Kenesbay Karimov Agabiy

kósh turǵan bul jerden attıń basın burıp, zarlı sazanı esitpew ushın basım awǵan tamanǵa kete berdim. Sońǵı jıllarda ájelden qorqqan emespen, onıń menen neshe mártebe júzbe-júz kelip, seskenbegenmen. Bul sapar ne ushın ózimdi irkip qalǵanımdı túsine almayman, bazda bul ushın pushayman jeymen.

—Hár kim ájeli jetpegenshe ólmeydi ulım, — dedi jarǵaq dastıqqa tırs-tırs tamıp atırǵan kóz jasların qolı menen sıpırıp qoyıwdı qıyalına da keltirmegen Qulshı biy. Seniń ájeliń jetpegen, al Aydos biy menen onıń ullarınıń bul jarıq álemnen shópleytuǵın nesiybeleriniń tawsılǵan jerleri sol shıǵar,

alla ruwxların ráhmet qılǵırlardıń, — dedi hálsiz dawıs penen. Tiyebersin, Aydos sheshimi qattı, aytqanınan sheginbeytuǵın, ójet adam ekenligin dáslepki kórgende ańǵarǵan edim, ne shara, ójetligi ózi menen ketpey perzentlerin de hálek etipti.

Araǵa shókken awır únsizlikti ǵarrı biydiń hálsiz dawısı buzdı.

—Endi ne qılmaqshısań?

—Endi me? Adaylar ishine ketemen. Esitkensiz, kelinińizdiń tórkini sol tamanda. Bir jıl, yarım jıl qaynatamnıń elin panalayman.

—Durıs qılasań, jaman aytpay, jaqsı joq, ǵalawıttıń izi basılǵansha baspanalap turǵanıń maqul.

—Solay etemen. Jigit ketiwge meyillengenin sezgen ǵarrı biy qobaljıdı.

—Ákeń Árepbay xızmetimdi kóp qılıp edi, — dedi hálsiz dawıs. Ruwxına tiybersin, kóp ótpey bizde olarǵa qosılamız, onıń qábiri Qızılqum ishinde jalǵız qalǵanı qabırǵama ele batadı. Olay-bulay bolıp, kózim jumılsa razı bol, ákeń Árepbay ushın da... ­arrı biydiń ishindegi kóp jıllıq túyin sheshilgendey boldı.

Jáne bilip qoy, bul jer qaraqalpaqlardıń áyyemgi ata mákanı, seniń de ata jurtıń, allaǵa mıń qátle shúkir, endi sizler, ata jurttasız, házir alıs Amantúbek penen Aqsuwattı saǵınǵanlar biz qusap birim-birim álemnen óte beredi, al sońǵı áwladlar alısqa ketse Shımbaydı saǵınatuǵın boladı.

—Kóńilińizdi kóp buzbań biy baba, ele tik ayaqqa turıp ketesiz,

—dedi Qayır ózin basıp. Onda bizge ruqsat. Házirinshe balashaǵamdı ákete almayman.

—Onnan ǵam jeme, — dedi entigin basqan biy. «El ishi— altın besik», degen. Olarǵa heshteńe bolmaydı. Óziń de jat jerde kóp júrme. Bul jaq tınshıǵan soń, irkilmey qayt.

—Álbette, qaytaman.

391

Q ayır otawdan shıqtı. Kóp ótpey awıl sırtında jalǵız atlı batıs tamanǵa at jorttırıp barar edi.

***

«Ákeń óldi!» degen xabar jetkende Erejep artıq egleniwge taqat qılmay, Saǵanaqtaǵı jibte ornına Mátkarimdi tayarlap, ózi Xiywaǵa atlandı. Qıs túsip edi. Qalaǵa kelip, qusbegige jolıǵıp, qaytıwǵa ruqsat alıp, Jumanazar menen Ámiwdáryadan ótip awılǵa kelgende, qıpshaq awılı jolına ayday qarap otırǵan eken.

Keshe ǵana ózin erkeletip, basınan sıypaǵan ákesi búgin joq, endi ol: «keldiń be, Erejep», dep ayta almas, sońǵı márte tillesip, razılıǵın almaǵanına jigittiń ishi órtenip, kóz jasların tıya almas, edi. Jasıúlkenler: «ólimge shara joq», dep táselle aytqanları qulaǵına kirmegen Erejep, eki kún ózine kele almadı.

Qulshı biydi sońǵı saparǵa atlandırıw ushın hámme nárse tayar, awıl-el tek Erejepti kútpekte edi, tuńǵısh ulı kelgen soń, eki kún ótip, janazaǵa jıynalǵanlar ǵarrı biydiń namazına turdı.

Qıpshaq biyi ólerinen aldın basqa balaların aldına shaqırıp, máyitin tuwılıp ósken Buxara tamandaǵı Amantúbekke, ákesi Artıq seri jatırǵan qoyımshılıqqa jerlewdi wásiyat qılǵan eken. Oǵan Erejep hesh nárse ayta almadı, ákesiniń sońǵı sózin orınlaw dárkar ekenligin uqtı. Erteńine Bektemir baslaǵan kárwan, bir túyege ornatılǵan arnawlı jezge Qulshınıń denesin arttı, «Amantúbek qaydasań», dep jolǵa tústi.

Erejep kárwan menen birge Qıpshaq jaǵısqa shekem birge bardı, arjaǵına kete almas, sebebi kárwannıń diydilegen mánziline qashan jetetuǵını belgisiz, júzbası bir háptege ǵana ruqsat alǵan edi, sol ushın jaǵıstan ótip, Qarnaqtaǵı úyine ketti, janaza sebepli awılda Ayqız benen de ońasha qalıp, tillese almadı, óz otawında

bir túnewge úlgerdi, al Qarnaqta bolsa onı ekinshi hayalı menen ulı kútip otırar edi.

19

Aradan jıllar ótti.

Samal kótergen shań-tozań tepseń bolǵan jollarda qalǵan kárwan izlerin aqırınlap kómip otıratuǵını sıyaqlı waqıt ótken sayın

Aydos penen bolıp ótken waqıyalar da birte-birte umıt bola basladı. Q ayır awılǵa qayttı. Tóremurattıń biyligin alıp qoydı. Bası ketken Aydostan keyin kóbirek jábir kórgenlerdiń biri meter menen jánjeldi baslaǵan Pirimbet qopasaqal edi. Onıń jerlerin

392

tartıp alıp, ózin teńiz jaǵasına kóshirip jiberdi. Zákat beriwge qıynalǵan, janınday etip asıraǵan qoy súriwleri menen úyir-úyir jılqıları talan-taraj bolǵan edi.

Erejeptiń nókerlikten kewli suwıy basladı. Ásirese erlik kórsetiwdi ańsaǵan óz inisi xızmetke barıp, bir urısta sheyit bolıp, Mátkarim de onbasılıqtan ketip, ata kásibi shirepazlıqtı tańlaǵan soń, qaytıwdı kóńline túyip júrip edi, Xiywanıń shar bazarında gezlesken shirepazdıń gápleri oǵan qamshı boldı.

—Há, tentek jora, bádqabaq júzbası!— degen dawısqa izine qayrılǵan Erejep aldında turǵan adamdı tanımay qaldı. Keń-mol jipek shapan kiyip, belin baylaǵan, sálle oraǵan mıǵım deneli, moynı juwan, qarnı shıǵıńqı adamnıń jalpaq júzi tanıs kibi

edi, biraq yadına túsire almay kózlerin jawıp turǵan qabaqların oń qolınıń bas hám suq barmaqları menen kóterip, tigildi.

—Tanımadıń ba, júzbası?

Dawısınan tanıdı.

—Mátkarim onbasımısań?

—Awa-dá, ózge kim bolar edi? Endi onbası emes, Mátkarim shirepaz. Biziń Xiywada hár kimniń atınıń izine kásibi qosıp aytıladı, Erejep júzbası. Neshikseń?

—Júrippiz.

—Júrgenińdi kórip turıppan. Mıńbası emesseń, ele júzbasısań.

—Awa, onı qaydan bildiń?

—Kózge kórinip tur. Mıńbası bolǵanıńda aldıńda eki nóker

«posh-posh»lap jol ashıp, izińde ekewi baǵıp júrgen bolar edi, olar joq, sonnan-aq bildim.

—Nesip etse, bolarmız.

—Há, qaraqalpaq, — dep qoydı Mátkarim kisesinen naskádisin shıǵarıp atırıp. Nás atasań ba?

—Yaq, úyrenbegen kárim.

—Úyrenbegeniń yaqshı. Júr, shayxanaǵa barıp, bir áńgime qılayıq. Jigitlerdi saǵındım, olar jóninde aytıp bereseń.

—Meyli, bir kese shay ishsek, nesi bar, — dedi Erejep aq kewilligi menen sumlıǵı barabar Mátkarim menen gúrrińlesiwge ishteylenip.

Olar shayxanaǵa kirip, shetkeridegi sıpaǵa ótti. Alakóleńke bolıp turǵan ójire salqın, naǵıs oyılǵan aǵash súdinge ildirilgen tor qápeste otırǵan bódene anda-sana tóbeden túsken kibi «bıtpıldıq, bıtpıldıq», dep dawıs berip qoyadı.

—Qárejetim jetkende shayxana ashpaqshıman, — dedi póstek dastıqtı Erejepke ısırıp qoyǵan Mátkarim shireshi. Shire ózimnen

pitedi, teris áywandı sıpalap, mıs ıdıslar alıw kerek, ańǵarasań

393

ba, shay ishiw biziń Xiywada úrdiske aylanıp baratır, sen turatuǵın Qarnaqta adamlar ayran-shalapqa qánáát etip júre beredi.

Anadan-mınadan aytılǵan gáp aylanıp kelip, Erejeptiń júzbasılıǵına taqaldı.

—Ele úmit úzilmey kiyatır. Bolmasa biyligim bar.

—Ne dediń? Biyligim bar? Atańız qaza qıldı ma? Nege birden aytpadıńız.

—?!

—Alla ráhmet qılǵay atańızdı, — dedi Mátkarim basın tómen salıp. Soń: «Bismilláhi-árrahman-árrahim...», dep bilgen súresinen bir-eki ayatlardı oqıp, duwa qılıp, qolın júzine tarttı.

Erejep pátiya ushın raxmet aytıp, mıńbasılıqtıń jónin soradı.

—Jalǵız úmit penen is pitpeydi, biradarım, — dedi Mátkarim dawısın páseńletip. Soń gápimdi birew-mirew esitip turǵan joq pa eken, degendey átirapına qarap aldı. Bular otırǵan sıpada ózge adam joq, tek ekewi, arǵı sıpada bir-eki tóre qor-™

qor tartıp,

gúrrińlesip otır, xızmetke tayar dayashı esik aldında hámir kútip othasırıılptqı.lǵBulardanMátkarimıń sózinsózinheshdawamladkim tıńlapı. turmaǵanına isenim

—Ayttım-ǵoy, jalǵız úmit penen is pitpeydi, — dep. Mıńbasılıqtı xan háziretleri beredi. Sońǵı xan islerińnen, erliklerińnen xabardar ma?

—Ol jaǵın bilmedim.

—Áne, sol jeri qıyın. Ya kózge túseseń, ya ata-babań sarayǵa málim adamlar bolsa... Bolmasa mıńbasılıq haqqındaǵı qıyallarıń

bir pulǵa qımbat. Ol waqıtları, aytarlıqtay urıs-jánjel sawashlar joq edi, Erejep qalayınsha kózge túse qoysın?

Aradan taǵı eki jıldı ótkizip, mıńbasılıqtan gúder úzgen Erejep júzbası Gúlandam menen balasın ertip, awılǵa qayttı. Qarakól boyındaǵı awılı da Lar ayaǵındaǵı Sırım biydiń qattı qollıǵınan nalınıp, qayta-qayta adam jiberip, elge keliwdi ótinip turǵan edi.

Kósh-qoranı menen kelgen júzbasını Ayqızdan ózge hámmeler qushaq ashıp kútip aldı. Qulshınıń otawınıń oń qol jaǵına Erejepke arnap úy tigilgen edi. Awılǵa birinshi márte qádem qoyǵan Gúlandam kópshiliktiń itibarın ózine qarattı. Aydınlı oramalı

menen júzin búrkegen kelinshektiń kózinen ózge jeri kórinbegeni

ózgelerge qızıq kórindi. Jurt qatarı kórisiwge beyimlesip qushaq ashqan xiywalı kelinshektiń jayıwlı qolları qawsırılmadı, Ayqız

onıń menen kórispedi, bastan ayaǵına ǵamlı kózleri menen názer saldı, soń júzin qolları menen basıp jılap jiberdi de óziniń

394

otawına kirip, ishten támbilep aldı, esik qaqqanlarǵa juwap qaytarmadı.

El jatqan soń esikke kelgen Erejepti de otawǵa kirgizbedi. Aradan kúnler ótti. Janımqız ortaǵa túspegende bul jaǵday

qanshaǵa shekem dawam etetuǵınlıǵı namálim edi.

Hápteden keyin báybishe úlken kelinin óz otawına shaqırdı. Ó zine súyew kórdi me, yaki ol arqalı ózgelerdiń kóbirek mehir qoyıwınan úmit qıldı ma, qullası Ayqız jası onlardan ótip, eseyip qalǵan balasın izine ertip keldi.

—Bar, sen oynay ber, — dedi báybishe aqlıǵına.

—Jaq, hesh qayda barmaydı, ol usı jerde otıradı, dep qasarıstı burınlı-sońǵa betine tik kelmegen kelini. Esi enip qaldı, idaraldı perzenti, esitsin, ne bolǵanın!

Janımqız kelinine aytqanın tıńlamaǵanı ushın jek kórip emes, miyrim menen baqtı. Aqlıǵınıń shıǵıp ketiwin talap etpedi, ózi aytsa da aqlıǵı tilin alatuǵınlıǵın biler edi, onı da qılmadı.

—Yaqshı, — dedi báybishe pás dawıs penen. Endi seniń anań ekew boldı, balam, — dep qosıp qoydı. Tıńla, kelinim, — dep dawamladı báybishe. Bilemen, erińdi ózgege beriw awır, bunı óz basımnan bir mártebe keshirgenmen. Biraq erińdi de keshire biliwiń kerek, mágar ol zárúriyattan úylengendur, ol uzaq ótmishte júz bergen waqıyanı hám oǵan ózi sebepshi bolǵanlıǵın eslegendur, biraq ol jóninde aytıp otırıwdı maqul kórmegendur, qalay degende de báybisheniń oyǵa talıp, baslaǵan áńgimesin bólip taslaǵanınan hám

ájimler qaplap alǵan júzindegi qubılıwlardan onıń qıyalınan

neler keshkenin ańlaw múmkin edi.

—Mágar zárúriyattan usılay islegendur, — dep sózin jalǵastırdı Janımqız báybishe, kim bilsin, adamnıń basına hár qıylı isler túsedi. Biraq qalay degende de Erejep seniń kóz ashıp kórgen eriń, onıń sózi, onıń isleri seniń ushın nızam, onı buljıtpay orınlawıń kerek. Durıs, eriń ústińe ózge hayal alıwı qattı awır batadı. Kónligip baǵasań, shıdaysań, bul bastan neler keshpeydi, deyseń qızım, tas qattı ma, bas qattı ma, desedi, menińshe bas qattı, barabara bárine kónligip keteseń. Erińe narazı bolıp, qattı sóz aytıp kewlin qabartıp, ózińnen suwıtpa, meni tıńlasań aytarım sol, — dep únsiz qalǵan báybishe kelininen juwap kútti. Aqırında taǵı sóyledi:

—Bilemen, meniń aytqanlarım kewlińe maqul kelse de, ózgelerge esittirip «maqul», dep aytqıń kelmeydi, biraq aqırında aytqanlarım durıs ekenligine kóziń jetedi.

—Bilmeymen, ene, dedi,— állenemirde kelini kózlerine tirelip

turǵan ashshı jaslardı tókpewge urınıp. Nege bir awız aytpaydı?

395

Jalǵızsırasa meni nege ol jaqqa shaqırmaydı? Úndemey úylenip, perzent te arttırıptı.

Qanshelli tislense de kelinshek kóz jasların irkip tura almadı. Qıyıq kózlerin jawıp turǵan uzın kirpiklerinen tómen quyılǵan kóz jasları kók kóyleginiń naǵıslı jaǵasın hóllep jiberdi.

—Arttırsa ne bolıptı, ol da seniń perzentiń, mına balańnıń izine ini bolıp eredi.

Kelinshektiń kóz jasları kókiregin kernegen ıza, óksiniwdi

ózi menen birge sırtqa shıǵardı ma, kewli az ǵana jeńillep, basılǵanday boldı.

—Men ne deyin ene, quday salsa biz kóndik. Shımbaydaǵı qız apam: «Kúndestiń kúni qursın», dep otıradı, men de sonıń kúnine túsemen be, dep qorqaman, dep eńirep jiberdi. Kóz jasları kewil sherlerin tarqattı, kókte toplanıp, túnergen qara bultlar nóserge aylanıp, kóp ótpey quyash shıǵıp, átirap qulpırıp shıǵa keletuǵını sıyaqlı jasları qurıǵan qıyıq kózlerinde qayaqtan kelgeni namálim quwnaqlıq izleri kórindi, eziwindegi kúldirgishleri bilindi, balası ashıq turǵan dasturxandaǵı biyday nanǵa ıqlası awıp, «alıp ber», degen kibi búyirinen túrtip qoyıp edi, mıyıq tartıp, balasına:

«aq jigit, óziń alıp jey berse», degen payıt júzleri jadırap ketti, hayallar bir jılap alsa, kewil dártleri juwılıp ketedi,

degenleri ras bolsa kerek, kóp ótpey báybishe menen kelini qádimgidey ol-bul nárse jóninde ájik-gújik áńgimege kirisip ketti.

—Áne, aqlıǵım, inili boldıń, endi onı izińe ertip, óziń oynatasań, ballarǵa urǵızbaysań, esittiń be, — dedi kelini menen til tabısıp, onı qıyın islerge kóndirgenine kewli tolǵan báybishe.

—Apa, úkemniń atı kim?

Bul jerge kelgeli birinshi márte sóylegen aqlıǵınıń sorawına juwap bere almay qalǵan báybishe kúlip:

—Ele onıń atın da soramappız-aw, men de bilmeymen-ǵoy, — dedi. Jaqsısı óziń sorap ala-ǵoy, yaqshı ma?

—Yaqshı, — dedi nan jew menen mashqul bolǵan bala. Ol mınaw qolaysız áńgimeler, anasınıń kóz jasları menen hawası awırlasqan

otawdan sırtqa shıǵıwǵa, alısırıqta shawqımlasıp oynap júrgen awıl balalarınıń toparına qosılıwǵa asıqpaqta edi.

—Onı urmaysań-ǵoy, ya? Bul sorawdı aqlıǵına bere tura báybisheniń nurı qashqan kózleri kelininiń júzine baqtı. Toqaldan tuwılǵan balaǵa degen múnásibetin ańlaǵısı kelgen shıǵar.

Kelininiń qayǵısı tarqaǵan, kózleri kúlip turar edi.

«Barlıǵına kónedi, — dep oyladı báybishe,— Kónbey qayda barar edi, biz hayallardıń mańlayına jazılǵan kórgilik sol bolsa, sorlı

396

Ayqız kónbey qayda barar edi?». Óziniń ótmishi, bir tırnaqqa zar bolıp, Qulshı biydiń Aybiybige úyleniwine óziniń sebepshi bolǵanın taǵı bir esledi, oǵan quwanıw yaki qıynalıw oyına kelmedi, esledi de qoydı. Bári ótmish edi, eslegeninen ne payda?

Erejeptiń awılǵa qaytqanlıǵı, ákesi Qulshı biydiń ornına biy bolıp, xannan jarlıq penen aq pıshaq alǵanlıǵı Shımbay soramına demde tarqaldı. Jaqın-juwıqlar, balalıqtaǵı dos-yaranlar,

Q arakó l boyındaǵı Qıpshaq awılına kelip tireletuǵın soqpaqlardan aǵıldı.

Bir kúni awıl janınan ótetuǵın Qasqa jolda qoyıw shań kórindi. «Bular kim eken, kóp atlı», dep tańlanǵanlar dáregin anıqlayman degenshe ózleri awılǵa kirip, Qulshı ulı Erejep biydiń otawına atlarınıń basın tiredi. «Pálenshe, tólensheler keler-aw» dep táme qılıp, otawda jatırǵan Erejep olardı kútip alıwǵa ózi shıqtı.

— Qáne, otawǵa márhamat, xosh keldińiz!

Qonaqlar on eki qanat otawdıń japsarına jasına, húrmetine, qaray qatara jaylastı. Erejep biy olardıń bazı birin tanır, bazı

birin tanımas edi.

Eń tórde hámmeden jası úlken bolǵan Qabıl biy keneges, onıń janında Orınbay biydiń ulı Dáwletnazar, sońınan qońırat Orazmuhammed, onnan pásirekte molla Turım qıtay, onnan tómenirekte óziniń eń izde otırǵızılǵanına narazı keyipte qıpshaq Sırım

biy otırar edi. Kóp ótpey jetip kelgen Shımbay aqsaqalı Yusup hámmelerden jası úlken bolǵanı sebep tórge ótti.

—Biylik múbárek, Erejep biy, — dep kesh kelgen bolsa da dáslepki sózdi Yusup basladı. Dúzdi kórdiń, el kórdiń, jer kórdiń,

endi atańnan qalǵan qáwimge iyelik eteseń.

—Qullıq, Yusup aǵa.

Bunnan keyin qalǵan biyler kewlindegilerin bildirip, Erejepti qutlıqlap attı.

Otırǵanlardıń ishindegi bir biy til ushınan jaqsı sózler aytqan bolsa da, bul otırısqa, Yusup aqsaqaldıń sózine narazı edi. Oǵan dáslepki kórgennen-aq negedur Erejeptiń jayparaxat, sabırlı dawısı, úyilgen qabaqları, ala atlı menen sawashta alǵan jaraqattan soń onıń qabaǵı ashılmaytuǵın bolıp qalǵan, uzın qolları, qullası biydiń hár bir háreketi unamay qalǵan, endi hár bir qıymılınan bir nuqsan tapsa quwanar, onı tabıwǵa háreket qılar edi.

Erejeptiń kókirek awzına kelgendey ǵana qısqa boylı, biraq tolıq denesi menen shekpen sırtınan bilinip, oynap turatuǵın bulshıq etleri onıń kúsh iyesi ekenliginen, al qısqa hám juwan moynı menen gújireygen jelkesi aytqanınan qaytpaytuǵın

397

ójetliginen, qırǵıy qabaq astındaǵı ot shashqan kók kózleri menen jalpaq júziniń sustı júregi úlken, hesh nárseden tayınbaytuǵın batırlıǵınan dárek beretuǵın bul adam Buydalı boyın jaylaǵan qıpshaqlardıń biyi Sarımsaq biydiń ulı Sırım biy edi.

Eldegi gápler, Aydos biy waqıyası sóz boldı. Áńgimeniń ayaǵı Shımbay sháhárine kelip irkildi.

Sawdanıń, ónermentshiliktiń rawajlanıwı menen sháhár enine hám uzınına keńeyip, úlkeye berdi. Biraq tártipsiz salınǵan úyler qalaǵa kirip-shıǵıwdı qıyınlattı. Bazarlar tarılıp qaldı. Sol

sebep sháhárdi jańa orınǵa kóshiriw zárúrligi de payda bolǵan edi.

—Biy aǵalar, — dep basladı sháhár aqsaqalı májilistiń gúrrińi qızǵan máhálde. Meniń bir aytajaǵım bar, qulaq asıp, mánisin uǵıp alsańlar, soń oylasıp-keńesip bir wájge kelsek. Oǵan qalay qaraysızlar?

Hámmeden jası úlken aqsaqaldıń gápine qulaqlar túrildi.

—Men es bilgenimde Shımbay onlaǵan háwliden ibarat bolǵan jol dárbentindegi bir qorǵan edi. «Elge bir náwbet, jerge bir náwbet», desedi, xalıq. Onıń durıs ekenin sháhár tımsalınan kórdik, xalıq

keldi, el keldi, rısqı-nesiybe keldi, endi qarasań bazarlarımız, hási ketpeyikdaǵı, kórer kózge tarlaw bolıp atırǵanday. Aytajaǵım, biy aǵalar sháhárdi eskisinen jańa orınǵa kóshirsek, kósheleri menen bazarların keńeytsek, házir kópshilik qut-bereketi bar, dep bazarlarǵa jaqınıraq otırıwdı qáleydi, solay etip bazarǵa arba menen kirmek túwe piyada kiriw múshkil bolıp qaladı.

—Maqul, maqul kósheler menen bazarlardıń keń bolǵanına ne jetsin, jurttıń mútájliginiń bir jaǵı bazardan pitedi, bay da,

jarlı da joǵın izlese sol jerge baradı,... dep ǵawqıldastı biyler.

—Maqul deseńler taǵı bir gápim bar, — dep irkildi Yusup. Jasırıp ne kerek, báribir awırıw áshkara etedi, biz qartayıp kiyatırmız, endigi jaǵında sháhárdiń biyligin hám birewleriń alsańlar.

—Yusup aǵa, onı xan háziretleri sheshedi, oǵan xabarlaw kerek, soń hámirin kútpek dárkar. Házir, taza qalanı ayta bereyik, dep otırǵanlardıń jası úlkeniregi Orazmuhammed biy aqsaqaldıń sózin bóldi.

—Onda she, dep gápin jalǵastırıp sháhár aqsaqalı, taza qalanıń jobası menen ornın tańlawdı Erejep biyge buyırsaq, ne deysizler?

—Maqul, maqul, — dep otırǵanlardıń Sırımnan ózgesi. Dıqqatitibardıń ózine emes, al Qulshı ulına qaratılǵanına narazı edi. Ishinen «ne pitiripti sol Erejep?», degen oyǵa bardı. «Bir dushpannıń basın keskeni me?».

398

—Men be? — dedi ózine bildirilgen isenimnen az ǵana albırawǵa túsken Erejep. Bul jerde mennen jası úlkenler de barshılıq, solar...

—Biyler, men Erejep biy taza qalanıń jobasın dúzip bersin, jerin tańlasın dep biykar aytpadım, — dedi Yusup taǵı da. Ol neshe jıllar Xiywada boldı, sháhárdiń áddi-úddin bildi. Bolmasa qaysı birińiz sháhárde Erejepten kóre kóbirek jasadım, dep ayta alasız?

Hesh kim úndemedi.

Qonaqlar awqat jep, tarqasar payıt taza sháhárge jer tańlamaq ushın birsi kúni ushırasatuǵın bolıp kelisip aldı.

Q ısqa bazardan sońǵı kúni sháhár kósheleri menen bazarları derlik bosap qalar, súyegi aǵashtan qurastırılǵan, qamıstan buwılǵan shomlar menen qorshalıp, sońınan ılay menen bir neshe ret sıbalǵan páskeltek, bir-eki bólmeden ibarat, shópker jaylardıń turǵınları

óz mashqalaları menen mashqul bolar, kónshiler úlken-úlken aǵash nawalarǵa batırılǵan qaramal, jılqı terileriniń ústine basılǵan

awır qaqpaqlardı ısırıp qoyıp, kónlerdiń iylewge tayar yaki tayar emesligin barlap kórer, eger teriniń júni ańsat julıp alınsa, ol iylewge tayar dep esaplap, nawadan shıǵarıp alıp, iylewge kiriser, bul waqıtlarda terilerden tarqalǵan bád iyis adamlardıń mazasın qashırar edi. Temirshiler óz dúkanlarında oshaqta ǵıjlaǵan seksewil kómirlerdiń ústine qoyılǵan temirlerdi tóslikke qoyıp, átirapqa ushqın shashıratıp balǵalawǵa kiriser, aǵash ustaları kesiw hám jonıw menen mashqul bolar edi.

Usınday kúnlerdiń birinde biyler Kegeyliniń boyına jıyılıp, oylasıq qurdı.

—Bayaǵı aytqanımday orın tańlaw erkin Erejep biyge bersek,

—dedi Yusup at ústinde turıp.

—Áweli jańa qonıs bolatuǵın jerdi kózden keshireyik!

—Álbette.

Atlılar adım-adım júris penen Kegeyliniń kúnshıǵıs jaǵalıǵın kózden keshirdi, sońınan kópir arqalı kúnbatar jaǵına

ótip, ol jaqtı da barlap shıqtı. Kónshiler kóshesinen kóterilgen qolańsa iyis atlılardan ayrılǵısı kelmegen sıyaqlı biyler qay tamanǵa barsa da tanawlarǵa jetip barar edi. Kópshilik onnan biyzar boldı.

—Birinshi gezekte kónshilerdi shetirekke kóshiriw kerek, — dedi Orazmuhammed.

—Durıs aytasız, dep onı maqulladı Yusup.

—Onda isti dáslep kónshilerden baslaymız. Biliwimshe samal kóbinshe arqa batıs tamannan esedi, kónshilerdi Kegeyliniń batıs jaǵasına hám iyis kelmeytuǵınday uzaǵıraqqa kóshirgen maqul.

399

—Ózgeler buǵan ne deydi? Bul sóz Yusup aqsaqaldan shıqtı.

—Maqul gáp.

—Olardan beride xallajlar menen kókshiler bolǵanı maqul shıǵar, — dedi Erejep. Paxtadan toqılǵan jipti, kókshi boyaydı, sıbaylas qonsa islesiwge jaqsı.

Qullası Kegeyliniń batıs jaǵına kónshiler menen toqıwshılardan basqa da birqatar kásip iyeleri qonıs basatuǵın boldı. Shıǵıs tamanǵa arbashılar, zergerler, temirshiler, qassaplar menen mal aldı-sattısına qatnasatuǵın dáldallardı ornalastırıw sheshildi. Mal bazarı Qasqa joldıń boyına jaqın jerge shıǵıs jaǵada, dán bazarı batıs jaǵada qonıs tepti. Bulardıń bári saz ılaydan salınǵan Shımbay qorǵanı diywallarınan tısqarıǵa jaylasatuǵın boldı.

Biylerdiń kóbisiniń awılları sháhárden qashıq, sol sebepli bul qonıslandırıwlarǵa biypárwa edi, ishlerinen: «bazar qay tamanda bolǵanda ne, báribir júrip kelemiz», dedi qoydı, tartısıp otırmadı, tek Sırım ǵana ishinen Erejeptiń biylik etkenine narazı edi, oǵan mal bazar menen dán bazardıń ornı negedur unamadı, pikirin ashıq aytıwǵa «ózgeler maqullamasa abırayım tógiler», degen oy menen tartındı. Qullası ózgelerdiń sheshkenligine narazı bolıp, mirátke qayrılmay Buydılıǵa qayttı.

Kóp ótpey eki biy — jaqında ǵana nókerlikti tárk etip, atasınıń ornın iyelegen, ele jurt awzında aytılıp júrgen erliklerinen ózge qırları ashıla qoymaǵan Erejep penen ózin hesh kimnen kem sanamaytuǵın, órkókirek Sırım biy ortasında daw payda bolatuǵının hesh kim qıyalına keltirmegen edi.

Q ulshı zamanında qazılǵan, Kegeyliden saǵa alatuǵın Taǵjap Q arakól dógeregindegi egislik jerlerdiń tóbesinen quyıp turatuǵın, al ayaq beti qalıń jaylasqan qıtay ruwları jerlerin suwlandırıp, ayaǵı Buydalı boyına jetip jıǵılatuǵın edi.

Buydalıdaǵı qıpshaq awılları Kegeylide suw mol bolǵan jılları suwdı Taǵjaptan, kem bolǵan payıtlarda Esimnen alıp keldi. Suw mol bolǵan bir neshe jıllarda ne bolsa da Esimózekten keletuǵın jap qazılmay, batıl bolıp qaldı. Qırsıǵına sol jılı

Kegeyliniń mol suwı azayıp, diyqanlar suwsızlıq zardabın tartıp, áspek boldı.

Taǵjaptıń ayaǵındaǵı qıpshaq awıllarınıń diyqanshılıǵı kózge kóringende salmalardıń ultanı tańqıyıp, jurttıń júregin suwlattı. «Qos awır bolsa, ógiz-ógizden kóredi», degeni yańlı qıpshaqlar ján-jaǵına qarap, aqırında «Saǵadaǵı suw isher, ayaqtaǵı

uw isher», degen pám menen bir topar bolıp japtı jaǵalap, suw kelmey qalǵanınıń sebepshisi kim ekenligin anıqlamaqshı boldı.

400