zıyarat etsem, bileseń, ol tamanda qalıp ketken tuwısqanlarımız bar, solarǵa ketsem, ólsem qábirim biydiń qasında bolsa degen niyetimdi mine, saǵan pash ettim. Balamdı, ol seniń iniń-ǵoy birge áketpekshimen, oǵan qalay qaraysań, ne aytasań?

Tamaǵına kóz jasları tıǵılǵan Qayır birden juwap bermedi. Bektemirdiń sózlerin aqıl tárizine tartıp kórmekshi bolıp edi, oyları shatasıp, hesh biriniń basına jip taǵa almadı.

—Men razıman, — dedi aqırında.

Nábada inisin ertip ketiwine Qayır narazı bola ma, dep gúmanlanıp otırǵan Bektemir jeńil dem aldı.

—Iniń sebepli ol tárep penen de baylanıs úzilmey, jalǵanıp turar, — dedi Bektemir. Aytpaqshı, saǵan baylanıslı taǵı bir jańalıq bar, onı Jarqınay kelinnen óz qulaǵıń menen esite bererseń.

Qayır Bektemirdiń otawınan shıǵıp kiyatırǵanda úyler arasında asıq oynap atırǵan bir topar balalar orınlarınan órre turısıp, dizeleriniń shańların qaǵıp, jabırlasıp sálemlesti.

—Assalawma áleykum!

425

— Waleykum assalam, molla bolıńlar.

Balalardıń arasındaǵı óziniń perzentlerin tanısa da, kópshiligin álbette tanımas edi, qaydan bilsin, ómiri atlanıslar menen saparlarda ótip atırsa... Olardıń shıraylarına qarap, ózi biletuǵın atasına ya anasına megzetip, kim kimniń balası ekenligin shamalap bileqoyatuǵın ádeti bar edi, Qayır bul saparı da sálem bergenlerdiń júzlerine dıqqat penen tigilip, birazın shamaladı, biraq jigit bolıp qalǵan, qıyıq kóz, orta boylı qarapáreń

óspirimge názeri túskende kókireginde neshe jıllar boyı qalǵan qanday da bir jasırın tuyǵı oyanıp ketkendey boldı ma, ózi de hayran edi? Óspirimniń qıyıq kózleri kimlerdikinedur megzedi, yadına túsire almadı. Tosınnan oyanǵan tuyǵıdan ruwxı tınıshsızlanıp, óz otawına kirip edi, jalǵız ózi otırǵan hayalı Jarqınaydı kórdi.

—Kel shabazım, qımız aldırayın ba? Enemniń merekesi sebep, paraxat otırıp sóylesiwge de waqıt tappadıq, — dep ornınan turıp, dasturxan jaza basladı.

«Otırıs-turısı awırlasqan, saldamlı, keywanı hayal bolıptı»,

dep erksiz oyladı Qayır. «Keshe ǵana ushıp-qonıp júrgen, shoq qız edi. Kóz aldına nóser jamǵırda kóylegi denesine jabısıp,

dúzde attı panalap turǵan Jarqınaydıń kelbeti elesledi. «Taldırmash ǵana qız edi, endi báybishe».

—Ózińiz joqta oylasıqsız bir is qılıp qoydıq, — dedi Jarqınay qız waqtında óz jasawı menen birge alıp kelgen, tek Q ayır kelgende ǵana sabayaqtan shıǵarılıp, qımız quyılatuǵın ıdıs-saplı ayaqqa babında ashıǵan, kópirip turǵan qımız toltırıp atırıp.

—Waqıya tóbeden túskendey, qızıq jaǵdayda júz berdi, oylasıw ushın pursat ta, imkaniyat ta joq edi, aqırı óziń qayaqta, alıs Xiywadasań, kisi jiberip, pálen-tólen, dep túsindirmek ushın qansha waqıt kerek...

Gáptiń ne haqqında ketip atırǵanın pámlep alıwǵa hesh qanday imkan joq edi, «oylasıqsız qılınǵan», deydi, ne ózi ol? Aqılı hayran bolǵan Qayır ózin qızıqtırǵan nárseni tezirek bilip alıwdıń jalǵız isenimli jolı hayalınıń sózin bólmey aqırına

deyin tıńlaw ekenligin ańlap jetti. «Usı gáp balalardıń ishindegi biytanıs óspirim, qıyıq kózleri ózine álle kimdi esletken bala jigit haqqında emes pe eken?»

Jarqınay Qayırdıń júzine qarap otırıp, gúrrińin dawam qılar, arasında «qımız ish», dep esletip qoyar, júzine baǵıp, onıń sóz bolıp atırǵan waqıyaǵa degen múnásibetin biliwge urınar, biraq tas músindey bolıp saqqa júginip otırǵan adamnıń tırtıq izleri

426

bar, sustı basım júzinen onıń ne oylap otırǵanın ańlap alıw múshkil edi.

—Bıyıl Nawrızda anamdı kórip qaytpaqshı bolıp balalar menen qırǵa atlanǵanımnan xabarıń boldı, aytıp jibergenmen, qulaǵıńa tiygen shıǵar, ákem ólgeli, anam kóp awıradı, solay etip bir neshe atlı Atıraw tamannan qıslawdan jaylawǵa kóship qonǵan awılımızdı tawıp, on-on bes kún qonaq boldıq.

Qaytarsın, jol boyı Qońıratta irkilip, bazarın bazarladıq. Qorǵan ishindegi bazardan shıǵa beriste qıyıq kózli óspirimniń qolınan uslaǵan, ústindegi qalmaqı kiyimleriniń tozıwı jetken, sadaqa sorap qol sozǵan hayaldıń muńlı dawısı ózine qarattı. Onıń dawısında sonday tereń muń menen saǵınısh, taǵı men túsine almaytuǵın, biraq hayal júregi uǵatuǵın bir nárseler bar edi, men onı aytıp beriwge sóz tappayman. Qullası, onıń janına barǵım, bawırıma basıp, qayǵısın bóliskim keldi, solay etip jeti uyqılap túsimde kórmegen hayaldıń janına meni qandaydur bir kúsh jetelep bardı hám men onıń qolınan uslap jubatpaqshı boldım.

—Sińlim, — dedim men onıń qolınan uslap turıp, dawısıń maǵan tanıstay esitildi, basıńa ne is tústi, ayt, qolımnan kelgen kómegimdi bereyin. Kimseń, qaysı elden kiyatırsań, qaysı elge baratırsań? Tartınbay ayt, múmkin, meniń járdemim tiyip qalar?

Hayaldıń kóz jasları júzin juwıp ketti, meniń de kóz jaslarım sel-sel edi.

—Apajan, — dedi állenemirde solıǵın basqan hayal muńlı qıyıq kózlerindegi jastı sıpırıp. Nesin aytasız, qayǵım sheksiz,

ol artsań mıń túyege awır júk bolar edi, bunı siz alıstan-aq ańǵarıpsız, hayal júregindegini hayal túsinedi, degeni ras eken, dep iynime basın qoyıp taǵı egitildi.

Hayaldıń aytıwınsha ol haslı Shımbaydıń qızı eken...

Usı payıtta tısqarıdan esitilgen dawıs Jarqınaydıń gúrrińin bóldi.

—Qayır úyde me? — dedi kimdur. Bul Turım biydiń dawısı

edi.

—Úydemen, kireber, — dep dawısladı Qayır.

Turım biy ishkeriledi. Quran súwrelerinen ayat oqıp, pátiya qıldı. — Iziniń qayırın bersin, men saparda edim, esitip kele berdim, dep Qayırǵa kewil ayttı. Jarqınay oǵan qımız quydı.

— Senler Xiywada kóp júrip kettińler-ǵoy, qaytıwdı oylamaysızlar ma? — dep qoydı bosaǵan ıdıstı Jarqınayǵa usınǵan Turımbiy. Bul jaqta qurdasqa da ańsat emes, yamasa Erejepke uqsap ol tamanda birewine úylenip aldıń ba?

427

— Mágar solay da shıǵar qurdas, araǵa jıl salmay awılǵa aylanbay júr-ǵoy, — dedi Jarqınay da kúlip. Erejepten bir neshe

—Elge qaytıw bolsa ushpaǵa qanatım joq, Erejep te solay. Ne ilaj, erkimiz ózimizde emesdur, xan hámir qılsa onnan moyın tawlap bolmas eken, óz balalarımdı ózim tanımay qalaman, bazda...

—Xan hámiri alla hámiri, — dep Turım Qayırdı maqulladı. Solay qurdas, sol sebep burın bermegen bolsań usı sapar ruqsat ber Qayırǵa, ol tamannan da úylenip ala-qoysın.

—Onı mennen sorap otırmas, erkektiń bas jibi moynında. Jarqınay da házilge házil menen juwap berdi, bos kelmedi.

Kóp uzamay Erejepke duway-duway sálem aytıwdı tapsırıp, Turım biy atlandı, asqa irkilmedi.

Otawda Jarqınay menen Qayır ońasha qaldı. Jigit hayalınıń bólinip qalǵan áńgimesiniń ayaǵın tıńlawǵa asıǵıp otırar edi.

—Solay etip, dawam etti hayalı, onı qolınan uslap shetkerirekke alıp shıqtım. Ótken-ketken bazarshılardıń názerinen qashıp, solay isledim. Kóz jasları qurǵap, mesten quyıp bergen suwsınımdı iship, ózine kelgen hayal basınan ótkenlerdi bayan qılǵan

edi.

Atası Yusup Shımbayda aqsaqal eken, onı ózimiz de kórdik, óldi-ǵoy, ruwxlarına tiyebersin. Solay etip, Bániw atlı sol nashar qalmaqlarǵa tutqın bolıp ketedi, ol jaǵın óziń mennen jaqsı bileseń.

—Sonda sen Qońıratta gezlestirgen, janında jigit bolǵan balası bar hayal Bániw me? — dedi usı jerde shıdamı tawsılǵan Q ayır. Ol hayal anıq sol ma?

—Seniń bul sawallardı beretuǵınıńdı áwel bastan bilgenmen,

sál ǵana sabır etip, áńgimeni aqırına shekem esit, sońınan men bul islerdi durıs isledim be, ya qáte me, ol jaǵın ayta bererseń,

— dedi Jarqınay ashıq dawıs penen.

— Yaqshı, ayta ber.

Urlap qashqan qalmaqlar onı malı kóp birewge satıptı da gúldey qız payıtında Bániw biyshara shorıǵa aylanıptı. Aradan jıllar

ótipti, hayaldıń azatlıqtan úmiti úzilmepti, izimnen ákem, yamasa súygen adamım izlep keler, elime alıp qaytar, dep táǵdirge moyınsınıp, jasay beripti, sonda bir sapar onıń úziliw aldında turǵan úmitleri qayta jalǵana jazlaǵan eken...

— Toqta, toqta... Kútilmegende ornınan órre turǵan jigittiń bálent boyı segiz qanat otawdıń shańaraǵına tiye jazladı. Sonda ol... Ol men barǵan Dordji qalmaqtıń awılında ma eken, onıń urı kózli balası... Áh, átteń!..

428

— Qayır, olardıń barlıǵı endi izde qaldı, ókingennen payda joq, — dedi Jarqınaydıń muńlı dawısı. Báribir bilgende de sen onı qutqara almaǵan bolar ediń. Ózińdi qıynama, izin tıńla,

— dedi hayalı saldamanlı dawıs penen.

Jigit áńgimeni tıńlawǵa qushtar edi, ustazınıń buyrıǵın moyınsınıwǵa májbúr shákirt kibi ornına jaylastı.

—Ras, ol seni shınında da Dordji qalmaqtıń awılında kórip qalıptı, izinen ne bolǵanı, esińdi joǵatqanıń, onnan keyingi waqıyalardı álbette esleyseń.

—Sońınan...

—Sońınan onıń dáregin ákesi Yusup aqsaqal esitip qalıp, qızınıń ólisin ya tiri dáregin biliwdi shımbaylı Hábiy sawdagerge tapsırǵan eken. Ol Bániwdiń dáregin tawıptı, sorastırasorastıra Dordji qalmaqtıń awılına barıp, kóp altınǵa shorı kelinshekti satıp alıptı, bul payıtta ol bir balalı bolǵan eken, qalmaqlar balanı bergisi kelmegende sawdager onıń ushın da bar altının beripti.

—Ol qashan bolǵan?

—Onnan beri jeti-segiz jıl, bálki onnan da kóbirek waqıt

ótse kerek.

Biraq Bániw biysharanı ákesi menen tuwǵan-tuwısqanlarına aman-esen quwıstırıw Hábiy sawdagerge nesip etpepti, onıń kárwanı talanıp, óziniń izsiz ketkenin Shımbay sháhárinde kópshilik biledi. Onı sen de bileseń.

Qullası talanǵan kárwanda Bániw de bar eken, onıń mańlayına ekinshi mártebe shorılıq jazılǵan bolsa kerek, táǵdirden adam qashan qashıp qutılıptı. Aradan taǵı da jıllar ótipti, aqırında azatlıqqa shıǵıp, elme-el gezip, Qońıratqa jetipti. Biyshara Yusup, onıń balası da bul waqıtları jarıq dúnyanı tárk etken edi.

Seni uzınnan-uzaq áńgimem menen biraz talıqtırǵan shıǵarman, shabazım. Endi sózimdi qısqartayın. Qullas kálam ol bir waqıtları óziń jaqsı kórgen Bániw bolıp shıqtı. Men onı juwındırıp-kiyindirip, sońınan Shımbayǵa, onnan awıldaǵı úyimizge keliwge kóndirdim. Qalǵan jaǵın qalay sheshiw ózińe baylanıslı.

—Qayda ol? — dedi tap házir Bániwdiń aldına barmaqshı adam

kibi.

—Balası menen ekewine úy tigip berdik. Sháhárde jaqın adamları da qalmaǵan kórinedi.

Bektemirdiń otawınan shıqqanda bul jerdegilerge uqsamaǵan, jas óspirim qıyalına keldi. «Ol Bániwdiń perzenti, qalmaqtan

429

tuwılǵan perzenti. O, pálek! Qanday qáler edim, Bániwden perzentli bolıwdı. Táǵdirdiń oyınına qara!»

—Óziń oylap, óziń shesh, — dedi bábiyshe. Men ózgeden tósek qızǵanatuǵın jastan ótip baratırman, endi.

Qayır otırǵan ornınan qozǵalmadı. Qılǵan isleri ushın, xorzar bolǵan, úysiz-jaysız bir hayaldı ǵamxorlıǵına alǵanı ushın hayalına ne aytıwdı da bilmedi.

Erteńine sáske payıtta shetki otawǵa bir ózi bardı. Jarqınay Q ayırdıń kiretuǵının eskertip qoyǵan bolsa kerek, bir jón

kiyingen, kekseyip qalǵanday kórinistegi, júzi solǵın hayal ornınan jeńil ǵana ushıp turdı, biraq názerin kóterip, jigittiń

júzine tiklenip qaramadı, ándiyshe qılǵandur, kim bilsin.

—Otır Bániw, otıra ber, — dedi jigit pás hawaz benen.

Hayal jigittiń qarsısında diz búgip, saqqa júginip, boyalǵan bózden tigilgen uzın kóyleginiń jeńi menen awzın jasırıp otırdı.

Aranı jıllar bólip taslaǵan, olar úmit penen ármanǵa saǵınısh penen hásiretlerge, xorlanıw menen azap-aqıretlerge tolı ayralıq jılları edi, óz waqtında muhabbat atlı sezimniń tatlı qushaǵına ǵarq bolǵan hám maqsetlerine jete almaǵan eki júrektiń bir-birine bayanlamaqshı arzıwları, aytpaqshı sózleri kóp edi. Biraq aradan ótken jıllardıń kózge kórinbeytuǵın, hesh kimge asırılıp ótiw imkaniyatın bermeytuǵın miytindey bekkem diywalları olardı bólip tura berdi.

— Bániw, — dedi aqırında únsizlikke shek qoyǵan Qayırdıń dawısı. Xosh kelipseń, aman qaytqanıń úlken dáwlet, ótken iske salawat, barlıǵın umıt, esten shıǵar, tek jaqsıların ǵana yadıńda qaldır.

Q ıyıq kózler Qayırǵa «jalt» etip tigildi. Bul kózlerdiń iyesi bir waqıtları qandaydur sıyqırı, miyrimi menen baǵıp, jigittiń júregin bánt etken bayaǵı Bániw, biraq sol kózlerge shókken tereń muń onıń iyesiniń basqa Bániwge aylanǵanınan dárek berip turar edi.

—Yaqshı, — dedi hayal jigittiń kózlerine tigiliwin dawamlap. Umıtıwǵa háreket etemen, biraq umıta alarman ba eken, oǵan kúshim jeter me eken?

—Esittim, atań menen iniń ólgen eken. Tartınbay usı úyde bola ber.

—Qalayınsha? Shorı bolıp pa? Nashar basım menen...

Azǵana oylanǵan Qayır sheshiwshi juwap berdi.

— Kelisim berseń saǵan úylenemen. Hayal únsiz basın iydi.

Erteńine Qayır molla shaqırıp, Bániwdi nekesin qıydırıp, ózine hayallıqqa aldı.

430