Kenesbay Karimov Agabiy

Erkinbaydıń eki tanap jeri japtıń ayaǵına taman edi. Belbuwarǵa kelip, astına saya túsire baslaǵan júweriler shóllep turǵanına hápteniń júzi bolsa da, suw kele qoymadı, órdegiler ózindey, gezek penen alıp otır, kún ıssı, solardıń jeri qanǵansha kútiwge tuwra keledi.

Sáskede saratan quyashı átiraptı ayamay qızdıra basladı. Bir awızqabaq salqın ayrandı simirip, belin iynine salǵan Erkinbay ılashıǵınan shıǵıp, úyrenshikli soqpaǵı menen jap tamanǵa jol

aldı. «Quday saqlaǵay, mınaw mıs qaynaǵan ıssı kúydirip jiberejaq-ǵoy», dep oyladı quyashtıń kózi túsip, qızdırıp baratırǵan jelkesi taman jamawlı taqıyasın ısırıp qoyıp. «Suw keleqoyǵaydaǵı. Bolmasa júweriden ayrılamız, qıs azıq, dep isenip otırǵanımız usı júweri» degen qáweterli oylar menen japtıń rashına kóterilip edi, kópten kútken suw kelipti, quwanǵanınan «túpálám», dep jaǵasına túkirip qoydı. Julqınǵan aǵısı bolmasa

da tınbaǵa meyil bergen aqaba suw bunnan bir-eki kún burın japtıń ańǵarına kesesine basılǵan bógetke irkilip, aqırınlap kóterilmekte, jáne azıraqtan júweri jerdiń sál bálentirek qulaǵına jaraytuǵın túri bar.

Japtan saǵa alǵan, júweri jerge baratuǵın salmanıń ultanına túsken Erkinbay tereńletiw ushın bir neshe bel topıraq alıp, sırtqa tasladı. Jaz quyashı tóbege qaray kóteriliwin dawam etip, ıssılıq kem-kemnen háwijge miner, onıń ústine «elp» etken samal espes, qapırıqtan dem alıw qıyınlasıp barmaqta edi. Diyqan ultannan shıǵıp, azǵana bolsa da salqın joq esabı edi, bógetke tirelgen suw kem-kemnen kóterilip, juweri salmaǵa aǵa basladı. Suwǵa tigilgen diyqannıń kewli sergiyin dedi, bóz kóyleginiń jeńi menen mańlayınıń terin sıpırdı, uzaq-uzaqlarǵa názer tasladı. Báhárgi suw menen ajırıq ósken, japtıń arǵı júzindegi jaylaw ústinde poshsha torǵay kórindi. Jasıl ajırıqta óziniń

boz reńi menen kózge anıq túsken torǵay qanat qaǵıp hawaǵa kóterildi, bir arqan boyı, mágar eki arqan boyı, yaki onnan da bálentirekdur, diyqan anıq esaplap shıǵa almadı. Qullası jerden

kókke párwaz qılǵan poshsha torǵay, onı birazlar reńkine qaray «boztorǵay», dep te atasadı, hawadan qanat qaqpay, pálpellep turıp sayray basladı. Ol, aldı burın qurǵa jıynalǵan xalayıq aldına shıqqan baqsılardıń bir-eki qaytarımdı jeńilirek namadan

qısqaraqtan qayırdıdaǵı, sońınan sonday etip sayradı, deyseń, misli til almaytuǵın balasına nenidur shır-pırı shıǵıp túsindirip atırǵan mushtipar anaǵa megzep ketti. Ál-hawada qanat

qaǵıp, ya qaqpay, sonday bir ájayıp muqamlardı bayanlar edi, kúni menengi táshwishlerden kewli shókken diyqannıń kewilxanasına torǵay naması málham bolıp quyıldı. Bir zamatqa ayamay qızdırıp atırǵan quyash, jasıl otlaq penen diyqanǵa túsiniksiz tilde kúyip-

pisip sayrap atırǵan poshsha torǵaydan ózge hámme nárseler umıtılǵanday tuyıldı. «Ne dep atırǵanın túsingende me?», dep oyladı. «Nesi bar, Sulayman payǵambar qustıń tilin bilgen, deydiǵoy!». Bir esaptan poshsha torǵaydıń qısmetine qızıqtı. «Tap házir sonday torǵay bolıp keterme, ediń! Sayrawdan ózge qayǵısı joq». Balalıqta esitken ráwayatı yadǵa tústi. «Olardıń dushpanı jılan desedi. Jılan jerde shalqasına jatıp, kókte sayraǵan poshsha torǵaydı kózleri menen arbap turaremish, torǵay janiwar jılan kózleriniń sıyqırlı arbawınan qutıla almay, aqırında júregi

jarılıp, jılannıń záhárli awzına kelip jıǵılar emish».

Bul waqıtlarda japqa kese basılǵan bógettiń eń joqarısına shekem kóterilgen suw júweri atızǵa qaray jóńkiler edi. Rashtan túsip, onshelli tınıq bolmaǵan suwdı qosıwıslap alıp, úsh-tórt márte simirdi. Bir awızqabaq ayran alıp shıqpaǵanına ókindi, ıssıda ishilgen suw shólin qandırmadı.

Samal shaqırıp, «Qamıs bası qaltırar, jeken bası jıltırar, aydar-aydar», dep gúbirlenip, taǵı rashqa kóterilip edi, alısıraqta bellerin iyinlerine salǵan úsh-tórt adamnıń jap jaǵalap kiyatırǵanın kórdi. «Kimler boldı eken, bala?»

Kiyatırǵanlar qońsı awıldaǵı qıpshaqlar edi. Jaqınlap kelgende ańǵardı, túrleri órt sóndirgendey túnerińki, qabaqlarınan qar jawadı. Aldında kiyatırǵan eńgezerdey birewi óńmenlep kelip japqa kese basılǵan bógetke irkildi. Iyninen belin aldı da asha basladı.

— Há ákeńniń... Bizler ayaqta «suw keledi», dep japqa qaraymız, olar bolsa japtı kese bógep, suw iship atır, — dep sógindi ekinshisi.

Q ullası kálam, kelgenler júzleri quyashtıń ótkir nurlarında jarqırap turǵan beller menen iske kirisip, kózdi ashıp-jumǵansha

bógetti ashtı, úyilgen suw jap ańǵarına qaray jóńkildi, Erkinbaydıń júwerisine suw aqpay qaldı.

Bulardıń barlıǵı tez bolǵan edi, Erkinbaydıń tili káliymaǵa kelmey, kelgindilerdiń qollarındaǵı belge asıldı. Sońınan:

— Jigitler, jigitler... Toqtań, ne qılıp atırsızlar, dep hár birine jalına basladı. Júweriler shóllep atır, taǵı bir-eki kún suwsız qalsa, shóllep óledi... Men, men, aqırı... Atızdı bir toltırıp alayın, hesh bolmasa... hár kimniń qolına asıla berdi.

Q ıpshaqlardıń iri denelisi Erkinbaydı suwǵa iyterip jiberip, sógindi.

402

—Biziń júwerimiz ne, shólden ólmey me? Seniń atız suwǵarǵanıńa qarap, qol qawsırıp otırayıq pa, há ákeńniń...

Suwǵa bir súńgip shıqqan Erkinbay qırǵa kóterilmekshi bolıp, umtılıp edi, ekinshi adam kókireginen tepki berip, suwǵa taǵı qulattı.

—Jigitler, jigitler, dep Erkinbay bógetti ashıp atırǵan bellerge jarmastı. Sol payıtta kimdur Erkinbaydıń keń jawırnına beldiń jalpaǵı menen bir túsirip edi, diyqannıń kózlerinen ushqın shashırap ketken yańlı boldı.

Alısıw dawam etip atırǵan bógetten sál qashıq jerden «aǵa!», dep qıshqırǵan jińishke dawıs esitildi. Ol Erkinbaydıń izinen

xabar alıwǵa kelgen on bir-on eki jaslardaǵı balanıń sesti edi.

—Berkinbay, juwır awılǵa, adamlarǵa xabarla! Jánjel shıqtı!—

de, tez ... dep qıshqırdı beldiń ekinshi márte silteniwinen seskenip, bógetten órirekke jıljıp, suwdan shıqpawǵa bekingen Erkinbay.

«Házir aǵa...» dep húreylene qıshqırǵan dawıs kem-kem alıslay berdi. Bul waqıtlarda jedel qıymıldaǵan úsh-tórt adamnıń háreketi menen bóget ashılǵan, jıyılǵan suw ayaqqa asıǵıp, aldın tereńligi kókirek awızǵa kelgen jer, endi belbuwarǵa da kelmey qaldı.

Kelgenler Erkinbaydıń izinen suwǵa túspedi, quwdalawǵa da talaplanbadı, suw ushın qanday gúres bolsa da tayar keyipte, rashtıń ústinde bellerine súyenip, aǵısqa tigilip, óz ara gúńkildesip tura

berdi.

Kóp kúttirmey qıtay ruwınıń bir topar adamları jánjel kóterilgen bóget basına jetip keldi, kimisiniń qolında bel, kimisiniń qolında kespeltek.

—Ne boldı Erkinbay!— dep qıshqırdı topardıń aldında kiyatırǵan qara saqallı, boyı kelte bolsa da denesi mıǵım kisi.

—Qıpshaqlar zorlıq qıldı! — dedi bul waqıtları jap ultanında dizden kelip qalǵan suwdan qırǵaqqa shıqqan Erkinbay.

Q ıpshaqlardıń baǵanaǵı pátleri joq, «kóp qorqıtadı, tereń batıradı», degendey, kópshilikten seskendi me, orınlarınan qozǵalmadı.

—Qáne, kim sókti meniń ákemdi, kim beldiń jalpaǵı menen jawırnıma túsirgen? — dep Erkinbay qıpshaqlar toparına kirdi. Kórset, endi kúshińdi! Sen be? Ol aldı burın dápeń jigittiń jaǵasınan tuttı. Mine, saǵan! Qulashlap siltengen toqpaqtay judırıq iyegine kelip tiygen dápeń shalqalap barıp, jıǵılmay

qaldı, mıqlı eken. Erkinbay ekinshi mushtı oǵan emes, beldiń jalpaǵı menen urǵan adamǵa siltedi, ol murttay ushıp, rashtan páske qaray domalap ketti.

403

— Bas bógetke ákeńlerdi! — dep qıtay tamanınan birew qıshqırdı. Kim belin, kim kespeltek tayaǵın kóterip umtılıp

edi, suw dawı menen kelgen qońsı awıl diyqanları ózleriniń az ekenligin kórip, tım-tıraqay qasha jóneldi. Erkinbaydıń ekinshi siltegen judırıǵınan jıǵılǵan jigit qasha almadı. Onı kóterip ákelip, japtıń ultanında uslap turıp, hár kim hár jerden topıraq taslap, bóget basa basladı. Tez waqıt ishinde jigittiń beline shekem kómildi.

—Jigitler, júregim jaman, — dedi bógetke basılǵan adam hálsiz dawıs penen. Meniń ne gúnam bar, óltirip qoyasızlar-ǵoy, shımshırqaday balalarım bar, aqırı.

Túslikke kóterilgen quyash nurları, sonday-aq qayaqtandur kókireklerge kelip quyılǵan ósh alıw sezimi qanların qaynatqan adamlar onıń sózlerin esitpedi. Onıń ornına:

—Qáne, tasla topıraqtı, bol! Qıtaylarǵa zorlıq qılıwdıń

ne ekenin qıpshaqlar bilip qoysın, — dep shawqımlasar, «ol da ózimizdey diyqan, jazatayım ólip qalar», degen oy qıyallarına da kelmes, misli ólimtik ústine qan iyisin sezip úymelesken quzǵınlar kibi qarqıldasar edi.

Bógetke basılǵan topıraq adamnıń iyinlerin jasırıp, moynına shekem keldi, kóp ótpey jińishke moynı da kórinbey qaldı. Bóget ústinde qalqayıp turǵan taqıyasız bastı saratan quyashı ayamay kúydirer, al et qızıw menen úlken bir jınayatqa qol urǵan alaman ıssını elestirmey atırǵan sıyaqlı edi.

Sol payıt kimdur: — Biyshara ólip qalmasın! — dep qıshqırdı.

«Haw, ele ólip qalıwı da múmkin eken-aw» oy qıyallarına sap ete qalǵan alaman kóz-ashıp jumǵansha ózlerine keldi.

Balaǵın dizesine deyin túrip alǵan bir adam ılayǵa aylanıp úlgergen bógetke túsip, qolları menen qalqayıp turǵan bastıń átirapındaǵı ılaydı jan halatta gúrep, qaza basladı, ekinshi birew oǵan kómekke keldi, adamdı ılaydan suwırıp aldı, ózleri de batpaqqa belshesinen batıp, biysharanı qurǵaq jerge shıǵarıp jatqardı. Onıń

dem alǵanın yaki almay atırǵanın ajıratıw qıyın edi.

Erteńine Erkinbay diyqannıń awılına at shaptırım jerdegi qońsı awıldan «way-way» salıp jılaǵan dawıs tal-tal esitildi. Ol suw ústindegi jánjel aqıbetinde álemnen ótken diyqan jigittiń úyinen shıǵıp turar edi.

Bir hápteden soń Orazmuhammed biydi aldına salıp, Sırım biy Erejep biyge daw menen keldi.

«Arba kúnde emes, kúninde sınadı», degenlerindey oǵan jesir dawı da kelip qosıldı. Qıtay ruwınıń bir jigiti qıpshaqlar

404

qalıń tólep qoyǵan qızdı alıp qashıp, kózden ǵayıp bolıptı. Jigit tárepi kelip, qız alıp qashqannıń ata-anasın tayaqqa jıǵıp,

«balań menen qalıńlıǵımızdı tawıp ber», dep kóp topalań shıǵarǵan. Qosılǵanlardıń qayda ketkeni namálim, Sırım biy bul dawdı Erejeptiń moynına mingizedi, aytatuǵını: «Buxar ishindegi aǵayinlerine jibergen shıǵar».

Ele daw sheship, biylik etpegen keshegi júzbası arasatta edi. Qıtaylar ólgen jigittiń qunın tólesin, eki tárepti jarastırayıq,

dese Sırım «qanǵa-qan, janǵa-jan» dep tórt ayaqlaydı, jesirińnen xabarım joq dese, «jasırıp qoyıpsań»dı aytıp, awzın ashtırmaydı.

Aqırında eki biy ashıq dushpan bolıp tarqastı. Bulardan jası úlkenirek Orazmuhammed biy Sırımdı sózine turǵıza almay, onıń aldına túsip kelgenine pushayman bolıp, barmaq tisledi.

«Qanday sheshimge keliw kerek?» Bul sawal jatsa-tursa jas biydiń sanasına ornalasıp aldı.

Usınday kúnlerdiń birinde Sır boyınan Jantay batır keldi. Lardıń shıǵısında Aqqudıq degen jerge úyin tigip,

kárwanların Shımbayǵa aslıq alıwǵa jónetken, Sır boyındaǵı qazaqlar menen qaraqalpaqlarǵa biylik júrgizip otırǵan ózimshil adam bolsa kerek, «qonaq bolıp elińizge keldim, qaraqalpaq biyleri bizge sálemge kelsin», dep kisi jiberipti.

Bir topar biyler: «nede bolsa kóreyik, qanday batır, ne káramatı bar?», dep sálemge barıptı da, qaytarsın qapaǵa megzep, basları tómen salınıp qaytıptı, «batır ne ayttı, ne káramat kórsetti?» dep soraǵanlarǵa «áy», dep qolların siltep qoya beripti.

Q abıl biy menen Dáwletnazar biydiń basshılıǵında, Erejep penen Sırımnıń, qalaberdi Turımbiydiń qosshılıǵında bir topar

atlı Lardıń jasqa jerinen at jaldap, arǵı júzge ótti. Alıstan tóbesi shoshayǵan jolım úyler kórindi, kishigirim bir awıl qaramınday bar edi, tútin kóterilip, atlardıń kisnegeni qulaqqa shalındı. Kiyatırǵanlardıń kewline: «Jantay ásker tartıp kelgen joq pa, ózi? — degen gúman keldi.

Qatara tigilgen úyler awıldı esleter, qazıqlarda atlar baylawlı turar, biraq ádettegidey awıllardıń qorıqshıları bolǵan iytler úrip shıqpadı, kózge de taslana qoymadı.

Kireberiste shettegi úyden juwırıp shıqqan bir jigit, qonaqlarǵa at baylaytuǵın qazıqlardı nusqap kórsetti de, ózi ortańǵı úyge súńgip kirdi. Kóp uzamay qayta shıǵıp:

— Birim-birim kirińler, — dedi. Dawısında mirát etiwden kóre hámirge megzes bir nárse bar edi.

Birinshi bolıp Qabıl biy «Assalawma áleykum», dep ishkeriledi.

405

—Sawǵa-sálemiń qáne?— degen hóktem dawıstı sırttaǵılar anıq esitti. Onday nárse hesh kimde de joq edi. Ishlerinen qısınıp, hayran bolıstı.

Kóp ótpey, reńki juwılǵan bózdey aǵarıp ketken Qabıl biy shıqtı. Kóz jasları appaq saqalın hóllegen edi.

—Qabıl aǵa, ne boldı? — dedi Erejep batıl dawıs penen, ózgeler esitedi, dep tartınıp otırmadı.

—Sálemge qol uzatsam ayaǵın berdi-ǵoy, bul ne degen tómen

tutıw...dep gúbirlendi qartań biy.

Jası boyınsha sálemge kiriw náwbeti Dáwletnazardıki edi.

—Men kiremen, — dedi Erejep sheshiwshi túrde. Jantay batırǵa beretuǵın sawǵa-sálemim bar...

Albıraǵan biyler aldına kese tura almadı.

Shiy esikti serpip ashqan jas biy «Assalawma áleykum», dep sálem berip, ishke endi.

Tórge tóselgen kiyiz ústinde túyeniń jartı etindey bolasınlı, murtı, oraqtay jalpaq etles betine táńki murnı batıp, zorǵa kórinip turǵan, basına qazanday temir dubılǵa kiygen, qol jeter jerdegi qılıshtan kózin ayırmay, jambaslap jatırǵan adam Erejepke názer salmastan, baltırın jún basqan shep ayaǵın sál kóterip, sálemge usındı.

—Tart ayaǵıńdı, Jantay batır, — dep Erejep uzatılǵan ayaqtı tewip jiberdi. Sen Jantay bolsań, men Erejep batırman. Jawjaraǵıńdı asın da maydanǵa shıǵa ber. Bolmasa xızmetkerińnen waqtı menen ornın ayt ta, xabar jiber, usı menmenligiń ushın jekpe-jek te qanıńdı ishpesem, tentek atım qurısın!

Ne aytar eken, dep azǵana eglendi, biraq Jantay batırdan dıbıs shıqpadı, batıq murnı ornalasqan tabaqtay betten ózgeris ańǵarılmadı, yarım jumıq kózlerin qılıshtan ayırmadı, biraq qılıshqa qol sozbadı, olay etse tóbesine dónip turǵan Erejep onnan burın háreket etetuǵınınan gúman qılǵandur. Ne bolǵanda da jolım úy iyesi biy sálem berip kirgende qanday halatta bolsa, sol halatta, sının buzbay qala berdi.

—Atasınıń awzın... Jantay batırıńnıń, basım iynimde saw

turǵanda bunday tómenlikke shıdamayman, jekpe-jek shıǵaman, dese jiberer xabarın. Qorqsa, úyin jıǵıp qaytar eline, kettik biyler...

Erejep qınnan qılısh suwırıp alıp, atlar baylanǵan tamanǵa qaray júre berdi, hár qalay saqlıq ushın qılısh suwırdı, biylerdiń bir-eki atqosshıları atlar janında turar edi.

Biyler atlanıp júre berdi. Olardıń jolın hesh kim tospadı.

— «Jalǵız attıń shańǵı shıqpas», degen naqıldı Jantay batır bilmey me, ne ushın biz tamanlarǵa bir topar atqosshısı hám kárwanı

406

menen, láshkersiz kele tura, bunshama menmenlik qıladı? — dedi Orazmuhammed biy.

—Biziń xalqımızdı sınap kórmekshi, sawǵa-sálem bersek, qorqqanǵa jorıp, jolı túskende aylanıp soqpaqshı...

—Erteń jekpe-jek dese ne aytasań? Óziń...

—Adam dúnyaǵa bir márte kelip, bir márte ketpey me? Erejep juwap kútip janındaǵılarǵa qaradı.

—Álbette, álbette, durıs, — dep maqulladı olar.

—Sol sıyaqlı ólim de bir márte. Men tayar, alladan ájel kelse

ólermen, Jantaydıń ájeli jetse jer tisletermen, sawash ekiniń

biri.

Turımbiydiń awılı jaqın edi. Biylerdi mirát etti. Ayran-shalap iship, shóllerin basıp ózlerine kelgen soń Erejep

sóz basladı.

—Bul gápti esitpegenler aramızda joq shıǵar, dep pámleymen. Jáne ol qıtay ruwı menen qıpshaq ruwınıń, yamasa biziń menen Sırım biy ortasındaǵı ǵana gáp emes, al usı dógerektegi eller menen biylerge tiyisli. Biz ekewimiz de qıpshaq biylerimiz, Lar tamanda Turımbiy bar, qıtay menen qıpshaq suwǵa talasıp, bir adam ortada jazım bolıptı, eki tárepten de kópshilik, anıq gúnákar belgisiz. Aqsaqal biyler, sol máseleni sheshiwdi ortaǵa taslasam qalay kóresizler. Anıǵıraǵı, sheshimimdi aytayın, oylap, oylasıp, maqulǵa kelermiz.

—Ayt, ayt, esiteyik, — desti Sırım biyden ózgeleri.

—Men aytsam, qıtaylar ólgen jigittiń qunın tólesin, jas balaları erjetkenshe hár jılǵı azıǵın bersin.

—Bul aytqanıń maqul sózge megzeydi, — dedi Qabıl biy saqalın tutamlap. Sırım tómen qarap, oylandı.

—Sırım, nege oylandıń, — dedi Erejep biy. Ózimiz awılma

awıl atısıp-shabısıp otıratuǵın bolsaq Jantaydan pásirekleri de kelip, sálem berseń, ayaǵın usınbas pa eken?

—Qıpshaqtıń jesirin aytpadıń? — dedi Sırım juwap ornına. Baltamtap aytısıp, waqıttı sozbaqshı, sonıń arasında «tal qarmap», qandaydur sıltaw ya sebep tappaqshıǵa usap kórindi.

—Men qılıshtay tuwrı gápti ayttım, bileseń qılısh jaraqat jetkizedi, tıyıq jarası tez pitpes bolar.

Dawısınan abay-siyasat ańǵarıldı. Bunı otırǵan biyler de, Sırım da abayladı.

—Sonda ne? Qılıshıńdı qınabınan suwırmaqshımısań? Bul Sırım biydiń sesti edi.

—Men suwırmasam mámilege kelmeseń, qáyteyin. Insannıń ızası, ósh alıwǵa, kek qaytarıwǵa bárqulla tayar truwı misli

407

jalańash qılısh emes pe? Ol bárqulla silteniwge házir. Eki awıl ortasındaǵı halat — kóterilgen semser kibi, biri reti kelip, óshimdi alsam, deydi, ekinshisi sonnan qáwipsinip, sarıjaydıń shegindey tartıladı.

—Meniń aytqanıma qıtaylar turmasa ne qılayın?

—Turatuǵın qılıp ayt!

Qabıl biy qolın kóterip, ekewiniń sózin kesti.

—Bılay qılayıq, — dedi jasıúlken biy. Erejep qıtaylardı sózine turǵızsın, sen Sırımbiy qıpshaqlardı turǵız. Sóytip, eldi jarastırıń. Qollarıńnan kelmese Turım menen Oraz aralassın. Aldı menen ekewiń kelisip alıń, sońınan eldi.

—Jesir dawın qáytemiz?

—Bul istiń bolǵanınan berli qansha waqıt ótti? — dedi Qabıl.

—Eki aydan ™

ólisi ya tirisi namálimó. tipAlıpatqashqanır, — dediqıtaySırjigitiım toErejeńqıldapbiy.Qızdıń

soramaǵınan.

—Erteń-aq sháhárge jar urdıraman. Biraq: «Kelseńiz sizlerge hesh kim tiymeydi, kepilligin men, Erejep biy, moynıma alaman», dep ayttıraman.

—Kim beripti saǵan onday kepillikti? Taǵı Sırım edi bul.

—Eki ay birewge qatın bolǵan nashardı alǵannan, jigitiń qız alsın. Qalıńın tóletemen. Soǵan turarsań, Sırım?

Sırım únsiz bas iydi. Gáp kesildi.

—«Meni jeńip, abırayıńdı kótermekshi boldıń ba? — dep ishinen gijindi Sırım biy. «Bir reti keler, orǵa jıǵarman seni»...

20

Aradan kún ótpey Erejep Erkinbay diyqannıń awılına keldi. Q asında iri deneli, júzinde tırtıǵı bar atqosshı erip júrer edi. Oqıwshı onıń kim ekenligin ańlaǵan, yaki shamalaǵandur.

Awıldıń aqsaqalların jıynap, óziniń sheshimin ayttı. Qıpshaq awılınan adam jánjelde jazım bolǵan, endi onıń qunın tólep, imaraǵa kelmek kerek, álbette adam balasınıń bahası joq, degen menen izinde qalǵanlarınıń mal-dúnya hájetine jarar, solardı razı etpegenshe daw sheshilgen esaplanbaydı.

— Bul islerge sebepshi bolǵanım ras, moynıma alaman, ballarım ońısar, jetimlerge sawın sıyırımdı beremen, basım jerge kirgenshe hár jılǵı zúráátten úshten birin solarǵa atayman, — dedi Erkinbay.

Ózge qıtaylılar da kim bir janlıq, kim bir baspaq degendey, bir zamanda ádewir mal ortaǵa jıyıldı. Qıtay aqsaqalları Erejep penen birge maldı aydap qıpshaq awılınıń jolına tústi.

408

Qıpshaq aqsaqalları Erejeptiń aydap barǵan malına razı bolıp, dawdan keshti. Sırım biydi shaqırtıp edi: «ózleri kelise bersin», dep kelmedi.

Balası ózgeniń qalıńlıǵın alıp qashqan jigittiń ata-anası qalıńdı qaytarıwǵa qayta-qayta razı boldı. «Jalǵızımız aman bolsa, qálegeni menen qosılsa ne ármanımız bar», dep awıl-elden qarız kóterip, zıyatı menen tóledi.

Erteńine qısqa bazar edi. Shar bazarda Pirman jarshınıń hawazı esitildi: — Hey xalayıq, xalayıq, pálensheniń ulı pálenshe menen qashıp ketken tólensheniń qızı jasırınıp júrmesin, Erejep biydiń qanatınıń astına kelsin, biy qanatlıǵa qaqtırmaw, tumsıqlıǵa shoqıtpawǵa kepillik beredi... Esitpedim demeńler, kim olardı kórse xabarlasın, sawabı alladan... dep qıshqırar edi.

«Eger olar qaytıp kelse, jigitti kóshege shıǵarıp on dúrre urǵızaman», dep oyladı Erejep. «Ózgelerge sabaq bolmaǵı ushın, el dástúrinen ózgelerdiń atlamaslıǵı ushın».

Sırım Erejeptiń qılıp atırǵan islerinen xabardar bolıp turdı. Solar sebep, jas biydiń abırayı artıp baratırǵanına pushayman bolıp, bul islerdi ózi qılmaǵanına ókindi.

Lar boyındaǵı Jantay batırdıń jolım úyine barǵandaǵı waqıyanı biyler umıtpaǵan edi. Álbette, bergen lebizin Erejep te umıtpadı, qulaǵın túrip, qandaydur xabar keliwin kútti. Múmkin, Sır boyınıń batırı jekke alısıwǵa tayarlanıp atırǵan shıǵar, bálki xabar jiberiwge asıqpaǵandur. Qalay degende de jekpejek alıspaq eki tamannıń birine ájel, eń kem degende awır jaraqat jetkiziwi turǵan gáp, biraq kúni keshegi nóker, boyına kúshi sıymay turǵan júzbası alısıwdan taysalıwdı oyına da keltirmedi.

Jantaydan xabarshı kelmedi, kúnlerdiń kúninde dán tiyegen kárwan menen birge qaytıp ketipti, degen xabarı jetti. Ras bolsa, «qaraqalpaqtıń mına tentek biyi saw bolsa eline aǵa bolar», degen kórinedi, qalay dese de sol bir waqıya tilden-tilge kóship, eldenelge taraldı, Erejeptiń biyliginiń dáslepki jıllarında el ishindegi abırayın kóterdi.

Áńgimemizdiń basında bir tanıs tulǵa haqqında aytıwǵa oqtala turıp, onı izge súrgen edik, endi sol jóninde azı-kem bayan qılsaq.

Aydos waqıyasınan soń qazaq ishine barıp, qáyin atası Jarqınbaydı panalap, eki-úsh jılday júrgen Qayır bala-shaǵasın saǵınıp, bul tamannıń tınıshlıǵın esitken soń, qáyin atasınıń

jiyen aqlıqlarına atap bólip bergen malın aydap, eline kelgenine bir jıl bolmay atırıp Erejep Xiywadan qayttı.

Erejeptiń erliklerine qanıq, degen penen kópshiligin kisiniń awzınan esitken, aradan neshe jıllar ótse de júzbe-júz kórisip,

409

diydarlasıw nesip etpegenine ókinip júrdi. Xiywaǵa izinen izlep barsam ba, dep oqtaldı, biraq tartındı, oǵan sebep te jeterli edi. Birinshiden, ol kóterilisshiler menen birge boldı, ekinshiden sonsha jıl kórispegen inisi ne deydi, qushaǵın asha juwırsa ne jaqsı, «bul kim edi bala?», dep tiksinip tursa, ol jaǵı da qıyın.

Bul oyın kelinshegi Jarqınayǵa aytıp edi, ol:

—Qızıqsań-áy, Qayırberdi, hayalı bárqulla «Qayırberdi» dep kúyewin óz ákesiniń bergen atı menen atawǵa úyrenip ketken edi, batır qáynim onday adam jatırqaytuǵın jigit emes shıǵar, men bolǵanda sol Xiywaǵa álle qashan izinen izlep barǵan bolar edim, shıdap júrgenińe hayranman. Hár nárseni kóre berip, bawırıń qatıp ketken seniń! — dep bopsa qıldı.

—Onda jolǵa azıq-túlik tayarla, hayal, barǵanım bolsın inimniń

izinen.

Áne-mine menen aradan hápte ótti. Birisi kúni atlanaman, dep otırǵanda kósh-qolańı, janına ertken hayalı, balası menen Erejeptiń ózi kelip, qarap tur.

Shınında Erejep Qayırdı bir kórgende tanıy almadı. Ózi de ózgergeni esabında joq bolsa kerek. Qushaǵın jayıp kiyatırǵan uzın boylı, palwan deneli, mańlayınan baslanǵan tırtıqtıń izi iyegine jetip toqtaǵan adam jigittiń kóz aldında balalıq payıttaǵı súwretlerdi elesletti, biraq ol Qayır menen emes, al

óz otawın qıyratıp, ájaǵası Shaqshaqtıń jelkesine shoqmar menen urıp jıqqan Maylıxoja júzbasıǵa megzep ketti. Oyına: «Maylıxoja qaydan kelip qaldı», degen pikir keldi.

—Erejep tanımadıń ba? Men Qayır... Yadına álle neler túsip, kewli buzıldı.

Dawısınan tanıdı. Irilenip, tarǵıllanıp ketken bolsa da onıń sestinde Erejepke balalıqtan tanıs bolǵan qandaydur bir tolqın bar edi.

—Qayır aǵa!

Dáwdey eki adamnıń qushaqlasqanına, kózlerinen jas tırqırap aqqanına ekewin tanımaǵanlar tańlanıp baǵar edi.

Dáslep Qayır ózine keldi.

—Allaǵa shúkir, — dedi aqırında ol, minekey aman-saw kóristik. Dáslep tanımay qaldıń-ya? Oǵan ókpelemeymen, bilemen, hátte tuwǵan anam tanımaytuǵın dárejede ózgergenmen, kerek bolsa atım da Qayırbay emes, Qayırberdi bolǵan, biraq men báribir bayaǵı Qayırman!

—Qayır ekenligiń kórinip turıptı, — dedi Erejep. Múmkin,

men hám ózgergendurman.

410