Kenesbay Karimov Agabiy

—Hár nárse alladandur, hár dárttiń shıpası da alladan, shúkirlik qıl, dep táselle ayttı Aydos.

—Usı nawqas sebep sálemge bara almadım, — dep qısınǵan boldı

Qulshı.

—Kewildi ortaytpa. Mine, ózimiz keldik. Endi bizge ruqsat, turamız, — dedi Aydos.

—Kórmesek, razı bolǵaylı. Sizdi táńriniń ózi jarılqaǵay.. Aydos kókireginde turǵan, aytıwdı oylap qoyǵan gáplerin

járiyalamadı. «Írzalasıp atırǵan adamnan ne qayır?» Salıqshılar islerin pitkerip, birsi kúni atlandı.

Oyǵa alǵan gúreńlerdi, dáryanıń arjaǵındaǵılardı da ayaqqa turǵızıp, Qońırat tusınan ótip Qarabaylı boyların, Qusxana

átirapı menen Dáwqara jaǵaların qonıslaǵan ellerden salıq jıynap,

óz awılı Aqjaǵısqa kelgende dáryaǵa muzatlı túwe túyelini de kóteretuǵın bolıp qatqan edi.

«Biyler meniń tóbemdi kórgen soń kimi uyalıp, kimisi sıylap degendey salıq jıyıwdı tezletti, bolmasa bir topar salıqshı bul jollarda altı ay júrgen bolar ma edi?» Aydosqalada qıslaw ushın tigilgen uyaday jıllı otawǵa kirip, «óz úyim, óleń tósegim» dep tórdegi kiyizge jambaslaǵan ǵarrı biydiń qıyalına usınday oylar keldi.

Bir hápte tınıǵıp, soń tillalar menen gúmis teńgeler toltırılǵan qorjınlardı atlarǵa artqan bir topar atlılar Xiywa

jolına túskende olardı shayqatılǵan sámen jorǵa mingen, kún suwıq bolıwına qaramastan túye júninen toqılǵan shekpeniniń ashıq omırawın japqan appaq saqalın samallar taraǵan Aydos biy baslap barar edi.

Xiywaǵa jetken soń ózgeler kárwan sarayda qaldı da, Aydos biy hám qorjınlardı kótergen eki jigit Palwan dárwazadan kirip, xan sarayı taman jol aldı.

Burın Aydos biydi kórgende ornınan órre turıp: «Keliń biy baba», dep epelekleytuǵın diywanbeginiń meteri salqınlaw múnásibet bildirdi, qullıq qılsa da, kóz astınan jawqaras qılıp qaradı.

— Qáne meter, qaǵaz-qálemińdi al, alashańdı jay, altının bir bólek, gúmisin bir bólek qoy da úshke ból! — dedi ozbırlıq etip úyrengen biy.

Meter edenge alasha jaydı. Qorjındaǵılar: gúmisi bir bólek, altını bir bólek tógildi.

Dáslep úyiwli altın taman qol sozǵan meter tillalardı uwıslap alıp, sanap, tórt tóbege bóle berdi. Kóp ótpey alasha ústinde kishigirim tórt tóbe altın adamnıń esin alarlıq dárejede sáwle shashıp turar edi.

381

Meter gúmis teńgelerge qol uzatqan edi. Aydos onı toqtattı.

—Ne ushın tórtke bóldiń? Úshke bólmeyseń be? Sawal beriw gezegi meterge keldi.

—Ne ushın úshke?

—Sonı bilmeyseń be? Jógilenbe, ózińdi bilmegenge alıp. Aydos tórt tóbe altındı qáhár menen bir-birine qosıp jiberdi. Qolı belindegi qılısh dástesine barıp qaldı.

—Taqsır mende ne gúna? — dedi qaltıraǵan meter. Diywanbegi tórtke bólmeklikti buyırǵan.

—Diywanbegiń biledi. Hár sapar úshke bólinedi. Bir úles xandıki, bir úles ǵaznaniki, bir úles meniki. Ból, úshke!

Hár túgi tebendey shanshılǵan, jetpisti qaralaǵan bolsa da qáddi tik hám háreketi shaqqan, oń qolı qılısh dástesinde turǵan biydiń ǵázepke mingeninen seskenip, meter qaltıraǵan qolları menen altındı uwıslap úsh jerge bóle baslaǵan edi, qaptal esikten iynine

zer shapan, basına qamarı telpek kiyip, belin buwǵan, arıq-turaqtan kelgen, duwpiyaz kisi kelip, gáptiń ne haqqında ketip atırǵanın birden ańǵara almay bosaǵada eglenip qaldı.

—Háy diywanbegi háziret, — dedi xan hámeldarınan ayılın

jıymaǵan Aydos biy, qashannan berli salıq pulına sizler bir pay bolatuǵın boldıńız. Házir meteriń teńgeni tórtke bólgeninde kózlerime isenbedim. Bul ne hal?

Muhammed Raxim xan menen sırlas hám tabaqlas bolıp kelgen Aydos biydiń ozbırlıǵına kóp jıllar boyı shıdap baqqan diywanbegi endi qaraqalpaqtıń ójet biyiniń dizginin tartıp

qoyıw payıtı kelgenin ańǵarǵan, jańa xan ayırım tártiplerden waz keship, taza tártipler engizetuǵınınan úmitdar edi. Sol ushın bayaǵıday qızıl tildi jaldap jorǵalay bermey óziniń: «kimseń diywanbegi» ekenligin tanıtıwǵa bel bayladı.

—Bilmeyseń be, xan ózgerdi, tártip ózgerdi, biy baba, xan hámiri solay. Salıq pulı tórtke bólinedi, siz bir pay.

—Qulaqlarım meni aldamadı ma, sońǵı payıtları biraz awırlasqan edi, dedi qáhárli dawıs penen Aydos biy. «Ekkende joq, tikkende joq, qırmanda tayar», degen kibi tórtinshi paydıń iyesi salqın saraydan shıqpaǵan senler ekendaǵı!?

—Hárqalay bul dáwlettiń ayaqqa turıwında biziń hám úlesimiz bolsa kerek, biy baba. Ózin jerge urılǵan dep esaplaǵan diywanbeginiń dawısınan giyne sezildi. Ózine jeterli sumlıǵı

bar bolsa da ókpeshil adam edi. Biydiń sózi ádewir battı.

—Yaq, salıqtı jıynaǵan men, marhum xan háziretleriniń pármanı úsh bólik, men tiri ekenmen, onıń buzılıwına jol qoymayman, sizler moyananı qaznadan alıp júrsiz. Qáne, meter, ból

382

úshke! Meni qáhárge mingizbeń, sonda basıń iynińde turadı, bil sonı.

Oń qol qılısh dástesinde turar, aytqanı bolıp, kewli ósken biydiń quraldı qınnan alıwı kóz ashıp jumǵansha, degen qıyalǵa barǵan sezimtal diywanbeginiń kóz aldında jerde dumalap jatırǵan gelle eleslep ketkendey boldı, ol meterdiń basına megzep ketti. Kózlerin keń ashıp, aldında ǵázep atına mingen biydi, onıń aldında qol qawsırıp, qorqınıshtan qaltırap turǵan meterdi kórdi,

bası ele ornında, eki iyniniń ústinde qalqıyıp turar, biraq ol jerde dumalap jatıwı da ábden itimallıǵına isenbeske ilaj joq,

eger mınaw ójet babanıń aytqanın tıńlaǵanda ǵana onday qanlı waqıyanıń aldın almaq múmkin.

—Úshke ból! — dedi diywanbegi. Biraq onıń dawısın meter túwe ózi zorǵa esitti.

—Úshke ból! — dedi húreylengen dawıs. Boldı biy baba, úzir, «biz aljastıq. Siziń sózińiz sóz, teńge úshke bólinedi.

Jıpılıqlaǵan múlayım kózleri qılısh dástesin sıǵımlaǵan ǵarrı biydiń qollarınan úzilmes edi.

— Bol! — dedi Aydostıń qáhárli dawısı.

Diywanbegi qáhárli biydiń ash názeri tillalarǵa tigilip turǵanınan paydalanıp, ses-semirsiz ózi shıǵıp kelgen esikke kirip, kózden ǵayıp boldı.

Meterdiń qaltıraǵan qolları aldı burın altın teńgeler úyinshigin, sońınan pátiktegi kishigirim tesikten túsip turǵan jaqtıdan nur alıp, sıyqırlı sáwle shashqan gúmis teńgelerdi bólekbólek, úsh úleske bóldi.

— Áne biy baba, — dedi ózine kelgen meter mańlayınıń terin sıpırıp, múlayım dawıs penen. Ákeliń qorjınıńızdı!

Qorjınnıń bir basına tillalar, ekinshi basına gúmis teńgeler salındı. Qorjın kótergen biy diywanxanadan shıǵıp, ayılın jıymay, keńnen qádem taslap, kárwansarayǵa qayttı.

Bul waqıtları diywanbegi xan háziretleriniń húzirinde turar, xan as jewge otırǵan, sol ushın egleniwge májbúr bolǵanına ishinen ǵázeplener, qaraqalpaq biyiniń ozbırlıǵı yadınan ketpes «ol ózin sizge teńlestiredi eken», dep shaǵınıwdıń pursatın kútip, tınıshsızlanar edi...

Bul Aydos biydiń Xiywaǵa sońǵı saparı boldı. Kelesi kúni xannıń húzirine bardı, xan xoshı joqlıǵın báne etip, qabıllamaǵanınan diywanbegi ústinen arız etkenin ańlap jetti.

Kóp eglenbey eline qayttı.

Kelesi gúzde salıq jıynaytuǵın payıt kelgende qulaǵı túriwli edi. Kóp ótpey Xiywadan salıq jıynawǵa shıqqan, janında qurallı nókerleri bar úsh topar haqqında xabarlar kelip jetti.

383

Bir toparı tuwrı Shımbayǵa kelip, ol jerde adamın qaldırıp Qusxana átirapındaǵı ellerden salıq alıwdı basladı.

Q arabaylınıń boyınan basıwǵa biyday egip, awqatlı diyqan erterekte Shımbaydan satıp alǵan on bas qoyın bes júz basqa jetkergen, júzden artıq qaramalı menen, eki-úsh úyir jılqısı kólatta júrgen Pirimbet qopasaqal sol átiraptaǵı baylar qatarına qosılǵan edi. Sońǵı jıllarda ege almaytuǵın ǵárip-qáserdiń jerin

óziniń esabına ótkerip, óngen zúrááttiń bir bólegin iyelerine berip, óziniń qayır-saqawatı menen de at shıǵarıp úlgerdi.

Pirimbet Qońırat penen Shımbayǵa, onnan arı Xiywaǵa barsa birinshi jumısı, bazar aylanıp tuqım alar, sol ushın onıń jerinde óspeytuǵın daqıldıń ózi joq. Jazlıq biydaydan tartıp,

salıǵa shekem, palızdan geshir-piyaz, asqabaq, qawın-ǵarbız, eń aqırı suwqabaqqa shekem ekti. Basqa daqıllardan óngen zúráát: biyday, júweri, tarı, másh penen birge hár jılı Shımbay bazarın suwqabaq penen toltıratuǵın da Pirimbet qopasaqal. Qatara qoyılǵan suwqabaqtıń bahası teńge emes, dán menen ólshenedi. Awzı ótkir pıshaq penen kertip ashılǵan qabaqqa dán toltırıladı. Dáni satqandiki, qabaq

dán bergendiki. Sonda qabaqtıń bahası kólemine qaray, qaysısı yarım batpan, qaysısı onseri, qaysısı siyseri, úsh aǵarı, bes aǵarılıq kishkene qabaq joq, ondayları bazarǵa kelmeydi.

Áne, sol Qarabaylı boyındaǵı qıtay awılına sáske payıt bir topar atlılar: ishinde qural asınǵanları da bar, kele qaldı. Aldın Tóremurat biydiń úyin soradı, soń baydıń úyin anıqlap, Pirimbet qopasaqaldıń otawına at basın tiredi.

Q onaqlardı otawǵa túsirip, jol bolsın soraǵan Pirimbet, Tóremurat biydi izlep taptırdı. Jılda salıqtıń pulın kisesinen

tólep, Aydos biy menen qırın qabaq bolıp júrgen Tóremurat biy bul saparı ishten tınıp, sumlıq oyladı. «Biy bolsam ne bolıptı, Pirimbettiń baylıǵı mennen kem emes, ǵamxorlıqqa alǵan xojalıqları ushın kesme salıqtı ózi tólesin». Ol qopasaqaldıń otawınıń bosaǵasınan usınday pikirde atlaǵan edi.

Jıldaǵı salıq dápter ashıldı, endi Tóremurat sóyledi.

—Pálenshe, tólensheden ózgesi Pirimbet baydıń jalshıları, jerin bay egip, zúráátin alıp otır, qalǵan jaǵın bay menen oylasıp sheshińler.

—Bay aǵa, dápterdegi eski esap boyınsha qırq eki shańaraq siziń jalshıńız eken, hár shańaraqqa bir tilladan kesme salıq, barlıǵı qırq eki tilla, ózińizdiń bir tillanı keshemiz, — dedi

xan meteri, saqalın bir sıypap qoyıp. Soń xatkerge buyırdı.

—Jazıń, Pirimbet bay 42 tilla.

384

—Taqsır, — dep Pirimbet aldın Tóremuratqa, soń meterdiń saqalına qaradı. Qalayınsha, aqır 42 tilla... Men olardı...

Kópshiligi jarımjan... jarlı, kámbaǵal... Ashtan ólmesin, dep...

—Usı payıtqa shekem ózim tólep keldim, kisemnen... Endigi jaǵında qaptı qoldasıń, Pirimbet bay, — dedi Tóremurat mısqıllaǵan kibi.

—Onday tilla joq, mende...

—Malıńdı satasań, dánińdi satasań...

—Dápterge tústi, — dedi meter. On kún máwlet. Keyin xatkerge

burıldı.

—Qáne, zákat dápterińdi ash. Qaramaldıń, jılqınıń, qoydıń

sanın aytıń, muhtaram bay aǵa, esaplap qoya bereyik.

Pirimbet baydıń jerden-kókten qızǵanıp, bereketi ketedi, dep sanın adam bar jerde esittirip aytpaytuǵın qoy padaları menen qaramallarınıń, jılqısınıń sanı xatqa túsip, kóp ótpey olardıń birazı qoldan ketip, ya bazarda satılatuǵın, ya jasawıldıń aldına salınatuǵın boldı.

Meterdiń: «Túye joq pa?», degen sózi qoldan keteyin dep turǵan mal ashıwınıń jarasına duz sepkendey tuyıldı.

—Joq taqsır, — dedi bay sınıq dawıs penen.

—Zákat tólewde bereket bardur, — dedi meter saqalın tutamlap, Sózdiń parqın ańlawǵa shaması kelmegen úy iyesi heshteńeni kórmey, maǵanasız baqqan kózlerin shoq saqalǵa qadadı. «Hásseniy, saqaldı birimlep-birimlep jular ma edi?», dep oyladı ǵázep penen.

On kúnnen soń, ózi miyman bolıp kelgenge shekem, qırq eki tilla kesme salıq pulı, miymandarshılıǵı ushın bir tilladan keshkenligin, onı salıq dápterine jazıp qoyatuǵının aytıwdı umıtpadı, tayar bolıwın, zákattı hám yadtan shıǵarmawın tapsırǵan saqallı meter erteńine atlanıp ketti.

Pirimbet keshqurın otawǵa kirip jatsa da uyqısı kelmedi. Ótken ómiri kóz aldına elesledi. Jaslıǵı joqshılıqta ótti. Ákesiniń jerinen óngen ónim qıstan shıǵıwǵa zorǵa jeter, kún jılıp, jerge

kók shóp shıqsa turmıs az ǵana jeńilleser, erte báhárde shıqqan súyriktiń shıyqıldawıǵın, sońınan sútilmek, taǵı qandaydur shóplerdiń tamırın, qumda qıltıyǵan káraganaydıń túbirin jewge bolar, sońınan jerden óngen hár qıylı jemisler jetilisip, bulardı

ashtan óliwden aman alıp qalar edi. Ózi erjetip, bir tanap jerge iye boldı, diyqanshılıqtıń kózin biletuǵın, bazarǵa barsa sawdanıń

da ebin biletuǵın edi, sol ushın bazarǵa aparǵan dán be, basqa zúráát pe, aldınan jalańlap shıǵatuǵın alıpsatarǵa arzan girewge bermey, óz bahasın shıǵarıp sattı, tis-tırnaqlap tapqanın jıyıp jer aldı,

mal aldı, joqshılıqtı endi umıtıp, nanın uwayımsız jeymen degende

ayaq astınan qırq eki tilla... Onı jıymaq ushın qansha muǵdarda dán satıw kerekligin kóz aldına keltirip edi, júregi arqasına tartıp ketti, telekte dán qalmaydı-ǵoy onda, taǵı ashlıq pa, arjaǵı? Tóremurattıń «jalshı», dep bunıń moynına ildirgenlerinen bir nárse óndirse she? Olardan ne óner deyseń? Ayırımlarınıń haramnan pıshıǵı, hadaldan tawıǵı joq, úyinen bir teńge tabılıwı gúman. Onıń ústine bıyıl daqıldı suwıq erte urıp, júweri menen tarı

kók qaldı. Aytmurat «jamanawızdıń» bıyıl suwıq erte túsedi», degen boljamı tuwrı keldi. Maldan beretuǵın zákatı oyına túsip edi, jatqan jerinen turıp otırdı. Qansha mashaqat penen jıynalǵan maldıń onnan biri qoldan kete jazlap turǵanına qıynalǵanınan kókireginiń shep tusı ashıy basladı.

«Ne qılmaq kerek?» Bul sawalǵa sheshim taba almadı. Aradan bir neshe kúnler ótip, bir tilla salıqtı saqıylıq etip,

keship jibergeni haqqında dápterge jazdırıp qoyǵan múriwbetli xan meteri ekinshi mártebe miymandarshılıqqa kelgende Pirimbet qopasaqal onı kishipeyillik penen kútip alǵan joq. Meterdiń shekpeniniń jaǵası jırtıldı, bárqulla qásterlep, hár saparı sılanıp-sıypalıp turatuǵın shoq saqalınıń ápsheri qashıp, julınıp, yarımı Pirimbettiń pánjesinde qaldı. Ózi janındaǵı

xatker menen taǵı álle kimniń kómeginde baydıń tarpıwınan zorǵa jazdırılıp, tayar turǵan atına mine qashtı. Meterden ishara kútken nókerlerine de qaramadı, sebebi awıldıń ishinde hár jer, hár jerde kimisi ayırbaqan, kimisi ketpen, kimisi tayaq kótergen adamlar toplanısıp turǵanın kórip, «pitne kóterilmese jaqsı edi», degen gúman ishine kirip alǵan, Pirimbetke nókerler jarmassa, álbette alaman kóterilip keterin salıq jıynap kózi pisken tájiriybeli

meter jaqsı biler edi.

Atına minip, qashıp baratırǵan meterdiń izinen nókerler de ketti. Izine qaray-qaray baratırǵan meter: «barlıq bále Aydostan, diywanbegi sonnan saq bol, demep pe edi?» dep oylar edi.

Pirimbet ashıw menen ne qılıp qoyǵanın endi ańǵarǵanda kesh bolǵan, pánjesine jabısqan júnler qaydan kelgenine tań qalıp, jabaday qollarına tigilip qaldı. «Ne boları boldı, mal ashıwı,

jan ashıwı», dep oyladı ol. «Dárhal Tóremurat biyge barıp oylasıw kerek».

Bul waqıtta bay úyiniń janında shawqımdı esitken adamlar qolına ilingen tayaǵın kóterip toparlasıp Pirimbettiń esigi aldına jıynalmaqta edi. «Bular ne qılıp júr», dep oyladı basına tepken qannan miyi ǵawlaǵan Pirimbet. Bir jaǵınan anaw-mınaw jaǵday bolsa arqa súyegendey adamlar bar ekenligine quwandı.

386

Shawqımnan xabardar bolǵan Tóremurat Pirimbetti salqın qarsı aldı. Sonday-sonday hádiyseler boldı, endi ne qılaman?— degen baydıń jarasına burısh septi.

—Xannıń meterin urıpsań, aqırı jaman boladı, endi. Ózińniń basıń ketip, áwladıń tuqımqurt boladı, eń beri aytqanda maldúnyańdı alıp, ózińdi bádarǵa qıladı.

Tóremurattan qayran joǵın ańlaǵan, onıń sózlerinen júregi jarıla jazlaǵan Pirimbet qopasaqal Aydosqalaǵa atlandı.

—Sen qıtay ruwların kóter, men óz aǵayinlerim menen házir bolaman, — dedi Aydos biy. Kókirekti kernegen ızanı jalınǵa aylandırıp, dushpandı kúydiriw máwriti keldi, — dep oyladı ol. Bul waqıya 1827-jılı júz bergen edi.

18

Aradan bir jıl ótti. Bul waqıt ishinde Qulshı biydiń awırıwınıń beti berman qaramadı, tómenley berdi, Erejepti shaqırtsa, ol Saǵanaq awılındaǵı jibti taslap kele almas edi.

Awırıwı jeńillesken máwritlerde kelgen-ketkennen esitken aldı-qashtı xabardan biy jası ózinen úlkenirek Aydostıń sheyit bolǵanın bilse de, waqıyanı kórgen, ishinde bolǵan kimnendur esitiwdi qáler edi. Aqırı awızdan-awızǵa ótken áńgimelerdiń bazda yarımınan kóbisi asırıp ya kemitip aytılatuǵının Qulshı talay ańǵarǵan, sol ushın ózi teńles Aydostıń táǵdirin isenimli adamnan esitiwdi árman etti.

Bunday imkaniyattı jaqtı dúnya menen xosh aytısıp atırǵan Qulshıǵa alla jetkerdi, desek te bolar edi, kúnlerdiń birinde, kesh qarańısı túskennen soń biytap biy tósek tartıp jatırǵan otawdıń esiginen eskertiwsiz, urlanıp kelgen, palwan deneli adam xabar alıp keldi.

«Assalawma áleykum, biy baba!», dep aqırın sálem berip, japsarǵa dize búkken keshki miyman Qayır edi.

—Kimseń?— degen hálsiz dawıs esitildi. Qayır emespiseń? Bul biydiń hawazı edi.

—Qayırman, — dep maqulladı keshki qonaq.

—Jol bolsın, Qayırjan ulım, qaydan keleseń? Ne ushın esikten urlanıp kirdiń?

—Jat kózlerge túspeslik ushın solay isledim, biy baba. Alıslarǵa ketip baraman. Hayalım menen ulımdı kóriw ushın awılǵa qayrıldım. Sizdi nawqas, dedi. Mágar kómegim kerekdur?

—Táńir jarılqasın, maǵan endi alladan ózgeniń kómegi dárkar emes, kórinedi. Birazdan awılda joq, desip edi. Endi shamaladım,

387

qayda ketkenińdi. Er bası ǵawǵalı keledi. Házir tısqarıǵa shıǵıp xızmetkerge tapsırma ber, ústimizge hesh kimdi jibermesin, hesh birew meniń tınıshımdı almasın. Buyrıqtı jetkerip janıma kel.

Q ayır otawǵa aylanıp kirgende ǵarrı biy póstek kópshikke kóksin tirep, eki qolına tayanıp otırar edi.

— Dúnyanıń isine tań qalmaǵıl!— deyin desem ol sen túwe meniń de qolımnan kelmeydi, ulım, dedi biy entigip. Men sennen mágar óz kózleriń menen kórip, gúwası bolǵan, bolmasa isenimli tilden esitken hádiyselerdi aytıp beriwińdi ótinbekshimen. Bilemen,

onı aytıw saǵan awır shıǵar, yamasa ishińdegini birewge aytıp, boyıńdı jeńilletiwdi qáleytuǵındırsań, ol jaǵı maǵan namálim,

biraq báribir sen bolıp ótken ullı islerdiń gúwası ekenligińdi keshletip júrisińnen ańǵarıp otırman. Az ǵana irkilip, entigiwin basqan biy sózin dawam etti. Bul jaqtı dúnyada tatatuǵın nesiybem júdá az qalǵandur, men bir darım Aydostıń táǵdiriniń qalay sheshilgenin bilip kóz jumǵım keledi. Basla, Qayır, dawısıńdı bálentletiwiń shárt emes, kózim ázzilese de qulaǵım jaqsı esitedi...

Qarańǵı otawda Qulshı biy menen palwan deneli Qayırdan ózge hesh kim joq, otaw sırtında da olardı ańlıǵan kimse kórinbes edi.

Qayır iyilgen basın kóterdi. Kókiregin toltırıp dem alǵanda temirshiniń kórigindey keń tósi bir kóterilip basıldı. Bolıp ótken waqıyalar súwreti kóz aldınan dizilip óter edi.

Sol saparı awılın saǵınıp kelgen Qayır bir neshe ay elde bolıp, zerige baslaǵanda ózi bir-eki jıl izine erip, jaqsı-jaman kúnlerde dúz-dámek bolǵan Bekbaw qaraqshını darǵa tartpaqshılıǵın esitip, sol tamanǵa ketti. Biysharanıń bahaybat torańǵılǵa asılǵanın

da kórdi. Aydos awılınan tańda atlanıp, Xiywaǵa xabar jetkiziwge asıqqan jolawshınıń shaqada salbırap turǵan qaraqshınıń denesin kóre almawına sebepshi bolǵan da sol Qayır edi.

«Aydos adam jıyıp atır», degende, óziniń úyrengen kári temirshilikke ne ushındur zawqı soqpaǵan Qayır qural-jaraǵın asınıp, atın erlep, kelinshegi Jarqınayǵa da shının aytpay Aqjaǵıs tamanǵa atlanıp, Aydosqa qosıldı.

— Bizler kóp edik, — dep dawam etti Qayır jayparaxat dawıs penen. Biraq ishimizde nóker az, birli-yarımınan basqasında qural

joq, atlı ya piyada, asıp ketse shoqmar tayaq, bolmasa qamshısı ǵana bar... Qullası, uzınnan uzaq oylasıq penen toy toylap júrgendey jawdı kórmey-aq, topar-topar bolıp, teńselisip júrer edik. Xiywadan

ásker shıqsa Qasqa shól menen Aydosqalaǵa demde jetip keledi, degen qıyal menen joldan jıraq jerge, Jańadáryanıń ayaǵında Sarı ataw degen jerge ornalasıp, dógerekti arbalar menen qorshap, qamal dúzedik. Biraq dushpan kele bermedi, Aydostıń ruwlasları menen qıtay

388

qáwimleri adamlarınan ózgeler bizge qosılmadı. Ekileniw, qáwipti kútiw, qorqınısh penen úmit arasında ótip atırǵan kúnlerdiń birinde Aydos biy eki birdey azamat, batır ulları Írza menen Tóreniń janına topar-topar atlılardı qosıp: «Qońırattı alıń»,

dep atlandırdı. «Tanımasın sıylamas», degeni durıs qusaydı, «men de sizler menen baraman», degenime qulaq aspadı.

Atlılar ketti, qulaqlar túrilgen, hár kúni xabar kúter edik. Aqırında xabarlar da kele basladı, olar biri-birine qayshı keletuǵın edi. Bir xabar: «Qońırattı aldıq», degen mazmunda bolsa, ekinshisi: «Írza batır Tallıq dáryasına at salıp ótemen, degen payıtta suwǵa ketti, Tóre batır qolǵa tústi, onı Xiywaǵa jiberdi», degen xabar boldı.

Q aysı xabardıń durıs ekenligine isenerimizdi bilmey bir neshe kúnlerdi ótkizdik. Aqırında sońǵı xabardıń durıs ekenligin Aydos biy ańlap jetse kerek, qamaldı taslap, shól ishine, Sır boyın baǵdarlap kóshiwge hámir qıldı.

Arbalı, atlı, túyeli kósh ırıl-tırıl ornınan qozǵalǵanǵa deyin bir-eki kún taǵı ótti. Telegen arbalar shıyqıldap, jılqılar kisnep, balalar jılap, qozǵalǵan kósh shól ishine kirip bara berdi, biletuǵınlardıń aytıwınsha aldımızda ózek, dárya joq, belli-belli

qudıqlar ǵana bar edi. Adamlar arasında gáp taradı: «Kóship qayda baramız? Qoqanǵa baramız. Ol jerde bizdi kútip otırǵan kimimiz bar? Álbette, hesh kimimiz joq. Bul jaqta kimnen qashıp baratırmız?

Xannan ba? Oǵan dushpan bolsa Aydos dushpan, biz emes. Sonda nege qashamız?».

Aqshamları kósh bólinip-bólinip, qoynawlarda qalıp barar, bir neshe kúnnen keyin kósh ádewir kishireyip qaldı. Biyden kóp jaqsılıq kórgenler menen onıń aǵayinleri kimi qorqıp, kimi uyalıp, Aydosqa erip júre berdi.

Taǵı bir gáp shıqtı. Aydos aytıptı: «Kósh ornınan qozǵalarda qudıqlardı kómbek kerek. Jaw izimizden keler, qudıqtı kómsek, shólge gezigip, quwǵındı toqtatıp, artına qaytar», dep. Kósh hár saparı shól qoynında bir payıtları kimlerdińdur qazǵan, házir de hám suwı gúmbirlep turatuǵın qudıqlar basına qonar edi. Taǵı esittik, bunı Aydostıń báybishesi, eki birdey batır ulları Írza menen Tóreniń anası aytıptı: «Qudıqlardı kómbesin, eki birdey jigerbentim biy atasınıń pármanın orınlamaq ushın atlandı, olar álbette dushpanın jeńip, izimizden jetedi, Sarı atawdan bergi jaǵı shólistan, suw joq, qudıqtı kómsek, olar suwdı qaydan aladı? Atın qaydan suwǵaradı?».

Q ullası, qudıqlar kómilmedi. Olar kómilse kóshten bólinip qalıp atırǵanlardıń da halı tań bolar edi.

389