Kenesbay Karimov Agabiy

Qayır ornınan ushıp turdı.

—Túpálem, kóz tiymesin, jawǵa shapqanday jigit bolıpsań, — dedi bastan-ayaǵına kóz juwırtqan Qulshı. Tegińdi, elińdi umıtpay awılǵa qaytıp quwısıp, anańdı quwantıpsań. Al, usı waqıtqa shekem qaylarda ediń? Qol-ayaǵıń bos pa edi, ya bende boldıń ba?

—Bastan hár nárse keshti, biy baba, — dedi jigit basın tómen salıp. Aldı burın háwestiń bendesi edik, sońınan jawǵa tonaldıq, degendey, jaqsılar kóp eken bul tar álemde, solarǵa gez boldıq, adam etti, qızın berdi, mal berdi...

—Er azıǵı menen bóri azıǵı jolda, — dep ata-babań qalıp aytpaǵan, jortıp júrip, ayaǵıńa jormal ilingen bolsa, ol da baxtıń shıǵar. Bilemen, tariyxıńdı aytsań uzaq sábbe bolar, onı keyinirek asıqpay tıńlarmız, házir aman kelgenińdi el menen toyla, baraǵoy, — dedi biy kewli bosasıp. — Al, sen az ǵana eglen, dep Bektemirge ishara qıldı.

—Balanıń kózinshe aytqım kelmedi, — nesi kemis bolsa bizden al, mal ma, teńge me, tartınbay jumsap, Sárbiyke menen Qayırdıń quwanıshın nıshanlańlar.

—Bas ústine, biy aǵa, mal da bar, teńge de tabıladı. Jigittiń

óziniń aydap kelgen malı da az emes. Ózińiz aytqanday ele dáregin soray almadıq, hey meyli, soraw bir jaqqa qashar deysiz be?

—Tuwrı, tuwrı, — dep maqulladı biy.

«Elden ketkenine neshe jıl boldı ózi? Aradan kóp waqıtlar ótken qusaydı-aw? Qulshı biy bayaǵı emes, shash-saqalı aǵarıp, júzin á jimler qaplaǵan ba? Meni birden tanıy almadı, shaması, rastan

da qartayıp qalǵan ba? Anam she? Onıń shashlarına aq aralap qalıptı». Otawdan shıqqan jigit usınday oylardıń qorshawında qalǵan edi.

16

Qayırdıń kelgenin esitken Erejep awılǵa qaytıwdıń hesh bir ilajın tappadı, ústine-ústeme xan ólip, ornına jańa xan taxtqa otırǵan soń nóker ornınan qozǵalmadı, Qarnaqtan hesh qayaqqa shıqpaw buyırıldı.

Aqırında temir tártip az ǵana bosasqan yańlı bolıp edi, awıllasları, qalaberdi Iran saparında birge bolǵan jigitler Erejeptiń bázim beremen, degen wádesin yadına saldı, bir kishi tillanı qárejet qılǵan onbasınıń úyine bes-altı jigit keshqurın

jıyılıp keldi.

Dasturxan dúzelgen, onda biyday nan, gúnji halwa, shaqa nabat, nishala, qırmızı gúlab quyılǵan ıdıslar dizip qoyılǵan, qazan

371

basında awqat tayarlawǵa ebi bar Jumanazar mashqul bolmaqta. Hámmesi tayar bolıp, jigitler dasturxan basına otırsa da, palawdı demlep, astındaǵı ottı tartıp qoyǵan jigit irkile berdi.

—Dasturxanǵa kel, Jumanazar, — dedi Erejep.

—Hayal isi menen mashqul adam kele almaydı, palawǵa qaramasa, túbin kúydiredi. Bul sózler xorezmli Mátkarimnan shıqtı.

Aqırında Jumanazar qatarǵa kelip otırıp, sırlı lawabı kesege gúlab quyıp simirdi.

—Bul suw mazalıdaǵı, biraq qımızǵa jetpeydi, — dedi qısqa murtın sıypap qoyǵan Jumanazar.

—Qımız tappadıń ba?

—Bul dógerektegiler biye sawmaytuǵının óziń de bileseń-

ǵoy. Xiywada da, Qarnaqta da «attıń ayranı» dep qımız ishe bermeydi,

—dedi Jumanazar aqlanıp.

—Erejep, — dedi barlıq dıqqattı ózine qaratqan Mátkarim. Bul otırısıń bolmaydı, jora.

—Qaysı otırıs? Erejep túsinbey dógerekke baqtı.

—Hayalsız otırısıńdı aytaman.

—Hayal awılda, qolında balası...

—Balasız qızlar kóp emes pe?

—Kóp bolsa qáyteyik?

—Birewine úylenip al. Saǵan qálegen qarnaqlı jan dep qızın beredi, búgin onbasısań, erteń quday qálese júzbası bolasań. Keshte mashıqlardan harıp-sharshap kelgenińde eń bolmasa bir kese ayran quyıp beretuǵın adam bolmasa... Yamasa bir hayaldıń kewlinen shıǵıwǵa quwatıń jetpey me, yaki aqshań...

—Ayqızǵa ne deymen?

—Balamısań? Házir úndemeyseń. Bir kún kelip ózi-aq úylengenińdi esiter, azı-kem jılap-sıqlaydı, soń kónip ketedi.

Erejep oylanıp qaldı. Kópti kórgen Mátkarimniń sózinde jan bar edi.

Sonnan berli hár saparı mashıqlardan, yaki atlanıstan harıpsharshap ot janbaǵan muzday ójirege kirip kelgende Mátkarimniń aytqan gápi yadına túsip, pátikke tigilip jatatuǵın bálege ushıradı. Waqtı-saatı kelip, júzbası degen lawazımdı da iyeledi. Sonıń húrmetine berilgen zıyapatta umıtılıp baratırǵan gápti yadına salıp, Mátkarim jáne delebesin qozdırdı.

Jigirma beske tolmaǵan, tamırında qızıw qan oynap turǵan Erejep aqırında táwekelge bel bayladı. «Ayqız túsiner, ol awılda, ata-enesine xızmet qılıp atır, onı báribir qolındaǵı balası menen

birge bul tamanlarǵa ákele almayman», degen oylarǵa arqa súyegen jigit bir kúni Mátkarimniń esigin qaqtı.

372

—Úyleniwge bel bayladım, bálki ákem narazı bolar, degen menen jalǵızlıq janıma tiydi, keńes ber.

—Men Qarnaqta kimniń úyinde boyjetken qız bar ekenligin bes barmaqtay bilemen, — dedi márt júzbasınıń óz ayaǵı menen kelip járdem soraǵanınan marapatlanǵan jigit. Tayarlana ber, jawshılıqqa ekewimiz baramız.

Mátkarim ayttı, orınlandı. Araǵa ay salmay atırıp Erejep qarnaqlı diyqan qızı Gúlandamǵa úylendi. Qızdıń ákesine Mátkarim arqalı on altın qalıń tóledi.

Aldınǵı payıtlarda birin-biri jeti uyqılaǵanda túslerinde

k™ Úylengenine aradan jıl ótpey Erejeptiń basshılıǵında nókerge órmegen jigit penen qalıńlıq úyrenise almay júrdi, sońınan

kónligip ketti, kóp ótpey hayalınıń ekiqabat bolǵanın kórgen Erejep, bul máseleler ústinde bas qatırıp ushlıǵına shıǵa almaspan, dedi me, barlıǵına qol siltep qoya qoydı.

atlanıw hámir etildi. Qanday sıltaw oylap tawıp, ákesi menen Ayqızdı sózine toqtatıwdı oylap, Qayırdı qanshelli saǵınǵan bolsa da elge barıp keliwdi keyinge qaldırıp kiyatırǵan Erejep ayaq astınan tabılǵan atlanısqa quwandı, ózi júz nókerge basshılıq etip saparǵa atlanǵanına marapatlanıw da kewlinde joq emes, álbette.

Eki kúnlik tayarlıqtan keyin láshker jolǵa shıqtı. Gúlandam ekiqat edi, Erejep sapardan kelgenshe ákesiniń úyinde jasaytuǵın boldı, basqa qayaqqa barar edi, solay etip júzbası az ǵana bolsa da táshwishlerdi umıtıp, atlandı. Qaraqumnıń órkeshlengen kóshpeli qumların izde qaldırǵan atlılar eglenbey júrip otırıp, bir kún

bir túnde qandaydur Saǵanaq degen túrkmen awılına jetip keldi. «Buxara tamannan qáwip tuwılıwı itimal, shegarada turasız, eger

qural-jaraqlı atlı ya piyada bolsa irkesiz, kárwanlardı tekserip

ótkeresiz», degen tapsırmanı alǵan Erejep bul sırlı wazıpanı

ózgeler menen ortaqlasıp otırmadı. Awılǵa da aralaspadı, kárwan joldıń boyındaǵı taqırlıqta irkilip, shatırlardı tigiwge buyrıq

berdi.

Tań ata onbasılardı jıynadı.

—Bizge usı jerde «qaytıń» degen hámir kelgenshe turıp, jol qorıw tapsırılǵan, bunnan bul jaǵı Buxara sarhadı. Házirden baslap hár bir onlıq shek alıp, jib tiklewge kirisedi. Esittińler me?

Jib tikleymiz. Kim biledi, anaw tamannan, ol oń qolın shıǵısqa siltep, alısta munarlanıp kórinip turǵan elattı nusqadı, bizge qanday qáwip-qáter keletuǵının. Qáne, iske kirisińler!

Hállenip alǵan nókerler kóp ótpey iske kiristi. Shegeleń topıraqtıń shańı aspanǵa kóterilip, birte-birte hárekettiń nátiyjesi kózge kórindi, topıraqtan kishigirim qorǵan tiklenip

373

barar edi. Uzaǵıraqtan moyın sozıp: «bular ne izlep atır eken?» degen oy menen júrgen awıl adamları oyaq-buyaǵı bir háptege jeterjetpes aralıqtan soń boy tiklegen topıraq qorǵanǵa kózleri túsip, hayranlıqtan jaǵaların usladı.

Jib te pitti, qorǵan ishine shatırların tigip, ornalasıp alǵan nókerlerge «al topılaman», degen dushpan kórine bermedi, mashıqlar da kúnine bir ret boldı, ásker zerigip, ne qıların bilmeytuǵın

edi, onıń ústine ayǵa jetpey atırıp alıp shıqqan azıq tawsıldı, shabarman jiberilip edi, ol da negedur kelmey, irkile berdi.

Onbasılar jıyılıp, júzbasıǵa keldi.

— Ne qılamız, azıqlar tawsıldı, ásker ash, awıl menen aralaspaw jóninde hámir berilgen. Bul jerler házireti Xiywa xanınıń soramında, xalıq kim bolıwına, qaysı ulttan bolıwına qaramastan xannıń puqarası, nóker hár ayda irkinishsiz haq aladı, atlanıp shıǵar payıt hár biriniń moyanası ya tilla menen, yaki gúmis teńgede tólengen. Sol ushın Saǵanaq pa, Sańlaq pa, qullası qol sozım jerde turǵan awılǵa barıp dán-pán, tiske talshıq bolatuǵınday et ushın qoy-poy alıp qaytsaq, qalay bolar edi? Onbasılardıń qaysısı sóylese de aytılajaq sóz, álbette bir jerden shıǵar edi.

Tınısh otırǵan el esiginiń aldına iyninde nayzası, belinde qılıshı bar adam kelip tursa ne oylaydı, jáne isi erikken nókerler biybastaqlıq qılsa aqırı qanday aqıbetke ákeledi, ásirese bul jerdegiler shegaralardaǵı el, — degen oy menen mıńbası áskerdiń, onbasınıń awılǵa kiriwin qadaǵan etip hámir bergen, sol ushın júzbası da ilajsız, onı basqalar da biledi, biraq náylaj, izińde ashıqqan on adam tursa óziń ne qılar ediń?

Erejep basın tómen salıp oylandı. Awılǵa qaray bir iz salınsa izi soqpaqqa aylanadı, soqpaqtan bolsa adam júrmey turmaydı. Azıq búgin keler, búgin kelmese erteń keler.

— Hámirdiń atı hámir. Biz bul jerge isi erikkennen kelgenler emes, al xanımızdıń hámirin bárjay keltirmek ushın kelgen nókerlermiz. Kim onı buzıp, awılǵa qádem bassa, olardıń malmúlkine qol sozsa, jazalanadı. Tarqalıńlar hám gápimdi nókerlerge jetkizińler. Shıdasın, azıq álbette keledi.

Atlar menen bánt bolǵan nókerlerden tısqarılar hár kúni piyada sap dúzep, jibten shıǵıp, topıraq qorǵannıń eteginde qılıshlasıw, nayzalasıw mashqı ótkerip, kúndi batırǵan soń jibke kirer edi, sol kúni júzbası nókerlerdiń shatırlarına taman qaytıwın ádeyi irke berdi, bunıń menen ol ashlardıń azıq jóninde oyların az da bolsa ózge nárseler menen shalǵıtıwǵa urınǵandur, kim bilsin. Qas qarayıp, siltengen nayza menen qılıshtıń ne jaraq ekenligi ayrılmastay bolıp, qarańǵı túskende ózgelerdi baslap jibke kirgen

374

Erejeptiń murnına pisken ettiń jaǵımlı iyisi kelip urılǵanday boldı. «Kópshilikten giznep, et saqlap júrgen bul qaysı puxta boldı, bala», degen qıyal menen óziniń shatırına jaqınlap edi, qay jerden iyis tarap turǵanın da ańladı, qoydı. Ol ne dep oylawǵa da aqılı jetpey, bosaǵada irkilip qaldı. Et iyisi óz shatırınan taralıp turar edi, aqır!

«Hámme ashtan buratılıp júrgende, meniń qosıma et ákelip, kimdur abırayımdı tókpekshi shıǵar? Kim eken ol, bilsem álbette atasın tanıtaman», degen ǵázzep penen shatırǵa bas suqqan júzbası dasturxan basında turǵan Jumanazar on basını kórip, onı óz ornına jaqında onbası etip tayarlaǵan edi, hayran bolǵanlıqtan tiline káliyma kelmey, lal bolıp qaldı.

—Jumanazar, — dedi aqırında ashıwǵa buwlıqqan Erejep, qáhárlengende dawısı aqırın, biraq kókirek tórinen ısıldap shıǵar

edi, ayt, etti kim ákeldi?!

Taza etke toyatuǵın bolǵanına quwanıwdıń ornına júzbasınıń ǵázep atına mingenin kórip, albıraǵan Jumanazar tutlıqtı.

—Men, men... bilmeymen.

—Sonda tabaqtıń ózi júrip keldi me bulmanǵa?

Awıllasınıń qáhárlengenin de, kúlgenin de talay kórip, minezine qanıq bolǵan, jası úlkenirek ekenligi ushın «inim», dep júzbasını ózimsinińkirep júretuǵın Jumanazar ózin qolǵa aldı.

—Júzimin je, baǵın sorama, — degen -ǵoy, júzbası inim, dedi jigittiń ashıwı tez arada tarqay qoymaytuǵının bile tursa da. Tabıldı, quday bizdi óltirsin be, qula dúzde kimnińdur aldınan ájeli jetken jaǵal ılaq shıqqan shıǵar, onıń kimniń aldınan shıqqanınıń ne parqı bar? Kel, ózińdi bas, kópten ashıǵıp júrgenińdi bilemen, nókerge kúsh-quwat qansha kerek bolsa, saǵan onnan eki ese kóp kerek, hár kim qudayǵa shúkir, kúnin kórip atır...dep ózinen bir-eki kóylek burın tozdırǵan Jumanazar aldap-arbawǵa ótti.

«Ózińdi bas, ózińdi bas, ózińdi ashıwǵa jeńdirme», dep gúbirlendi Erejep tislenip. Állenemirde qáhári basılıp, sabasına tústi. «Pisik

as, onı iytke taslatsam obal boladı, biraq ózim bir shertip awzıma salmayman», degen sheshimge keldi.

—Meyli, — dedi aqırında ózin qolǵa alǵan júzbası, etti óziń

je. Házir dáregin sorap ta otırmayman, dawısındaǵı suwıq ısıldıdan belgi de qalmaǵan edi, biraq bilip qoy, kimdur malın joytıp kelip, ayıbıń moynıńa qoyılsa, awıllasım edi, dep ayap otırmayman, buyırǵan jazańdı alasań...

Izge burılıp, shatırdan shıǵıp baratırıp:

— Ne ákelgen bolsań hámmesin jıynap áket, meni ózińe sherik qılıp otırma! — dedi jayparaxat dawıs penen.

375

—Seniń ǵamıńdı oylap júrsem, — dep ózinshe tońqıldandı Jumanazar. Búgin bir toyayın etke, erteń asatuǵın pallaǵıńa asa ber. Bul sózlerdi Erejep nábada esitip qoymasın, dep murtı astınan mıńǵırladı, qoydı. Soń pisken gósh salınǵan samardı ózgeler kórmesin degen niyette shekpeniniń shalǵayı menen jawıp, elesqapasta óz shatırı taman urlanıp kete berdi.

Erteńine jolına qaraǵan qara kózlerdi talıqtırǵan azıq-awqat kárwanı jetip keldi. Onıń izin ala joǵalǵanın izlegen, qozı teri bórki selkildegen Saǵanaq awılınıń turǵını da jetti.

—Ílaǵıńdı kim alǵanın kórdiń be, yaki kimnen gúmanıń bar,

—dedi Erejep mal joyıtqan adamǵa.

—Anıq tanımayman, biraq eshki baǵıp júrgen balalar padadan shetlegen ılaqtı uslap, iynine salǵan adamnıń jibke kirgenin kóripti, — dedi ılaq iyesi.

—Keshe kim et astı, — dedi azıq bólisip alıw bahanası menen bir jerge toplanıp turǵan nókerlerge.

hesh kim úndemedi, bir-birine kóz astılarınan názer saldı, Jumanazardıń názeri janındaǵılarǵa emes, jerge tigildi, bası tómen salındı.

—Onbasılar, janıma kelińler! Júzbasınıń dawısı qatal

shıqtı.

Onbasılar kópshilikten ajıralıp, Erejeptiń janına jıyıldı, Jumanazar da keldi.

— Shatırlardı tintip shıǵıńlar!

Kóp ótpey onbasılardıń birewi qolına eshki terisin uslap shıqtı.

— Mınaw emes pe?

Silkpe bórik kiygen joqshı asıqpadı. Ele kewip úlgermegen eshki terisin onbasınıń qolınan alıp, oyaq-buyaǵın muqıyatlap kózden keshirdi. Anıq bir sheshimge toqtalǵan bolsa kerek, pás dawıs penen: — Meniki, — dedi.

—Shatır kimdiki?

—Balashtiki, — dedi Jumanazar onbası gúmiljilew. Shatır onbasıniki menen irgeles tigilgen edi.

—Balash qáne, shıq ilgeri.

Qısqa boylı, qaǵılez jigit tartına-tartına júzbasınıń aldına

kelip turdı. Bálki kútilmegen waqıya júz bergenlikten shıǵar, ya qorqınıshtan ba, iyegi kemseńlep, qolı qaltırap turar, basın jerden kótermes edi.

—Anaw shatır seniki me?

—Me..ni...ki, — dedi jigit esitiler-esitilmes etip.

—Mınaw terini tanıysań ba?

376

—T... tanıyman...

—Ol seniń shatırıńa qaydan kelgen?

—Bil... bilmeymen, — dedi jigit iyegi kemseńlep.

—Nege bilmeyseń? Onıń ózi júrip kelmegen shıǵar, aqırı.

—Bil...

—Jumanazar, — dedi Erejep qatal dawıs penen. Sen bilmeyseń be? Balashtıń shatırı menen seniki qońsı, ózi seniń onlıǵıńda.

Jumanazardan birazǵa shekem ún shıqpadı. Aqırında erni qıbırladı.

—Bilmedim.

—Bilmeseń, Balashtıń shekpenin shesh. Qashan anıǵın aytpaǵansha, qamshıla,

Jumanazar ornınan qozǵalmadı.

—Bol, nege turıpsań?

—Men... men...dep Balash jılap jiberdi.

—Hámirdi orınlańlar!

Buyrıq kútip turǵan onbasılar kóz jasları iyegine sorǵalap turǵan Balashtıń shekpenin sheship aldı. Boz kóylek ishinde jigittiń denesi japıraqtay qaltırar edi.

— Jumanazar, qáne basla! Má, qamshını al. Ayıwǵa namaz úyretken tayaq, mına qaltırawına qaraǵanda jawırnın tilip ótken úsh qamshıdan soń tili sheshiledi, biz haqıyqattı bilip alamız!

Jumanazar qamshını qolına aldı, joqarı kóterip Balashtıń jawırnın názerledi, soń negedur kóterilgen qolı tómen tústi.

—Yaq, men ura almayman. Balashta gúna joq. Jaǵal ılaqtı soyǵan ózim... Moyınlayman, Erejep men qayılman. Jazańdı qollana ber.

—Qunın tóleyseń be? — dedi júzbası.

—Tóleymen.

—Ílaǵıńnıń qunı neshe teńge, bilesiz be?

Silkpe bórikli kisi «qaydan bileyin», degen kibi iynin qıstı. Shınında da bul jer bazar bolmasa, qaydan bilsin.

—Meyli, — dedi júzbası silkpe bóriklige qarap, úsh teńgege razımısań?

Ílaq iyesi sál oylanıp turdı, soń bas iyzedi.

—Razıman.

—Jumanazar, úsh teńgege shamań kele me?

—Keledi, biraq...

—Nege biraq...

—Teńgem giznelgen edi, házir bere almayman.

—Meyli, — dedi Erejep taǵı da, ornıńa men beremen, sen keyin

maǵan. Biraq bunıń menen is pitti, dep oylama. Jibden shıǵıp, jıńǵıl shıbıqlar ákeliń, — dep buyırdı ol onbasılardıń birewine.

377

Kóp ótpey bir tutam sıydam qızıl jıńǵıl shıbıqların sındırıp alǵan onbası keldi.

—Endi meniń hámirimdi esitiń, — dedi Erejep bálent dawıs penen. Ózgelerge sabaq, gúnakarǵa jaza bolsın, Jumanazar onbasıǵa on dúrre urıwdı buyıraman. Iske kirisiń, shekpenin sheshiń, kóylegin sheshpeńler, kóylek sırtınan... Orınlań!

Onbasılar az ǵana ekilendi, aqır Jumanazar da ózlerindey onbası, júz bar, qáter bar...

—Orınlańlar!

Hámir qatal edi. Jigitler Jumanazardıń shekpenin sheshti, qarıwlı ekewi eki qoltıǵına alıp, mıqlı deneni alǵa eńkeytti, úshinshisi jerge taslanǵan qızıl shıbıqlardan birewin tańlap alıp, kóyleksheń qalǵan jawırınǵa pát penen urdı. Jazaǵa giriptar bolǵan onbası awırıw zardabınan «áh», dep jiberdi, dárhal ekinshi soqqı tiygende dawısın shıǵarmaw ushın tisin-tisine qoyıp aldı. Shıbıq siltegen jigit te birinshi soqqınıń kúshlirek urılǵanın sezdi, nege qattı urdım, dep ókingen bolsa kerek, erksiz astıńǵı ernin tisledi hám shıbıqtı birinshidegidey bar epkini menen emes, ádewir aqırınıraq túsirdi, úshinshi soqqı onnan da hálsiz shıqtı.

Tańlanǵanınan kózleri keń-keń ashılǵan ılaq iyesiniń kózlerindegi qızıǵıwshılıq endi ayanısh penen almastı, besinshi siltengen shıbıq penen onıń hawazı qosıla shıqtı.

— Jeter, jeter!

Ózine tapsırılǵan is penen mashqul bolıp, dawıstıń kimnen shıqqanın ańǵara almaǵan onbasınıń qolındaǵı shıbıq hawada bir zamatqa asılıp qaldı.

— Dawamla! — dedi hóktem dawıs.

Hawada irkilgen shıbıq «óp» degen ólpeń hawaz shıǵarıp, tegis bozden tigilgen kóylek kiygen Jumanazar onbasınıń gúnakar jawırnına barıp tiydi, biraq jigit ses shıǵarmadı, jaqları

qarısıp qalǵan, shıbıq ornı aldı burın ashıǵan bolsa endi qol kúydirerliktey bolıp qızıp ketken, kózlerinen erksiz sorǵalaǵan kóz jasları qumshawıt jerge tamshılap, ıǵal daqlar hasıl etken edi.

Onınshı shıbıq «óp» degen hawaz benen jawırnına tiygende onbası onıń neshinshi shıbıq ekenin ańlay almadı, kirpidey jıyrılǵan denesi kelesi soqqını kútti, biraq shıbıqtıń hawanı

tilgen sesti esitilmedi, az ǵanadan soń báriniń izde qalǵanın, óziniń esaptan aljasqanın ańǵarıp jetti.

Jaza orınlanǵan edi.

«Bul endigilerge sabaq boladı, Jumanazar meni túsiner», dep oyladı qabaǵı úyilip, tunjıraǵan júzbası. Soń aqırın buyırdı:

378

— Kóylegin hóllep, jawırnına basıńlar, dúrreniń ornı kógerip ketpesin.

Jigitler qoltıǵınan qolların alǵanda teńselip ketken Jumanazardı súyep shatırına alıp kirdi.

Awırıw zarpınan gellesi ǵuwlaǵan Jumanazardıń qıyalına birinshi bolıp «shıdadım, shıdadım, ıńıranbadım» degen maqtanıshlı oy kelgen bolsa, ekinshisi «bir toyǵanım ushın awır emes pe?» degen oy edi.

17

Japıraqlar sarǵayıp, qaraqalpaq dalalarına gúz keldi. Malı

kóp sharwadan ózge xalıq gúreńlerge kóship kele basladı. Ol waqıtları, xalıqtan alınatuǵın salıq eki túrli: hár shańaraqqa

bir tilla kesme salıq, mal basına qaray zákat alınatuǵın, olar ekewi de gúzde top-top gúreń el bolıp otıratuǵın ruwlardan jıynalar edi.

Jas xannıń suwıq múnásibeti kewline málel kelip, qapa bolıp qaytqan Aydos ele kiyiz jabılmaǵan salqın otawda postının iynine taslap, oylarǵa battı.

Xan suwıq qabıllasa da hár jılı jıynalatuǵın salıq jóninde tis jarıp hesh nárse aytpadı, sonlıqtan neshe jılǵı dástúr boyınsha bul minnetti orınlawǵa kirispek kerek. «Bıyıl diyqanshılıq jaman

bolmadı, salıqtı molıraq jıynaw kerek, qanday-qanday zaman boladı, erteń. Jáne qaysı tamannan baslaǵan maqul? Kókózek penen Kegeyliniń ortasında jaylasqan Buydalı gúreńinen ótip Shılpıqqa shekem barıp, Ámiwdáryadan ótip, Xojeli menen Shomanay, soń Qońırat tamandaǵı gúreńlerge barǵan maqul ma?».

Bir sheshimge kelmey-aq xızmetkerdi shaqırıp, jolǵa shıǵıw tayarlıǵın kóriwdi buyırdı, soń taǵı oyǵa battı. «Bálki Qusxana

á tirapınan baslap, Qońırat tamanǵa ótkeni durıs bolar ma eken?». Aqırında Buydalı gúreńinen baslap Shımbayǵa shıǵıwdı, onnan arı Shılpıqqa shekem barıwdı, soń Qıpshaq jaǵıstan arǵı júzge ótiwdi oyladı.

Marhum Muhammed Raxim xan tusında dástúrge aylanǵan qaraqalpaqlardıń hár jılǵı tóleytuǵın kesme salıǵı menen zákat

minekey neshe jıllar geyde az, geyde belgilengen muǵdarǵa jaqınlap júrer, meyli qanday muǵdarda bolsa da Aydos tamanınan, bolmasa ol jibergen adamlar tárepinen jıynalıp, xannıń diywanına tabıs

etiler edi. Ozbır biy gey jılları salıqtıń jartısın, al bazı jılları úshten birin ózi alar, sol ushın kóbirek jıynalıwınan mápdarlıǵı joq emes. Bıyıl salıq jıynawǵa ózi atlanbaqshı, hár

379

biy menen jańadan taxtqa otırǵan xan jóninde tillesip kórmekshi, bunnan maqset ne ekenligi tek biydiń ózine ǵana ayan.

Aqjaǵıstan atlanıp, kóp ótpey Buydalı gúreńine kelip, Sarımsaq biydiń otawına tústi. Bul jerdegi xalıqtıń sanı menen malınıń basın Sarımsaq biyden ózge kim bilsin? Jáne Aydostıń ózi úymeúy salıq jıynap júre me? Aydostı úsh kún qonaq etken qıpshaq biyi kimnen jıynap, kimniń moynına qoyıp, shańaraqqa bir kishi tilla esabınan kesme salıqtı jıydı, nesiyesin «soń jıyıp alaman»,

dep ózi qostı, zákattı mal menen aldı, tillalar menen teńgeler túyilip, atqosshınıń qorjınına salındı, zákatqa alınǵan maldı Sarımsaq biy satıp, teńgeni Aydos qalaǵa jetkeretuǵın boldı, atlanar payıtta biy Sarımsaqtıń kókiregine qol salıp kóriwdi sheshti.

—Jas xan: salıqtı kóter,— dese ne aytayın? Sarımsaq biy oylanıp qaldı.

—Ózińiz kórip otırsız, — dedi aqırında Sarımsaq biy shaynalıp. Júz bar, qáter bar, dep usınıń ózin zorǵa jıyıp, jıynalmaǵanın nesiye qılıp, ózimiz qosıp otırmız. Sharwanıń janı emes, malı qádirli, diyqannıń dáni arzan, teńge qádirli. Sol ushın, biy baba salıqtı kóteriw emes, túsiriw dárkar.

—Jas xan húzirimizdi inabatqa almasa, qáytemiz?

—Bilmedim, bilmedim, — dedi Sarımsaq gúmilji etip.

—Áne, sol jaǵı bar, — dedi Aydos. Meyli, zákattıń qalǵanın jetker. Men onı xannıń ǵaznasına tabıs qılmaǵım dárkar. Xosh, alliyar, amanlıqta kóriskeymiz, Sarımsaq biy.

Aydos atqosshıları menen sáskede Qarakól boyındaǵı Qulshı biy awılına jetti. Qulshı biytaplanıp jatır edi, degen menen

«Aydos kiyatır, salıq jıynawǵa shıǵıptı», degen xabar kelip jetken, salıqshıǵa arnap otaw tigilgen, biylerge qulaq-qaǵıs etilgen edi.

Shımbay gúreńine qonıs basqan ruwlardıń biyleri jıyıldı, salıq muǵdarı belgilenip, onı jıynaw baslandı. Aydos: Qulshı biy turıp sálemge bir keler, jası bizden kishi-ǵoy, dep qaraylap

edi, eki-úsh kúnge shekem tóbe kórsetpegen soń, kewlin soramaq ushın ózi bardı.

—Alla shıpasın bergey, — dedi Qulshınıń otawına kelgen Aydos amanlıq-esenlikten soń, awırıp turdıń, awnap turdıń, ayaqqa turıp keterseń, inshalla.

—Aytqanıń kelsin, — dedi biydiń húrmetine omırawın kóterip, kópshikke súyenip otırǵan Qulshı. Qudayǵa shúkir, biz jasarımızdı jasadıq, qáwimimizdi elge quwıstırdıq, endigi tilegimiz balalarımız ushın... Biy entigip, eki iyninen dem alıp

otırar edi. Bul nawqas penen jas waqtımda bir awırǵan ekenmen, endi jas bir jerge barǵanda taǵı shıqtı, áy, bul bizdi alıp tınarma,

dep qorqaman.

380