Kenesbay Karimov Agabiy

—Ózgergeniń anıq. Hár qalay Shımbay bazarında asıqqa talasıp, tóbeles shıǵaratuǵın Erejep emesseń, — dedi eziwine kúlki juwırıp.

Aradan neshe jıllardı ótkizip, kórisken aǵa-inili doslar birbirinen ajırasa almas edi.

Sonnan berli olar ajıraspadı, Erejep Qayırdı atqosshı, dep sanamadı, al aqıllasatuǵın jası úlkenindey kórdi. Sol ushın Erejep Qayırǵa atın baylatıw, atlanarda aldına kese tartıwına jol qoymadı. Bulardı ózi qıldı.

Q alıńı tólengen qızdı alıp qashqan jigitti Erejep biy óz qorǵawına alatuǵını jónindegi xabardı járiya qılǵan soń, bir kúni biydiń esigine eki adam urlanıp keldi. Olar, ata-anaları menen dushpanlarınan jasırınıp, el ishin panalap júrgen qashqınlar edi.

—Erejep biyden pana izlep kelemiz, — dedi iyni túsken jigit. Biyge xabar berildi. Ol jigit-qızǵa búginshe baspana beriwdi tapsırıp, máseleni keyin sheshetuǵının ayttı.

Aqshamı menen qız hám jigittiń erteńgi táǵdiri jóninde bas qatırıp shıqtı. Olardıń ata-anası aldına sımpıyıp kirip barıwınıń da qıyın ekenligin kóz aldına keltirdi. El bar, xalıq

bar, «eldiń awzın tıymaǵa elli qarı bóz kerek», ósekler menen bopsalar álbette ashıq-mashıqlardı tınıshına qoymaydı. Jaqsısı, olardıń sháhárde jasaǵanı durıs, baspana qılar, kimgedur shákirt túser, házir átirapta ónermentshilik háwij almaqta. Kónshi me, kókshi me, temekishi me, aǵash ustaları menen temirshiler, úyshiler menen arbashılar awıl-awıl bolıp jańa sháhár dúzip atır, solardıń arasınan bul láyli-májnúnlerge de orın tabılar. Sońınan aldın

ala oyına túyip qoyǵan maqsetin esledi. «Álbette, jigitti dúrrelew kerek, ózgelerge sabaq bolsın!».

Uzaq bazar kúni Pirman jarshınıń dawısı taǵı jańǵırdı:

— Xalayıq, esitpedim demeńler, erteńgi qısqa bazar kúni aǵash bazar janında pálenshe qızı pálensheniń pálenshege atastırılǵan qızın alıp qashqan pálenshe ulı pálenshege ata-babalarımızdıń dástúrin buzǵanı, qız alıp qashqanı ushın on dúrre urıladı, esitpedim demeńler!

Aradan úsh kún ótip, qısqa bazar kúni qız alıp qashqan jigitti keltirdi. Qol-ayaǵı bos jigit qashıwdı qıyalına da keltirmes, on dúrre menen bostanlıqqa shıqsa, súyiklisi qasında qalsa onnan da zıyatıraǵına shıdamaqqa tayar edi.

Kóp zamanlardan berli Shımbay sháhárinde bunday tamashanı kórmegen (kimge tamasha, kimge jaza) bazarshılar, diyqanlar, ónermentler, qassaplar, dáldallar, sarraplar, kásibi belgisiz bolǵan,

411

isi erikkenler aǵash bazarın toltırdı. Jigittiń ózi shekpenin sheship, dúrrege jawırnın tuttı, jigit degenimiz on segiz-on toǵız jaslardaǵı, murtı endi tap berip kiyatırǵan, uzın boylı, arıqturaq qara bala edi, ol állenetip, jırtılıp qalmasın dedi me, iynindegi bóz kóylegin de sheshpekshi edi, tamashagóylerdiń biri: kóylegińdi sheshpe sorlı, dúrreden qaǵıwıl boladı, degen soń iyninde qaldırdı.

Jigitti hesh kim uslamadı, ózi jawırnın tutıp turǵan soń zorlap ne qılsın? Eki jigit qızıl jıńǵıl shıbıqların sazlap turǵanda qazı kelip, waz oqıdı.

Sháriyat talapların bayan qılǵan qazı:

—Áne, xalayıq, kórip qoyıńlar, sháriyat talapların orınlamaǵan muhminler usınday jazaǵa giripdar boladı, — dep sózin tawısıp, jigitlerge ishara qıldı.

Bunday tamashaǵa zawqı bolmasa da shetkeride waqıyanı gúzetip turǵan Erejep biy jalǵız kóyleginiń jawırnı órim-órim bolıp

jırtılǵan jerinen qantalap ketken eti kórinip turǵan jigitti aldına shaqırdı.

—Má, mınanı al, — dep biy bir neshe gúmis teńgelerdi jigittiń alaqanına bastı. Shamań kelgende qaytararsań. Aqılımdı

alsań, awılıńa ketpe, sháhárde qal, kúnińdi kórerseń hámmellep. Jazanı qabaq shıtpay márdana qabıllaǵan óspirim jigittiń

kózlerine jas aylandı.

—Sizdi táńri jarılqasın, Erejep aǵa. Ólmesem, álbette qaytaraman, dedi tolqınlanıp.

Biy óspirim jigittiń bastan-ayaǵına bir názer taslap, bazardan alısladı. Kóz aldına Sırım biydiń ózine jawqaras qılıp baqqanı, suwıq kózleri elesledi.

Sırım biy Erejeptiń islerine sırttan qızǵanısh penen baǵar edi. Onıń abırayınıń óz biyliginiń soramı menen biyler arasında

ǵana emes, sháhárde de ósip baratırǵanı ne ushındur Sırımǵa tınıshlıq bermedi. Bul ne baqtalaslıq pa? Olay dewge hár biriniń biylik soramı ózge. Birinshi kórgende kókirekte payda bolǵan Erejepke degen kewli tolmaslıq, jekkóriwshilikke aylanıp úlgerdi,

onı muqatıw, súrindiriw pikiri bárqulla ústin kele berer edi.

Birew menen keńesiw itiyajı tuwıldı. Orazmuhamed qoldawlı oyına kelip edi, Erejeptiń hár gápin maqullap otırǵan bir payıtın

eslep, onnan bas tarttı. Turım she? Balalıqta dos bolǵanın yadladı, qullası biylerdiń ishinen ózine sherik tabıwı qıyın boldı. Aqırında qıtay ruwınan birewlerdiń Qulshı biy menen Taǵjaptan

alınǵan salma ústinde aytısıp, tartısıp júrgenin eslep, onıń atın tappay biraz qıynaldı. Sol adamdı pinhamı shaqırttı. Ózgelerden sorastırıp atın bildi. Otawda tánha sáwbet qurdı.

412

— Paydalı aǵa, biziń ata-bababımız Túrkstannan kelgeli bir neshe áwladlar ótti, tuwdı-pitti usı jerlik boldıq. Men bir nársege hayran qalaman hám janım ashıydı. Turım molladay biyińiz turıp aldın Buxaradan kóship kelgen Qulshıǵa qullıq qıldıńız, endi el basqarıwdan xabarı joq Erejepke bas iyesiz,

ol keshe júrgen nóker edi. Jaqınnan berli bolǵan eki dawdı para alıp, óz paydasın gózlep, nadurıs sheshti. Esitip atırman, ólgen qıpshaqtıń qunına tóleymiz, dep awıl adamlarınan mal jıyıp alıptı. Qalıńın qaytardıq, dep qashqan qızdı ózine toqal, alıp qashqandı esigine malay etipti. Bul da az bolǵanday qaraqshınıń sherigi, xannıń dushpanı bolǵan bir aǵayinin ózine aqılgóy etipti. Bilmedim, usı barıstan bara berse sizlerdiń awhalıńız ne keshedi? Ol kelmesten burın áneydey tatıw-tatlı otırǵan el emespedik? Buǵan ne deyseń? — dep Paydalınıń kózine tigildi.

Paydalı diyqanshılıqtı da jarıtpay, mal asırıwdı da kelistire almaǵan, sawdagershilikten isi júrispegen, biraq isiniń sátsizligin kisiden boldı, dep ózgelerge awdarıp júretuǵın, japtan alǵan salmanıń qulaǵı oylıǵı menen jeriniń biyikligin biyden kórip, Qulshıǵa arız ete-ete isi pitpegenlikten, «hásseniy» dep óz-ózinen tislenetuǵın edi. Onıń ústine payızlı otawında húrmetli qonaq bolıp, biy menen teń iship-jep otırǵanınan kewli kóterilip,

ózin sıylaǵan biyge xızmet qılıwdı parız sanap otırǵan kisige bul gáp sarımayday jaqtı.

— Nesin aytasań, Sırım inim, — dedi ol tershigen mańlayın shapanınıń jeńi menen artıp. Ákeń Sarımsaq biy tóreli, awzı duwalı adam edi. Mına, Qulshı biyden kórdik biz kóresini. Suwdı óziniń qıpshaǵına beredi, qıtayǵa bermeydi. Japtı bógesek patlı barǵan suw shege qumdı aǵıza-aǵıza jerimiz japtan bálent bolıp qaldı. Mal baqsań, jaylaw sonıki, Qarakóldiń sabatına mal baqtırmaydı. Tiyebersin Qulshı ólip edi, ornına balası tayın turǵan eken. Jańaǵı aytqanday házirgi isi sol bolsa, bunıń barabara ákesinen de ótip, terimizge topan tıǵar, ele...

Paydalı kózlerin jıpılıqlatıp, tar peshanasın jeńi menen

—Tuwrı aytasız. Jerlerińizdi tartıp alıp, ózlerińizdi Lardıń ayaǵına kóshirip jiberiwden qaytpaydı.

—Bunnan qutılıwdıń sharası bar ma? Ózi batır, desedi. Ala

atlını jer tisletkenin shar bazarda adamlar aytısadı, óz qulaǵım menen esittim. Awıldı qarsı kótersek bolar edi, biraq tayaqtan ózge jaraǵımız bar ma? Bizdi at aydap kelip, gelle qılar, shımshırqaday bala-shaǵamız bar. Óziń járdemge keleseń be?

413

«Ele suw júrek qorqaq pa ediń Paydalı?!» dep oyladı Sırım. Óziniń de Erejepke qarsı keliwge júregi dawamas, sóz benen bolsa da onıń abırayın tógiw jolların izlegeni ushın Paydalını shaqırıp otırǵan joq pa?

—Men hám «Erejepti kespeltek penen urıp jıǵıń», degen sózdi aytpayman, onıń batırlıǵı da ras. Eń baslısı abırayına zıyan jetkiziw. Sonı oyla.

Bazılar birer isti epley almasa da pısmıq gápke sheber boladı, Paydalı da sondaylardıń qıylınan emes pe? Sırımnıń isenimin aqlamaq ushın basın qasıp, uzaq oylandı. Aqırında qum gellesine jónli bir pikir kelgen kibi, quwanıp ketti.

—Erejeptiń janında júretuǵın tırtıqlı jigittiń qaraqshıǵa

sherik bolǵanı ras pa?

—Sonday gáp aytılıp júr. Al, Aydostıń qasına erip, Cherik Rabatta onı taslap qashqanın hámme biledi. Qazaq ishine ketip, aylanıp kelgenine onsha kóp waqıt bolǵan joq.

—Boldı. Onda bir oq penen eki qoyandı atamız. Bir ushı qaraqshınıń sherigi, xannıń dushpanına tiyse, ekinshi ushı onı panalatqan Erejep biyge barıp tiyedi.

—Onı qalay ámelge asırmaqshısań, Paydalı?

—Júzimin jedaǵı, baǵın sorama. Aldı burın bes-altı teńge uzat, kóbirek bola bergeni maqul. Izinen qanday gáp bolǵanın esite bereseń.

Kisesinen hámiyan shıǵarǵan biy bir qolınıń uwısı tolı gúmis hám baqır teńgelerdi Paydalıǵa uzattı.

Kewli kóterilgen Paydalı otawdan shıqtı. Ózine ózi ómirinde birinshi márte razı bolǵandur. «Kimseń Sırım biy menen tabaqlas boldı, bilip qoyıń, bul Paydalı degenińiz sizler oylaǵanday áneyi emes, erteń onıń qanday isler qolınan keletuǵının bilesizler», dep baqırǵısı keldi.

Bazar kúni Pirman jarshınıń kópshilikke tanıs dawısı hesh kimdi tańlandırmadı, biraq sózleri dıqqattı tartar edi.

—Xalayıq, esitpedim demeńler! Baylaǵan bawdı kesken Bekbaw qaraqshınıń sherigi izlenbekte. Belgileri mınaday: Uzın boylı,

palwan deneli, shep júzinde qasınan baslanıp iyegine shekem jetken tırtıǵı bar. Kórgen-bilgen, xanǵa xabar qılsın! Mol sawǵası bar! Xalayıq, esitpedim demeńler! Baylaǵan bawdı kesken Bekbaw qaraqshınıń sherigi... shep júzinde qasınan iyegine shekem tırtıǵı...

Shala esitkenler «Ol kim boldı eken, onday kim bar, bala?», dep bas qasısar edi.

414

Awzı gúrjilengen qorjının iynine taslap, bos qapshıqların qoltıǵına qısqan bir diyqan basındaǵı telpegin kóterip qoyıp, janındaǵı joldasına:

—Jarshı aytqan qaraqshınıń tırtıǵın birewdiń júzinde kórgen sıyaqlıman, — dep dawısladı.

—Palwan deneli, júzinde tırtıǵı bar, — dey me? Qazaq ishinen mol dúnya menen kelgen kim edi, sonıń belgileri emes pe? Atı kim edi? Qayırberdi me edi, Qayıpberdi me?

—Qádirberdi?

—Yaq, yadıma tústi. Qayırberdi!

—Haw, ol Erejep biydiń janında júretuǵın, dápeń atqosshısı emes pe? Diyqan qorjının iyninen alıp, jerge qoydı, oylanıp qaldı.

—Sonda Erejep biy qaraqshınıń sherigin ertip júrgeni me?

—Solay bolǵan-dá.

—Xabar beriw kerek!

—Qayaqqa?

—Qayaqqa bolatuǵın edi. Xanǵadaǵı!

—Xanǵa barıw ańsat pa? Shımbaydı bazarlap qaytıwǵa zorǵa jırılaman. Qazıw bar, jerge tógin shıǵarmaq kerek.

—Sonda qaraqshınıń sherigi...

—Aqsaqal bar... Basqalar bar...

Sol kúngi bazarshılardıń esitken jańalıǵı da, aytısqan ósekleri de júzinde tırtıǵı bar qaraqshınıń sherigi haqqında, onıń Qayırǵa megzeytuǵınlıǵı, tırtıqlı jigittiń kóp mal-dúnya

menen kelgenligi haqqındaǵı eki ushlı, gúmanlar menen shamalamay gáplerden ibarat edi.

Bazarda júrgen Erejep qulaǵı shalǵan gápke aldı burın itibar bermedi. Bazarshılardıń ǵawırlıların basıp, tal-tal esitilip turǵan

sózlerden ańlaǵanı: uzın boylı, júzinde tırtıǵı bar adam izlenbekte edi. «Kim eken ol?». «Qayırǵa megzep ketpey me?». Sońınan adamlardıń sózinen isharalar kimge qaratılǵanın ańlaǵanda júregi izine tartıp ketti. Dárhal sháhár aqsaqalın izley

basladı. Onı háwlisinen taptı.

—Yusup aǵa, qaraqshınıń sherigin qıdırıw jóninde jar ayttırıwǵa siz hámir berdińiz be?

—Yaq, bul sizge kelgen xannıń jarlıǵı shıǵar, — dep otırıppan dedi Yusup.

Ekewi de hayran edi.

—Pirman jarshını aldırıń! Bul aqsaqaldıń buyrıǵı edi.

Kóp ótpey-aq qıshqıra-qıshqıra dawısı qarlıqqan Pirman jarshını alıp keldi.

415

—Qaraqshınıń sherigi haqqında jar salıwǵa kim hámir berdi? Yusup jarshıdan juwap kútti.

—Xan hámiri, — dedi... Pirman tómenge qaradı. Soń Yusupke

qarap:

—Bir sarqum suw ishsem, meyli me? — dedi pás dawıs penen.

—Meyli, iship al.

Xızmetker suw ákelip berdi. Dawısın saqlaw ushın suwdı bólipbólip, urtlap ishken Pirman sarqumdı állenemirde bosattı. Aqsaqal menen Erejep tislerin-tislerine qoyıp, shıdap baqtı.

—Kim ayttı?

—Kimdur ayttı!

—Atın ata!

—Ayta almayman. Pinhamı bolsın, — dedi.

—Pirman, — dedi ashıwlanıp sháhár aqsaqalı. Sháhárden kimdur izlense, aldı burın men biliwim dárkar. Ayt shınıńdı.

—Men... men ayta almayman, sóz bergenmen.

—Házir tilińdi sheshetuǵın ilaj qılamız. Kimdur teńge menen

tilińdi kesipti. Qáne, pashshaptı shaqır!

Xızmetker háwliden shıǵıp, kóp uzamay belbewine qılısh ildirgen, iri deneli pashshaptı shaqırıp keldi.

— Jarshınıń tilin shesh!— dep buyırdı aqsaqal.

Ańǵal pashshap Yusuptiń astarlı gápine túsinbey, ańırayıp hár kimniń júzine bir-bir baqtı.

—Lábbay?

—Jarshınıń tilin shesh, bilmeyseń be ayıpkerdi qáytip sóyletiwdi?

Sóylemegen gúnakardı sóyletiw pashshaptıń kásibi hám úyrenshikli isi edi. Istiń qáweterli tús alıp baratırǵanın sezse

de, tilin tislep, bárine shıdawǵa bel baylap jerge tigilip turǵan jarshını temirshiniń qısqıshınday qattı pánjesi menen jelkesinen uslap, jerge etpetinen jatqızdı da, qonıshınan sabı kórinip turǵan buzawtil qamshısın suwırıp aldı. Sol zamat qamshınıń hawanı tilip ótken sesti esitilip, Pirman jarshı «wah»

dep qıshqırıp jiberdi. Ekinshi, úshinshi qamshı da kóp kúttirmedi, aqsaqaldıń astarlı sózine túsinbey qalǵan ayıbın juwmaq ushın pashshap shın kewilden qumarlanıp qamshı salar edi.

—Boldı, boldı, pashshap, aytaman, kim ekenin aytaman, tilim sheshildi, — dep Pirman jarshı ayanıshlı dawıs penen zarlandı.

—Boldı! Toqtat!

Pashshaptıń qamshı tutqan oń qolı hawada irkildi.

—Qáne, Pirman jarshı, saǵan jar urǵızǵan adamnıń atı kim?

—Paydalı...dedi hálsiz dawıs. Ol jegen úsh qamshı májalın qurtqannan ba, ya hújdanı qıynalıp, aqsaqal menen biydiń júzine

416

qarawǵa batılı jetpegenlikten be jerge sozılıp jatar, túrgeliwge asıqpas edi.

—Kim ol, Paydalı?

—Bir mákkar, bilmeymen kimde óshi barın... Qolıma bes-altı teńge uslattı, pálen-pálen dep jar salıp ber jora, izinde turǵan hesh kim joq, qorqpa, dep isendirdi. Bunday boların qaydan bilippen. Keshiriń meni, aǵalar!

—Ol adam qayaqta jasaydı.

—Jaqın jerde, qıtay awılında.

—Kórseń tanıysań ba?

—Tanımay kózim shıǵıp pa? Kórgennen jazbay tanıyman.

—Tur ornıńnan, tilińdi sheshken úsh qamshı azlıq etti me?

—Yaq, yaq jetti, jetti, — dep zarlandı jarshı.

—Pashshap, — dep dawısladı aqsaqal. Jarshınıń izine er, Paydalı degendi aldıma keltiriń.

—Qullıq, qullıq! Qamshısın qayırıp sherim etiginiń keńmol qonıshına salıp atırǵan pashshap eńkeyip tázim qıldı.

Álbette keltiremen. Soń Pirman jarshınıń qolınan tartıp,

ornınan turǵızdı.— Basla, jarshı!

—Bunı kim, ne maqsette qılǵan, dep oylaysız, — dedi aqsaqal pashshap penen jarshı shıǵıp ketken soń Erejepke júzlenip.

—Bilmesem... Toqta, toqta bul jerde bir gáp barǵa uqsaydı.

—Qáne tósekke óteyik! Báribir Paydalı namártti kútiwimizge tuwra keledi, — dedi Yusup.

Olar Xiywa gilemleri tóselgen teris áywanǵa ótti.

Kún awa pashshap Pirman menen Paydalını aldına salıp, háwlige kirgende bir nárseler jep, hállenip alǵan biy menen aqsaqal olardıń keshikkeninen tınıshsızlanbaqta edi.

—Paydalı degeni sen be? — dedi awqattan keyin ashıwı basılıp, sabasına túsken aqsaqal. Onıń jan awırtıwına aytarlıqtay

sebep joq, bul islerdi Erejeptiń kewli ushın qılıp atırman, dep oyladı.

—Awa, men Paydalıman, — dep juwap berdi, mańlayın shekpeniniń jeńi menen sıpırıp.

—Pirmanǵa haqı berip jar saldırǵan sen be?

—Ájelden xabarım bar, olla-billa onnan xabarım joq, dedi

ańırayıp.

—Ras pa?

—Olla-billa. Kózleri bir jerde turmay, gá pátikke, gá jerge

baqtı.

—Pirman, usı adam ba?

—Usı adam. Háy, adam, óziń-ǵoy, bes-altı gúmis teńgeni qolıma salıp, aytatuǵın gáplerdi qulaǵıma sıbırlaǵan.

— Moyınlaysań ba?

Paydalı gá pátikke, gá jerge tigilip únsiz tura berdi.

—Jarshını tanıysań ba? Erejep ortaǵa aralastı.

—Tanımayman, birinshi ret kóriwim.

—Ras pa?

—Yaq, yaq, jar salıp júrgenin kórgenmen. Onı sháhárdiń iytine shekem tanıydı.

Sorawlar menen qıynawlar nátiyje bermedi. Paydalı hesh nárseni moyınlamas edi.

—Qamaqqa sal, — dedi shıdamı tawsılǵan aqsaqal aqırında. Nan menen suwdan ózge hesh nárse berilmesin.

Iri deneli pashshap jawırnınan iyterip baratırǵan arıq-turaq Paydalı baladay-aq kóriner edi. Háwliniń bir múyeshindegi terezesiz, qarańǵı jayǵa iyterip kirgizip, sırtınan qulıpladı.

Paydalı aqırına shekem shıdadı, ayıptı moynına almadı. Onnan payda da tappadı, bir neshe kún ishinde qarańǵılıqqa kónligip qalǵan kózleri kúndizgi jarıqqa shıqqanda aq penen qaranı zorǵa ajıratatuǵın bolıp, ázzilep qalǵan edi, aldında keselep jatırǵan jańqaǵa súrnigip ketip, jıǵılıwdan sál qaldı,

sonda ol zarlanıp dawısladı: «aǵayinler, men kórmeymen, kózlerim kórmey qaldı, kim bar meniń awılımdı biletuǵın»...

Bazarlawǵa kelgen awıllasları onı úyine alıp ketti.

«Aytılǵan sóz — atılǵan oq», degeni ras eken. Biraz waqıtlarǵa shekem adamlar Qayırdı kórgende kewillerinde «qaraqshınıń sherigi» degen, al onı Erejep biydiń qasında kórgende «biy qaraqshınıń sherigin qanatınıń astına alǵan ba», degen oylar bas kóterer edi. Biraq tarqalǵan ósek Yusup hám Erejep biydiń háreketleri menen órshimey qaldı, bara-bara umıtıldı.

Awılı alıs bolsa da ne ushındur Erejepke búyiri burıp, onıń tileginde júretuǵın qoldawlılar biyi Orazmuhammedtiń qulaǵına Pirman jarshınıń tarqatqan ósegi jetip barǵanda, ol oylay-oylay bul gáplerdiń kimnen shıǵıp, kimlerdi muqatawǵa qaratılǵanın ańlap

jetken edi. Awlaqta sóylesiw hám jas biydiń shókken kewlin kóteriw niyetinde adam jiberip, Erejepti awılına mirát etti.

Erejep Turım biyge xabarshı jiberip, sapar haqqında Sırımdı xabardar qılıwdı da tapsırdı.

Jaz kúnleri edi. Kún ıssı payıtta jolǵa shıqqanlarına ókindi. Úsh atlı, Qayırdan basqa atqosshı bar edi, Qasqa joldıń shańǵıtın kóterip, Turım biydiń awılına kelemen degenshe hásettiń háwiri basıla qoymadı.

Íssı menen jol júristen qara terge shomılǵan atlar bastırmalardıń astına baylandı. Jolawshılar háwizdiń boyına

418

qatara egilgen qaratallardıń sayasına, ılaydan salınǵan sıpanıń ústine jaylastı.

—Búgin bizikinde qonaq bolasızlar,— erteń erteletip shıqsaq ıssıda atlardı sabıltıp alamız, ishlerine ıssı túsiwi de itimal,

sol ushın jolǵa aldımızdı salqınǵa, keshke alıp shıqqanımız maqul ma, dep otırman, — dedi Turım biy qonaqlar menen sorasqannan soń.

Háwiz boyı salqın, háset quyashınıń ótkir nurların suwǵa jaqın tigilgen qara tallardıń qoyıw japıraqları irkip, sıpaǵa teńge kólemindey nur túsirmes, onıń ústine qaratallardıń japıraǵı hawanı suwıtıp turadı, degen sózler de júredi.

Erteńine kún túslikten awǵannan keyin jolǵa túsken bes-altı atlılar qas qaraymay-aq Buydalıǵa, Sırım biydiń eline jetti, olardı Sırım qarsı aldı.

—Imkaniyatı bolsa birge atlansaq, — dep xabar jibergen edim, Orazmuhammed biy ullı bolıptı, bir tamanınan oǵan múbárek bolsın aytsaq, ekinshiden el kórip, kóńil kóterip qaytar edik,

—dedi Turım at ústinde turıp.

—Aldın attan tússeńler, bir-bir kese ayran iship, qonaq ası

jeseńler, — dedi Sırım.

Q onaqlar attan túsip, otawǵa kirdi. Ayran-shalap iship, shól qandırǵan soń Turım biy:

—Sırım biy, joldı júrgen óndiredi, degen ata-babamız, jol tátárrigin qılıp qoyǵan shıǵarsań? — dedi.

—Alla bárekella, — dedi jambasına bir urıp Sırım, aytıwdı yadtan shıǵarıppan. Bayaǵı bala gezimde attan jıǵılıp, jambastı sındırǵan edik. Sol sarsıq shıǵıp júr, atta uzaq otıra almayman. Shaması, Orazmuhammed biyge qutlı bolsındı mensiz aytatuǵın shıǵarsız. Qonıp jatıp qonaq asıńızdı jeseńiz tóbem kókke jetken bolar edi, biraq.

—Biz keshki salqın menen jol júriwge keliskenbiz, qonaq asını buyırǵan kúni jey beremiz, — dedi Turım biy.

Jolawshılar jolǵa túskende juldızlar aspandı toltırǵan, jeti qaraqshı tas tóbede, temir qazıq juldızı emis-emis kózge taslanıp turar edi. Kúndizgi ıssıdan soń átirap qońır salqın tartqan. Íssıdan biyzar bolǵan janlı-janiwarlar menen qurt-qumırısqa- larǵa shekem shóplerge túsken shıqtıń salqınınan lázzetlenip, mıń jıllardan berli ótken ájdadları tárepinen aytılıp kiyatırǵan bolsa da tek ǵana ózleri túsinetuǵın qosıqların baslap jiberdi. Shıq túskennen soń shópler qandaydur jaǵımlı iyis tarqatar, Qasqa joldıń orpań topıraǵı ızǵarlanıp, shań kúndizgidey kóterilmeydi.

Q asqa joldan qayrılǵan túngi jolawshılar qoldawlı awılına

419

burılatuǵın arba jolǵa túskende shıǵıstan qızıl shapaq tarqalıp,

átiraptı túsiniksiz emeski bir sáwlege búrkedi. Kiyatırǵan arba joldan burılıp, soqpaqqa túsiw dárkar edi, shamalanǵan orında soqpaq kórinbedi, qalıń shópler kózdi tasaladı ma, ya jol baslawshı Turımbiydiń atqosshısı aljastı ma, atlılar ózleri diydilegeninen uzaǵıraq júrgendey boldı, aqırında ózleri izlegen soqpaqqa tústi, bul payıtlarda shıǵıs tamannan ay misli tańda kóterilgen quyashqa megzep shıǵıp kiyatır edi.

Atlılar biraz jol basıp, bir sayǵa tústi de adım-adım bayaw júris penen kele berdi, saydıń bolsa izi kórinbes edi. Tosınnan

«bah, bah» degen, tekeniń mańıraǵanına megzes dawıs shıqtı. Atlılardıń hár biri ózinshe «qulaǵıma solay shalınǵandur», degen qıyalǵa bardı, aqırı elsiz dúzde bóri menen saǵal ulısa bir sári,

al tekeniń mańırawın kim qıyalına keltire aladı, deysiz? At tuyaǵı dúbirlisinen asıp túsken baqıl anıq esitildi.

«Bah, bah, bah» degen dawıstıń qay tamannan shıǵıp turǵanın ańǵarıw qıyın edi, birde atlılardıń aldınan jańǵırıqlasa, birde

iz betten tal-tal keldi.

Aldında kiyatırǵan Turım atınıń jılawın tarttı.

—Dawıs qay tamannan shıǵıp tur ózi? — dedi janında irkilgen Erejepke júzlenip. Janiwar, kúndiz padadan adasıp qalǵandur, endi saǵallarǵa jem bolmayın, dep dúbirlimizdi esitip, bizdi es kórip turǵandur?

—Qay tamannan shıqqanı namálim, misli qudıqtan shıǵıp turǵanday, — dedi Qayır. Bizdi joldan adastırmaqshı bolǵan

ájiyneler emes pe ózi?

—Ol erteklerde aytılatuǵın, yaki balalardı qorqıtıw ushın

toqılatuǵın nárse emes pe? Ájiyneni kim kóripti, — dedi kimdur. Usı payıt sırlı dawıs qaptal tamanda, jaqın jerden esitilgen

yańlı boldı. Ay kóterilip kiyatırǵanlıqtan sayda ósken qalıń putalar menen shóp-shardıń kóleńkesi uzayıp, saydıń ishi alakóleńke, alıs-jaqında kózge shalınǵanday nárse bolsa da qarayıp, tikireyip, ájeptáwir kóriner edi.

Tosınnan «bah, bah» degen ses atlılardıń aldı betinen, jaqın jerden esitildi, bársheniń názeri alǵa tigildi.

Alakóleńkede tip-tikke shaqları shoshayǵan, saqalı selkildegen, qara ma, qońır ma namálim, baspaqtay keletuǵın eshki turar, quyqanı túrshiktiretuǵın qanday da bir jaǵımsız dawıs penen «bah, bah, bah, bah» dep tınbay baqıldar edi.

— Ayttım-ǵoy, — dedi Turım óz-ózine razı bolıp. Padadan adasıp qalǵan teke bolsa kerek, baqıldawı usaydı. Bizdi es kórip turıptı.

420