Kenesbay Karimov Agabiy

ǵayratlı edi, janıwar. Onıń ústine geybir qáwenderleri joq jetimlerdey kisiniń malın baǵıp, otın jaǵıp, kúlin tógip júriwdi ózine ar kórer, Jurınbayǵa ólse de uqsaǵısı kelmes edi. Sońınan awıldıń jetimi, awqatlı Bekseyittiń jalshısına aylanǵan Jurın birden jetim bolmaǵan, onıń barlıq táǵdiri Bektemirdiń kóz aldında. Onıń da ákesi nóker edi, qaysıdur atlanıstan onı

da arba menen ákeldi. Jurınbay biyshara Bektemir dese ishken asın jerge qoyatuǵın Hákimquldan beter sadıq dostı edi. Ákesin jerlep, aradan bir jıl, yarım jıl ótkennen soń anası bir ózi

ońısa almay Jurındı ertip, tórkinine ketti. Bir-eki jıl Jurın

awılda kórinbey júrdi, bir kúni keshqurın qara úydiń ergenegi sıqırlaǵanday boldı. Sońınan «Bektemir», degen hálsiz dawıs esitildi. Ashsa, esik aldında turǵan Jurındı kórdi. Kóp oylap, saǵınıp júretuǵın edi, qushaqlap aldı. Jurında ún joq. Dawısın shıǵarıp jılawǵa tartına ma, únsiz jılaydı, quw súyek iyinleri selk-selk etedi, solıǵın basa almaydı.

Úyden: Kelgen kim? Nege ishkerige kirmeysiz, - degen anasınıń dawısı esitildi.

-Apa, Jurınbay kelipti, kire bersin be?

-Kim deyseń? Jurınbay ma? Ol qayda júr? Anası da Jurındı kóriw ushın úyden shıqtı.

-Haw qaraǵım, shınında da Jurınbay ekenseń ǵoy. Úlken azamat bolıp qalıpsań, apań saw júrip pe? Neǵıp tursızlar endi. Ishke kirińler.

Jurın tartına-tartına ishke kirgen edi. Bektemir onı qoyardaqoymay súyreleklep tórge otırǵızdı. Anası bar jarma-jawǵanın

ákeldi. Jetim ul, jesir hayaldıń úyinde qanday payız bolsın, barın tatısıp uyqıǵa jattı. Ol kúni tis jarıp Bektemir de,

anası da ǵárip halǵa túsken baladan hesh nárse soramadı, ol da óz halın bayan etip sır shasha qoymadı. Tay-qulınday tebisip ósken eki dos «óz úyim óleń tósegim» degendey jupını, altı qanat qara úydiń tórinde barına razı bolıp, awnap-quwnap jatqanınıń ózi ǵániymet edi. Ótken-ketkendi aytıstı, Alpamıstıń Bayshubarı menen Qoblannıń Torıshasın awzınan túsirmey, sonday tulparı, keskir qılıshı, Azıwlı menen Qarajandı jıqqanday ǵayratı

bolıwın árman etetuǵınlardıń biri usı Jurınbay edi. Qarshadayınan turmıstıń awır mashaqatı basına túskeni, dúnyadan úmitin úze baslaǵanın solǵın tartqan júzinen, túbinde muń uyalaǵan, jawdırap baǵatuǵın kózleri menen jaltaq názerinen, tartına-tartına aytqan sózlerinen ańǵarıwǵa bolatuǵın edi.

Azanda erte turıp, suwırılıp shıǵıp baratırǵanınan ketpekshi ekenligin ańǵarıp qalǵan Bektemirdiń anası onı irkti.

31

-Haw, Jurınbay, tań menen turıp qayaqqa asıǵasań, qaraǵım. Házir jorań oyanadı, azǵana sabır et. Bir nárse ǵawzanıp alarsızlar.

-Apa, men kete bereyin... Sizlerge júk bolıp taǵı... Dawısı

jılamsırap shıqtı. Belgili-baslı baratuǵın jeri joq ekenin ana

júregi sezip, ayanıshtan «shım» etip shanshıp ketti. «Bayǵus jetim, ketip qayaqqa baradı, Bektemir oyansın, oylasıp bir ilajın tabarmız», - degen oy menen:

- Júk bolaman degeni nes? Júk bolıp biziń jelkemizde otırmaysań. Bir adam sıyǵan jerge ekewi de sıyadı. Quday tesken tamaqtıń ilajı bolar, - dep irke berdi.

Bul dawıslar Bektemirdi tańǵı shiyrin uyqıdan oyatıp jiberdi. Jurın irkildi. Nan jep, ayran ishti. Sonnan keyin barıp jetim baladan jol bolsın soraldı.

Anası menen ekewi dayı atasınıń úyine bir-eki háptege shekem sıylı qonaq bolıptı da, keyin kem-kemnen qádiri kete baslaptı. Atası jetim menen jesirdi qollap sóylese, kelinleri menen balalarınıń dushpanlıǵı kún sayın artıp, aqırında hár sózi,

hár bir háreketi menen bulardı xorlaytuǵın halatqa jetipti. Shıdamaǵan anası alpısqa kelip qalǵan mallı-hallı birewge toqallıqqa tiyipti de, bir hápte, on kúnnen anasınıń izinen barǵan eken, eki-úsh kúnnen soń ógey ákesiniń erjetken balları bunı urıp-soǵıp degendey, quwıp salıptı. Qolınan hesh nárse kelmegenlikten, eki kózine ǵana kúshi jetken sorlı anası: «Ákesiz jetim zor jetim, anasız jetim xor jetim» deytuǵın edi, biziki kerisinshe shıqtı, ne qılarman, qáytermen, qolımnan jılapsıqlawdan basqa ne keletuǵın edi, endi sen ákeńniń eline qaytıp bar, kóz kórgen bar, tanıs bar, birewdiń malın baǵarsań, birewdiń otın jaǵarsań, ólmeseń kúnińdi kórerseń, tiri bolsaq kórisermiz, ólsek anańnan razı bolagór, - dep berman jóneltken eken.

Hámme únsiz qaldı. Ákeden qalǵan maldı baǵıp, kóligin minip, sıyırın sawıp iship, qoy-janlıǵın satıp ǵárejet, soyıp tiske

talshıq etip otırǵan jaǵdayları bar. Onıń ústine birin-biri júdá húrmetleytuǵın ana menen ul oylaspay turıp bir sheshimge kele almas edi. Birazdan soń ana jumısları menen sırtqa shıqtı. Azǵanadan soń dawısladı.

- Bektemirjan, baspaqtı baylap jibere ǵoy, ógizdey bolıp ketken, maǵan kúsh bermeydi, qaraǵım. Bul Bektemirdi shaqırıp, ózine bildirmey-aq Jurınbaydıń erteńgi táǵdiri jóninde oylasıp

alıw ushın islengen kishkene ǵana sumlıq edi.

Bektemir asıqpay ornınan túrgeldi. Jurınbay da turmaqshı edi, iyninen basıp otırǵızdı.

32

-Baspaqqa ózimniń de kúshim jetedi. Búgin meniń miymanımsań, - dep qoydı eresek adamǵa qusap.

Jurınbay ilajsız qaytadan ornına otırdı.

Ana menen balanıń oylasıǵı uzaqqa sozılmadı. Jurın esitip qoymasın, dep sál shetkerirekte, anasınıń emsheginen házir ǵana ajıralıp, mal qoranıń óresine baylanǵan, tumsıǵınan jerge tamıp turǵan súttiń kóbigin jalap, tamsanıp turǵan qızıl baspaqtıń janında biraz gúbirlesip, bir sheshimge toqtastı.

-Atadan jalǵız ediń balam, - dedi anası. Jurın da jalǵız

qalıptı. Anası bar, biraq onnan endi Jurınǵa qayran bar ma, nashar adam, ol da birewdiń tutqını. Qasıńda júrer, zıyanı tiymes. Bilse biler, bilmese ayaqqa turıp, xalıq qatarı adam bolǵanı qalar.

Janımızǵa sawap bolar. Endi qayaqqa qańǵırsın, paqır. Sońında jesirligi yadına tústi me, Jurınnıń táǵdirine ashındı ma, qamsıǵıp qoydı. Qullası Jurındı úyde alıp qalıw sheshimine toqtaldı.

Úyge kirgennen soń, Bektemir ornına ótip otırdı. Anası sútqatıǵın sapırıstırıp, gúybeńlep júrip jumısların állenemirde pitirdi, asıqqanday hesh nárse joq edi, soń qazan-tabaq turatuǵın japsarda otırıp gáp basladı.

-Qaraǵım, Jurınbay, Bektemir ózińniń jorań, birge oynap-

óstińler. Anań menen de sırlas edik. Iymanlı bolǵır ákeń de Bektemirdiń ákesinen qalmayman dep, izinen ere ketti. Jorań menen oylasıp bir sheshimge keldik, ayıp kórmeyseń, endigiden bılay razı bolsań men seniń anańnıń ornına ana bolaman, al Bektemir aǵań boladı. Endi gáp ózińde, - dedi jesir hayal.

Jurın oǵan ne der edi? Kókiregin kernegen qarama-qarsılıqlı oylar menen quwanıshtan tolqınlanǵan adamnıń tiline sóz keler me edi? Kózlerinen tógilgen monshaq-monshaq kóz jasları denesin eplep jawıp turǵan bóz kóyleginiń óńirine tırsıldap tama berdi.

Ó zin basıp alsın, dep oylaǵan hayal úndemedi, Bektemirde ún joq. Állen waqıttan keyin Jurınbay ózine kelip, solıǵın bastı.

Kóz jasların jeńi menen súrtip, murnın tartıp qoydı. Ana menen balanıń ózinen juwap kútip otırǵanın ańladı.

-Men qayılman, razıman... dedi. Dawısı qarlıǵıńqırap

shıqtı. Ne is buyırsańlar barlıǵın isleymen. Bir tislem nan menen baspana berseńler maǵan artıǵınıń keregi joq. Taǵı da kóz jasları iyegine sorǵalap, bóz kóylektiń óńirine tama basladı.

Solay etip, Jurın jetim ózi qatar bolsa da Bektemirge ini, anasına bala boldı. Ol ne kiyse, sonday kiyim kiyip, ne ishse ol da sonday as iship, báhárde qozı-ılaqqa, qısta mal-halǵa qarasıp

júre berdi. Aradan bir-eki jıl ótti. Bir kúni Jurınbay Bektemirge oylasıq saldı.

-Biz siziń úydiń bir adamı bolıp, jasap atırmız. Endigi

jaǵında da azanlı-kesh kirip shıǵa beremen, adassam usı úydi tabaman. Maǵan bir qıyal keldi. Ekewimiz birden tórt-bes qaranıń izinde júrgen menen ne ónedi. Men de seniń nesiybeńdi bólisip, musallat bolmayın, birewdiń malın baǵayın, ya qosın baǵayın, qullası bir talaptıń basında bolayın, erteń xojalıq bolıp, tútin tútetiwimiz dárkar, oǵan ne aytasań, qanday másláhát bereseń, dedi salmaqlı dawıs penen. Ózi menen tárezisi teń adamday sóylesti, bayaǵı jaltaqlıq joq. Ústińgi ernine murt tap berip shıǵa baslaǵan, dawısı da irilengen.

-Sonda ne qılmaqshısań? Ya Buxaraǵa kárwan tartasań ba? dedi bir jaǵınan Jurınnıń sheshimine tańlanǵan, bir jaǵınan sózin

dálkekke aylandırmaqshı bolǵan Bektemir.

-Buxaraǵa kárwan tartar edim, túyem menen júgim kemis, jora,

-dedi házilge házil menen juwap qaytarǵan Jurın. Túye menen

oǵan artatuǵın júk toplaw ushın Bekseyittiń qoyın baǵajaqpan. Keshe Hákimquldan esittim, Bekseyit shopan izlep júrgen eken.

Bektemir azǵana oylandı. Soń juwap berdi.

- Jaqsı oylapsań, Jurınbay. Bizler seni awırladı, dep oylamasań bolǵanı, óziń bileseń, men de anam da onday oydan awlaqpız. Biraq bahasın kelisip al, erteń sózin shaymalap júrmesin. Qayda júrseń de úydiń esigi sen ushın ashıq. Anama ózim túsindiremen, onnan ǵam jeme, dep qamsızlandırıp qoydı.

Báribir Bektemir jetimlik táǵdirge narazı edi. Keshegi balalıq ármanlar qáne? Bayshubarday at minip, Barshınday sulıwǵa úyleniwdi árman etken Jurınnıń erteńgi ómiri jalshılıq pa?...

4

Q asqır! Qasqırlar! Húreylengen, jan halatındaǵı ashshı dawıslar oyǵa shúmgen Bektemirdi Qızılqum ishindegi ashshı haqıyqatqa, keń aspan astındaǵı jalpaq jer ústin mákan etken qaysı biri eki ayaqlı, qaysı biri tórt ayaqlı bolǵan janzatlardıń

ómir ushın jan talasıp gúresip atırǵan waqtı menen ornına qaytarǵan edi.

At jabıwǵa jaqın jerde janǵan otqa otın salınbaǵanlıqtan jalını páseygen, biraq, ǵıjlaǵan seksewil shoǵı qıp-qızıl bolıp, átirapqa qızǵısh jaqtılıq taratıp turıptı. Bazıbir jerlerdegi

jaǵılǵan otlarǵa dástelep salınǵan seksewil menen qurǵaq shópler lawlap janıp, átirapqa ushqın shashıratıp, kósh qonıs basqan

34

mákandı jaqtırtıp jibergendey boladı. Kópshilik kirpik ilindirmegen, qayaqtan ekeni belgisiz, biraq tosınnan dóniwi itimal bolǵan qáwipti kútip alıwǵa tayar, kim qılıshı menen nayzasın, kim baltası menen ayır jabasın, kim qaramıltıǵın, jaraq dep qolına kóteretuǵın dımı joqlar kóp jasaǵan seksewilden

sıydamlap islengen, eger qasqır ma, qandaydur qáwip tuwdırǵan jabayı ańnıń shúy tóbesine bir urǵanda júdá bir ilánázik birewdiń

qolı menen siltene qoymasa, nıqlap tiyse qasqırıńnıń bası temirden bolsa da qaq bóletuǵın shoqmarlardı qol jeter jerge, janlarına qoyǵan.

Kútilgen qáwip-qáter de uzaqta emes, qol jeter jerde edi. Tap usı qoynawǵa Qızılqumnıń barlıq qasqırı menen bórisi jıynalǵanday. ­ır dógeregi bir at shaptırım keletuǵın, seksewili menen jantaǵı, maydaraq shóp-sharı ya otınǵa shawıp alınǵan, yaki jolım úyler menen qoslardıń sańlaǵın pitewge jumsalǵan, ya mal otına alınǵan, ya adamnıń, túyeniń, attıń, qaramal menen qoyjanlıqtıń ayaqları astında jer menen jeksen bolıp taplanǵan, kóshtiń adamı menen malı toplanǵan alańlıqtı qorshap turǵan, burın bayan etilgenindey ishine kirgen atlı adamnıń tóbesi kórinbeytuǵın hám biyik, hám qalıń seksewilliktiń hár túbi sayın

bir bóri otırǵanday seziler edi. Olay bolmaǵanda azan-qazan bolıp, birine-biri ulasıp ulıǵan, qańsılaǵan, sıńsıǵan sesler qaydan

shıǵıp tur? Hár úyde birew bolmasa da kósh penen kiyatırǵan, anawmınaw bir qora iyttiń úni shıqpay qalǵanı nesi? «Kóp qorqıtadı,

tereń batıradı», - degendey qasqırlardıń kóp ekenligin iytler de sezdi me eken?

Ári-beri ulıp, toplanıp, shoǵırlanıp, alıs emes jerde qarańlap kórinip turǵan jemtikke bas salıp, tumsıqların ıssı qanǵa batırıwǵa tayar turǵan qasqırlar kem-kem batıllanıp, kóshke jaqınlap-jaqınlap kiyatırǵan edi. Olardıń birazı eki ayaqlı maqluqlardı kórgen, olardıń qáwipli maqluq ekenin tájiriybede sınaǵanları da bar edi. Tórt ayaqlı maqluqlardı, máselen túyeni, jılqını kóp ushıratqan, tábiyat bergen sezgirlikleri arqasında

qoy menen eshkiniń eń ańsat olja ekenligin, biraq eki ayaqlılardıń olardı ańsatlıqta qoldan shıǵarmaytuǵınlıqların ańlaydı. Báribir ash qarınlardan baslanıp, jıljıy-jıljıy alqımlarda irkilip

qalǵan qanday da bir jabayı, ólim qáwpi de irkip tura almaytuǵın, ashlıq, qarın toydırıw, aqır-ayaǵında adamzat «jasaw ushın gúres» dep ataytuǵın, hátteki insannıń ózi de aqırına shekem ele túsinip jetpegen qumarlıq, onı qandırıw, qanaatlanıwǵa umtılıwǵa uqsaǵan toqsan túrli biyneqoyaǵa iye sezimler bul toparlardı birlestirip, qáwipli kúshke aylandırǵan edi.

35

Biraq, bul jabayı tileklerden de ústin kelip, qasqırlardı, basqa da shól ańların shorshıtatuǵın, eki ayaqlı maqluqlardan awlaǵıraq júriwge májbúrleytuǵın, bul túnde de bir sekirse ústinen túsetuǵın tayar olja menen qasqırlar toparları arasında ótip bolmaytuǵınday shegara bolıp turǵan bir nárse, bir tilsim, sırı

haywanat dúnyasına túsiniksiz, tek adamzatqa ǵana ayan bolǵan bul jumbaq - ot edi.

Awa, biziń ushın júdá ápiwayı bolıp túyilse de, báribir biziń ózimiz de tábiyatın ele tolıq túsinbegenimiz, mıń jıllar jabayı haywanlarǵa mákan bolǵan Qızılqumnıń bir múyeshinde aqshamdı kúndizdey jaqtırtıp, dógerekke túsiniksiz jaqtılıq taratıp, demine taslanǵan seksewillerdi jalmap jutıp, tútini pútkil átirapqa jaǵımsız iyis taratıp atırǵan ot edi.

Qasqır, shaǵal, túlki, qullası jabayı ańlardıń hámmesi ottan qorqadı. Bul saparı da bir-birine iyin tiresken qasqırlar toparınıń hújimge ótiwine tosqınlıq etip turǵan sebep, ushqın shashıratıp, átiraptı jaqtırtıp turǵan ot boldı.

Adamlar tárepinen shawqımnan ózge ashıq qáwipti sezbegen qasqırlar hár jer, hár jerde qalıń seksewillikten ózleri shıǵıp,

yamasa basların shıǵarıp, ottıń jarıǵında kók-kómbek bolıp, jalın shashıp turǵan kózleri menen kóshtegilerdiń júregin suwlattı.

Kútilmegende, bir kókjal qasqır sekirip jaqtıǵa shıqtı. Jelkesiniń júni tikireyip, kózlerinen ot shashırap, arp-arp etip aybat shekkende, bir qarıs keletuǵın qazıq tisleri menen aranday ashılǵan awzı anıq kórinip, jaqın jerdegi qoylar toparına shabıwıl jasayjaq bolsa da, qolına uslaǵan jabasın qasqırǵa

gezeniwi menen qatıp qalǵan shopannan seskenip, ayaǵı menen qum shasha basladı.

Bektemir qaptalında turǵan mıltıǵın alıp, topıraq shashıp atırǵan qasqırdı albıramastan nıshanaǵa aldı. Awıldıń iytleri qayda ketti eken? - degen sawal oyında gezer edi.

Shınında da iytler qayaqqa ketken ózi?

Iyt penen qasqır anıǵında bir tekles haywanlar. Iytler qolǵa úyretilgen, Bóribasarǵa uqsaǵan, qasqır menen taysalmay alısa alatuǵın tekli iytler de boladı, biraq tábiyatında dúz ańı qasqır batıllıǵı jaǵınan da, hiylekerligi hám sezgirligi jaǵınan da, kúsh-quwatı jaǵınan da, iytten joqarı turadı. Awıldıń «selt» etken ses penen háreketke sháwlep úre beretuǵın saqqulaq iyti túwe, menmen degen bolasınlı iytler de qasqırdı anıq kórmey-aq onıń iyisin sezgennen quyrıǵın eki ayaǵınıń arasına qısıp, tasalanǵanday jer izley baslaydı. Alma almadan alısqa túspeytuǵınday awıldıń iytleri de qasqır qamalaǵan payıtta olardıń

36

aldın keselep shıǵa almay, úyler menen qoslardı panalap, qurallanıp alǵan iyelerine arqa súyep, qańsılap ayaqlarǵa oralıp, iytlik minnetlerin atqarıp atırǵan, ayırımları álle qashan qolay quwıs tawıp jasırınıp alıp, waqıyanıń izin baǵıp jatırǵan payıtta Bóribasarǵa bunday ayıp taǵıp bolmas edi.

Tırs etken seske biykardan-biykarǵa úre beriwdi lazım kórmeytuǵın salmaqlılıǵına qosımsha ózin bárqulla sergek uslaytuǵın Bóribasar qáwiptiń qay tárepten keletuǵının qashshan-

aq shamaladı. Ózi bunnan burın quwıs-qoltıǵına basın suǵıp tanıp alǵan, alańdı qorshap turǵan qalıń seksewillik onıń ushın qáwip maydanı edi. Neni qorǵaw kerekligin de aldın-ala biledi. Ózin tez-tez súyek penen sıylaytuǵın, iri hám qalıń júni úrpeyip turatuǵın jelkesin anda-sanda qasıp, jelkesi menen moynınıń astın qasıtıw iytke negedur júdá unaytuǵının sezip alǵan Qayır, iytiniń jelkesi menen moynın hár saparı sıypap qoyıwdı umıtpaydı, geyde ósik júnin awıratuǵın dárejede qattı tartıp qoyatuǵın nıq deneli óz iyesi, onıń úyin dógereklep jatqan mallardı qorıw onıń iytlik minneti ekenligin haywan bolsa da ishki bir tuyǵı menen ańlap alǵan hám olarǵa zıyan jetkizbekshi

bolǵan hár qanday maqluq penen ómir yaki ólim ushın ayanbastan alısıwǵa tayar turǵan edi. Kúndiz soqpaq penen Qayırdıń izinen jortıp baratırıp, qumdaǵı qasqırdıń izinen onıń iyisin sezgen

hám tábiyat tárepinen berilgen qábilet oǵan bul átirapta bunday iyis iyeleriniń kóp ekenligin, olar menen júzbe-júz gezlesiw biraz qáwipli ekenligin de uqtırǵan. Iyesin hám ózin qáwipten qorǵawǵa tayın turıw ushın ol iyesi jatırǵan úy menen úydi dógereklegen mallardı artqa alıp, názerin qalıń seksewiller taman qaratıp, zildey awır basın juwan hám iri ayaqlarınıń ústine qoyıp, hár seske qulaq túrip sergek, hár qanday qáwipti qarsı alıwǵa tayar bolıp jatırıptı.

«Iytler nege tım-tırıs, dep oyladı Bektemir. Bóribasar qáne?» Kiyiktiń shaqınan islenip, bası temir menen biriktirilgen,

eki ushı qumǵa ornatılǵan ashaǵa mıltıqtıń awır súmbesin qoyıp, awzın kókjalǵa qarattı. Qasqır meni ata ǵoy, dep bir orında tura bere me, jaqın jerdegi shóp-shardı qum boranı menen kómip taslaǵan kókjaldıń gewdesi gá ońǵa, gá solǵa burılıp, gá joqarıǵa kóterilip, gá tómen túsip turar, qullası mıltıqtıń súmbesine ornatılǵan qarawıl menen teńlespes edi. Teńlesken jaǵdayda da mergenniń qıyalına entelesip kirip kelgen eki gúdik onı qıynar edi. Kóz aldında turǵan shaqpaq tastı bir-birine urıp ushqın

shıǵarıwǵa úlgeremen degenshe nıshana menen qarawıl teńlespey qalıwı, yaǵnıy qasqırǵa oq tiymey ketiwi itimal, ekinshiden

37

kókjaldıń dál júregine qaray atılǵan oq diydilengen nıshanaǵa darımaǵan jaǵdayda qayda qańǵıydı? Átirap tolǵan mal menen adam.

Bóribasar ózi qorıǵan mákanǵa qáwip dónbegenshe háreket etpewdi sheshken bolsa, dóngen qáwipti qaytarıw, eń bolmaǵanda qoshqardıń saqa asıǵınday keletuǵın otlı qorǵasındı mıltıqtan atıp, bir

qasqırdı jer tisletiwdi, solay etip qasqırlar toparın olarǵa biytanıs bolǵan mıltıq sesti menen shorshıtıp, ájel menen qorqıtıwdı maqset etken mergen joqarıdaǵı sebeplerdi oylap, mıltıqtıń uńǵısına bekitilgen shaqpaq tastı bir-birine urıp

ot shıǵarıp, uńǵıǵa toltırılıp, kiyiz tanaw tıǵıp bekitilgen oqdárini tutandırıwǵa qolı barmas edi.

Eki tárep - qasqırlar tárepi de, adamlar tárepi de bir-birin ańlıwdan, qasqırlar toparı hújimge ótiwge tayarlanıwdan júykelerine kúsh túsip, artıq shıdam bere almaytuǵın dárejege jetti. Gúres tosınnan baslandı.

Shıdamı tawsılǵan bir qasqır Bóribasar kóz tigip atırǵan qalıń seksewillikten atılıp shıǵıp, iyttiń artında bir-birine

tıǵılıp turǵan qoylarǵa taslandı. Kóz ilmeytuǵın shaqqanlıq penen ornınan ǵarǵıp turǵan Bóribasar alısa ketti de umbar-jumbar bolıp, ayaq astındaǵı tońı ketken qumdı aspanǵa kóterip ulıbıǵırlı boldı da qaldı. Seksewillikten shıqqan ekinshi qasqırǵa qaydan payda bolǵanı belgisiz, Bóribasardı panalap júretuǵın kók qanshıq táp bergen edi.

Hár bir janıwardıń ómirinde gezlesken waqıyalardan toplaǵan tájiriybesi boladı. Onı adamdar «hiyle» yamasa «sumlıq» dep aytadı. Máselen, túlkini hiyleker, sum dep jiyi-jiyi aytamız.

Ol ne ushın hám qalay sum boladı? Álbette jasaw ushın, tamaq tabıw ushın, qáwipten qutılıw ushın. Sumlıqtı, hiyleni kimnen úyrendi? Bastan ótkergen waqıyalardan alǵan tájiriybeleri úyretti, basqa kim úyreter edi. Sol sıyaqlı Bóribasar da tájiriybeli edi.

Ó zine jarasatuǵın sumlıǵı bar edi, qasqır menen alısıwı birinshi márte emes edi. Kók qanshıq bolsa janıwar, «qorqqan dáslep qol jumsaydı», degendey ózin-ózi qorǵaw sezimi ústemlik etip qasqırǵa táp bergen, bolmasa onda bóri menen talasıw tájiriybesi de, asıp ketken kúsh-ǵayrat ta joq edi. Bir alısıp, seksewillikke qaytıp súńgigen qasqırdıń izinen umtılıp, seksewillikke et qızıw menen kirip ketken kók qanshıq jabayılardıń ańsat oljasına aylandı.

Bóribasar menen alısqan azıwı qazıqtay kókjal iytten basımıraq kelmekte edi. Biraq iytte iyesin qorıw sezimi hám oǵan arqa súyew, qıyın payıtlarda ózin erkeletetuǵın qara bala járdemge keledi, degen úmit bar. Kóziniń qıyıǵı shaldı ma, ya

38

á lle qanday ishki sezim be, Bóribasar kók qanshıqqa bir nárse bolǵanın, bolǵanda hám ózi talasıp atırǵan maqluq teklesleri tamannan bolǵanın basına jıldırımday urılǵan qandaydur eles

hám iyislerden ańǵardı. Iyiske qannıń, aqtarılǵan ishekqarınnıń, kók qanshıqtıń ózine tán bolǵan iyisi aralasqan, bul iyttiń gúdigin tastıyıqladı hám onıń boyındaǵı jabayı kúshlerdi oyatıp, qanın qaynatıp jiberdi.

Kósh adamları qollarındaǵı quralların qattıraq qısıp, ne qıların bilmey, dawısqa zor berip, «bóri, bóri, qasqırlar, ózińe bek bol, malıńa bek bol», dep birin-biri sergeklendirip, onıń ústine sheshiwshi bir qararǵa kele almay zır juwırısar, kimge járdem bererin ya kimnen járdem aların bilmey albırasar edi.

Qolına atasınan qalǵan, som temirden soǵılǵan, qayralǵan ótkir tórt qırlı ushı ottıń sáwlesinde jalt-jult etip turǵan súńginiń

bir yarım qulash keletuǵın, sırtı iylengen teriden tilingen qayıs penen kestelep, qamshınıń sabınday etip órip qaplanǵan temir sabın bekkem uslap, Árepbay óziniń qasqır menen alısıp atırǵan Bóribasarına qalay etip járdem qolın sozıwdı bilmey, hayran bolıp tur edi. Sebebi, waqıya kózdi ashıp-jumǵansha tez baslanıp, sol tezlik penen dawam etpekte, oylap-oylap bir sheshimge kelmeklik ushın jarıqlıq, esheyinde gúdarı qayıstay sozılatuǵın waqıt házir jetispedi. Qolındaǵı salmaǵı onseri keletuǵın nayzanı qasqırdıń

qaq júregine ursa, gáp joq qan qaptıradı, biraq jazatayım gá ústine shıǵıp, gá astına túsip atırǵan Bóribasardı nayzalasa ne boladı? Onday jaǵdayda iytten qutılǵan qasqır óziniń boyına shapshımas pa eken? Háreket etpese mına gúreste iyt basım kele me, qasqır ma ol jaǵı da namálim. Hayalı Sárbiyke janında, qolına

ayır jabanı alıp járdemge tayar turıptı, biraq onıń járdemine isenip, arqa súyep bolar ma edi? Qayırdı bolsa «ele jassań, ishte

otır, ergenekti támbilep al» dep, ekewlep qoyarda-qoymay zorlap, ishkerige kirgizip, jolım úydiń ergenegin bekkemlep qoyǵan.

Bul payıtta Bektemir nıshanaǵa alıp turǵan qasqırdı ata almaytuǵının sezdi. Oylay basladı. Bulardı qalay etip seskendiriw múmkin? Bir ilajın tappasa, maldı, qoy-eshkini qasqırlarǵa jem etiw turǵan gáp, malıń túwe ózińe hámle qılsa qáyteseń? Qıynalǵanda Aytımbet ǵarrınıń aytqanları yadına sap ete qaldı.

- Keshletip dúzde qonsań, degen edi jayı jánnette bolǵır Aytımbet, bir-eki-úsh jerge ot jaq, óziń de, atıń da ottıń arasında bolsın, azıq izlep jortqan dúz ańınıń ishinde ottan seskenbeytuǵını, qorqpaytuǵını bolmaydı. Ashıǵıp jortqan qasqır bolsa,

ol da otqa betley almaydı. Bilip qoy, júdá bir adamxorı bolmasa jaz benen gúzde qasqır adamǵa, iri malǵa, túyege, atqa shaba bermeydi.

39

Ilajı bolsa adamnıń kózine túse bergisi kelmeydi. Biraq suwıǵı qattı kelgen qıs penen erte báhárde qasqırdan abaylı bol. Qıstan ashıǵıp, azıp-tozıp shıqqan qasqır qarın toydırıw ushın hesh nárseden tayınbaydı. Qaramalǵa da, túyege de, jılqıǵa da shaba beredi. Eger anıq ash bórige gezlesseń saǵan da hújim etiwden qaytpaydı. Ondayda otta janıp turǵan shalanı alıp, qasqırdıń ózine umtılsań, qasqır quyrıǵın qısıp jolına túsedi. Biraq, «qorqıp

qashtı» dep oylawdan, arqayınlıqqa beriliwden awlaq bol. Qasqırda jolbarıstıń júregi, bir adamnıń ǵayratı, on iyttiń aqılı bar...

«Qasqırlar ottan qorqadı». Bektemir oyına kelgen sózdi dawıslap ayttı. Soń qattı dawısladı.

- Adamlar, qollarıńa shala janǵan bir-bir seksewilden alıp alıńlar! Janıp turǵan shaladan alıńlar! Qasqırlar ottan qorqadı. Ottan qorqadı!

Ne qıların bilmey, ottı dógereklegen adamlar aldı burın gáp

ne haqqında ekenligin uǵına qoymadı. Ot haqqındaǵı xabar tákirarlanǵannan soń zeyni ilgirekleri aldılarında janıp turǵan

ot qáwipten qutqaratuǵın nárse ekenligin ańlap jetkendey otqa umtıldı, qollarına shala janǵan seksewildi alıp, jalaw yańlı tóbelerine kóterdi, hawaǵa kóterilgen shalalar samaldan epkin alıp lawlap jana basladı. Adamlardıń otta janıp atırǵan seksewillerdi alıp, tóbelerine kótergenin kórgen basqalar da solay isledi. Kóp ótpey kósh qonıs basqan alań qol ushına kóterilgen otlardıń jarıǵınan burınǵıdan beter jaqtılanıp ketkendey boldı. Qolına janǵan shala kótergenler ádewir batıllandı. Ottı aldılarına tutıp,

qáwip dónip turǵan seksewillikke jaqın barǵanlar da boldı. Abır-

sabırda qum shashıp, aybat shegip turǵan kókjal awhaldıń shiyelenisetuǵının aldın-ala sezdi me, tórt-bes adım ǵana jerdegi, seksewil qorshawdan ǵarǵıp ótip, qoylar otarına kirdi. Taǵı shawqım-súren dalanı basına kóterdi, biraq hesh kim, biydiń qoylarına juwapker Qulman da, onıń balaları da qasqırdıń izinen barıwǵa júrek ete almay turǵanda, shaqı aylanǵan kók isekti gújireygen jelkesine taslaǵan kókjal seksewilden qoyılǵan tosıqtan qaytadan ǵarǵıp shıǵıp, qarańǵılıqqa súńgip ketti, shopanlar izinde qıyqıwlasıp qala berdi.

Bul waqıyalardıń barlıǵı sanaǵa kelgen, alıstaǵı ótmish súwretleri yańlı tez bolıp atırǵan edi, birazlar bul waqıyalar túsimde bolıp atır, dep oylaǵan bolsa da ájeplenbeymiz. Kókjaldın seksewillikten shıǵıp kósh qonıs basqan alańnıń qumın burqıratıp shashıwı, onı Bektemirdiń nıshanaǵa alıwı, tiygize almayman-aw degen gúman menen mıltıqtıń shaqpaǵın tutandırmawı, Aytımbet ǵarrı aytqan áńgimeniń yadqa keliwi, ele alısıp atırǵan Bóribasar

40