Kenesbay Karimov Agabiy

«Shımbayǵa kópir kerek bolsa aqsaqalı bar. Salıq dawlı nárse». Biy taǵı da xan meteri aldında jigirma mıń tillanıń kemisin tólewdi izge qaldırıw ushın qanday sózlerdi aytatuǵının, kerek bolsa ozbırlıq qılıp, ya allanıń ózi keshirsin, yalǵanlardı qalastırıp qoyatuǵının kóz aldına keltirip, murtınan kúldi.

Salıqtan bir úlesin «Aydos qala»nı tiklewge qaratqanım ras, Kókózektiń kópiri de sonıń esabınan pitti, onı Tóremurat qaydan bilsin, durıs shamalaydı, biraq báribir ol úles Aydostıń ózine tiyisli, aqırı».

Oyların awıl iytlerin úrgizip, dúbirlep kelgen atlınıń shawqımı bóldi.

Xızmetkerdiń:

— Awa, biy baba úyde, degen sesleri esitildi.

Kóp ótpey attan túsken xabarshı esikte turǵan edi.

—Ijazat beriń, biy baba?!

—Marhamat, kiriń!

—Assalawma áleykum biy baba! Kelgen jigit esikte zińireyip turıp qaldı.

—Dize búk, qaydan keleseń! ­arrılarǵa tán bolǵan ádet penen kózlerine qolın kólegeylep qansha tigilse de Aydos kelgen jigitti tanımadı.

—Qońırattan kelemen, — dedi shabarman.

—Ne gáp?

—Ótken háptede bir qaraqshı qolǵa tústi. Qońırat hákimi

ayttı:

—Qaraqshı dáryanıń bergi jaǵasınıń adamı, sonı ne qılsaq eken, bizge keńes bersin, — dedi.

—Kim eken ol?

—Baylaǵan bawdı kesken Bekbaw, desedi.

—Bekbaw?

—Awa.

Aydos oylanıp qaldı. Kóz aldına iri deneli qaraqshınıń kelbeti keldi. Kóp zamanlardan dáryanıń bergi jaǵınan ketip, Ústirt ústin mákanlap, kárwanlardı tonap júrgeni haqqında xabarlardı esitetuǵın edi. Bir payıtları onı uslap, Xiywaǵa jibergeni de yadında. Jolda saqshılardı óltirip, qashıp ketkeni bar, sonlıqtan onı uslaǵan jerinde darǵa tartıw jóninde xannıń shıǵarǵan jarlıǵı óz kúshinde.

— Qımız keltiriń!— dep dawısladı biy ishkeriden.

Kóp ótpey xızmetker qımız ákeldi. Eki ıdısqa quyıp dasturxan shetine qoydı. Shabarman shóllep kelgen bolsa kerek, salqın qımızdı ráhátlenip simirdi. Biy negedur ıdısqa qol sozbadı, jantayıp

361

jatqan halatın buzbadı. Ekinshi mártebe toltırılǵan ıdıstı da simirip tawısqan shabarman murtın jeńi menen sıpırıp, biydiń awzına baqtı. Biyden ses shıqpaǵannan soń bir jótkirinip alıp, ortadaǵı únsizlikti buzıwǵa májbúr boldı.

—Hákimge ne aytayın, biy baba?

—Xan hámiri bar, darǵa tartsın. Shabarman qobaljıp, basın iydi, sońınan:

—Qońırat hákimi húzirimdi jetkeriń, qaraqshı arǵı júzdiń adamı, men aralaspayın bul iske, degen edi, biy baba.

—Salmaqtı bizge taslamaq bolǵan eken dá! — dedi Aydos tisiniń arasınan. Onda Xiywaǵa alıp barıń.

Sonıń menen gáp kesildi. Shabarman otawdan shıǵıp atlandı.

Bir awır isten óz basın saxıt qılmaqshı bolǵan Qońırat hákimi arasatta qaldı. Darǵa tartıwǵa júregi dawamadı. Erteńinen hawlıqtı. Xan húzirine jiberiwge alıs jol, qashıp ketedi-aw dep gúman qıldı. Náylaj Xiywaǵa atlı jiberdi.

Aradan hápteni ótkerip, Qońırat hákiminiń jibergen xabarshısınıń dáregi Aydos awılınan shıqtı. Bul saparı xabarshı xannan keldi. Xan: Aydos biziń qaraqalpaqtaǵı súyenishimiz, xan jarlıǵın orınlawdı oǵan buyıramız, qaraqshını Qońırattan aldırıp, darǵa tartsın, — dep hámir beripti. Hámirin xatqa jazıp,

mórin basqan soń, ǵarrı biy onı orınlawǵa májbúr edi.

Kóp ótpey Xiywa taxtında jigirma jılǵa shamalas tolısı tógilmey, ortası shaypalmay otırǵan Muhammed Raxim xannıń taqanı tawsılıp, ol dúnyaǵa rixlat qıldı, aqıretin alla abad qılǵay, taxtqa Allaqul xan otırdı, bul XIX ásirdiń 25-jılında bolǵan edi.

Tez arada bir topar atlınıń qorshawında, qolı artına baylanǵan Bekbaw qaraqshı qalaǵa alıp kelindi, tereń etip qazılǵan orǵa taslandı, ashtan ólmesin, dep anda-sanda nan menen suw berip turıldı.

Qaraqshınıń izinde iyin tiresip turǵan aǵayin-tuwǵanı joq, jesir hayaldıń jalǵız ulı edi, kimnendur narazı boldı ma, ya buzıqlıq tuwısı qanında barma, yaki qara kúshke isenip jaman jolǵa kirdi me, ol jaǵı jalǵız allaǵa ayan, qullası gúnaǵa belsherinen batqan, qolı qan, jawız kimsege aylanıp bolǵanı anıq, «búkirdi gór dúzeydi», degendey halatqa kelip qalǵan bende edi.

Jaza kúnin belgilep, qalanıń sırtında shabılıwdan aman qalǵan, qaraqshınıń ózine usaǵan bahaybat, bálent hám juwan torańǵıldıń tarayǵan shaqalarınıń birine dar arqanın ildiriwdi oylasıp atırǵan kúnlerdiń birinde Aydos qalaǵa xannıń ólimi jóninde xabar jetti, izin ala taxttı kim iyelegeni de málim boldı.

Xan almasıwı hár qashan jeńil keshpeytuǵının kópti kórgen Aydos biletuǵın edi. Bunday payıtta xalıq, ásirese saray

362

dógeregindegi, tek ol ǵana emes, alıs-jaqındaǵı hámeldarlar táshwishlenetuǵının óz kózi menen™ kórgen ǵarr™ı biy qolı suwıp, ekilendi. Qaraqshını darǵa tartpasa, atamnıń hámirin moyınsınbadı,

dep jas xan giyne qılsa, darǵa tartsa bul hámirdi men bermedim, Aydos biy ózbasımshalıq qıldı, dep ayıplasa ne boladı, degen oylar iskenjesinen shıǵa almay, arasatta kúnler ótkizdi. Dógeregindegi biylerge oylasıwǵa kewli yar bermedi, ózi menen teteles Orınbay

biy álemnen ó™

esledi, «soǵan aqıllasamtken, baSh»,ımbaydep turjanıp,ındataǵıǵı«TqıópshaqremuratbiyiyQulshmenenını Yusup aqsaqaldıń dostı bolıp alǵan shıǵar, ol», degen qıyal sanasına keldi. «Olarǵa ózimniń kúsh-qúdiretimdi tanıtıp qoysam qalay bolar eken? Bálki bul is jas xanǵa da unaytuǵın shıǵar», degen sheshim barlıǵınan ústem shıqtı.

Solay etip, erteńine záńgi qoyılıp, Bekbaw qaraqshı ordan alıp shıǵılıp, ayaǵındaǵı kisen sheshilmegen edi, sol ushın da onıń qolın onlaǵan adam zorǵa bayladı, arqan menen tartıp, jaraǵan buwranı uslaǵanday etip, palwan deneli adamdı súyreleklep bahaybat torańǵıl janına alıp keldi.

— ­apıl qaldım, ǵapıl qaldım, sherigim uslap berdi, zańǵar, dep gúbirlener edi qaraqshı.

Kún batıp baratırǵan, ala gewgim payıt edi, adamlar kóp jıynalmasın dep ekindi, eles-qapas waqıt ádeyi tańlandı, soǵan qaramastan «Bekbaw qaraqshı darǵa tartıladı eken», degen xabardı ayırımlar gezdeysoq, ótip baratırıp, burın bul dógerekte kóz kórip qulaq esitpegen waqıyanıń gúwalarına aylandı hám bul hádiyse awızdan awızǵa ótip, tariyxqa túsiwine sebep boldı.

Torańǵılǵa záńgi tisi sıyaqlı etip qaǵılǵan aǵashlar arqalı

órmelegen adam juwan shaqalardıń birine qıl arqannıń ushın bekkem etip bayladı. Soń áwelgi mingen jerinen pıshıqtay shaqqanlıq penen tómenge túsip, bálentke sekirip háleklenip, zorǵa degende arqannıń ushınan uslap, bar salmaǵın taslap tómenge tarttı, bunıń menen ol arqannıń hám shaqanıń qansha salmaqqa tótepki beretuǵının sınap kórmekshi bolsa kerek, arqanǵa asılıp, ayaǵın jerden úzip, hawada terbelip biraz turdı, tóbege qaradı, juwan shaqa da, torańǵıl da adamnıń salmaǵına dárpenip, teńselmedi, sonda barıp jaqın jerde turǵan arbanı iyterip kelip ústine mindi, qıl arqannıń ushın gúrmek shalıp baylap ilmek etti, soń arbadan sekirip tústi. Oǵan negedur hesh kim járdemlespedi, bir ózi bejerdi.

Qaraqshını arbaǵa mingizdi. «Túbinde bir ájel», dep ólimin moynına aldı ma, kóp qarsılıq kórsetpedi, ayaǵınıń astınan arbanı alıp jibergen payıt, ayaǵı jerge sál-pál tiymey turar edi.

Jıynalǵanlar erksiz «áh» dep jiberdi. Negedur adamlar pás dawıs penen sıbırlasıp, sóyleser edi.

363

—Qanday gúna qılıptı?

—Qolǵa qalay túsipti?

—Qaraqshı eken. Sherigi uslap beripti.

—Eh, átteń...

—Palwan deneli eken. Boyınıń bálentligin aytpaysań ba? Torańǵıl menen barabar.

—Qaysı awıldan?

—Ruwı ne? Atı kim?

Erteńine tań sáhár payıtı Bekbaw qaraqshınıń darǵa tartılǵanın, marhum xannıń hámiri Aydos tárepinen bárjay keltirilgenin xabarlaw ushın Xiywaǵa atlanǵan shabarman qorǵan sırtındaǵı bálent torańǵılǵa qorqa-qorqa kóz qırın salıp, ol

jerde asılıp turǵan qaraqshını kóremen be degen gúmanı pushqa shıqqanına negedur quwandı, aǵashtıń mıńlaǵan japıraqları gúz samalında shuwıldap, hesh kimge túsiniksiz, biraq júrekte saǵınısh hám muń oyatar edi.

15

—Qáne tezletiń! Túsir arǵıtlardı, ultanǵa!

—Al, hámme jabılıp kótereyik! Bir-eki-úsh, kóterdik! Kegeylige kópir salıwǵa ustalardan ózge kóp alaman jıyılǵan,

islep atırǵanlardıń qızıǵına qarawshılar onnan da kóbirek edi. Sháhár aqsaqalınan tartıp, bir neshe biylerdi de usı jerden tabıwǵa boladı.

Mınjırdıń arraǵıraǵınan kóterilgen shań kózge taslandı. Kimdur, kózin quyashtan kólegeylep qaraǵan menen shańǵıttı ál-hawaǵa kóterip kiyatırǵanlar kózge taslanbadı.

—Bul ne shańǵıt? Uzaq bazarǵa shekem waqıt kóp, qısqa bazarǵa eki kún bar. Qaysıdur bay Qarabaylı boyınan erterek mal aydap kiyatırma eken?— desti kópshiliktiń ishinen bir dawıs.

Alamannıń názeri Mınjır betten kóterilgen shańǵıtqa tigildi.

—Qáne, gápti qoyıń, jumıstı toqtatpań!— dep qıshqırdı

Tóremurat biy qamshısın tawlap.

Á tirapta bir zamat irkilgen shotlar menen baltalardıń taqıldısı qaytadan esitile basladı. Tamashagóylerdiń názeri shańǵıt kóterilgen tamanda bolsa, qolları is penen bánt bolıp, qulaqları túriwli turdı.

— Kim eken kiyatırǵanlar?

Bul soraw Kegeyli boyına jıynalǵanlardıń hár biriniń kókeyinde turǵan sawal edi.

Waqıt jıljıp óte berdi. Aqırında shańlı arba joldıń boyında bir úyir jılqı, onıń izinde júk artılǵan túyeler hám bir neshe

364

atlı, olardıń izinde mayda mal, qoy-eshkilerdi aydap birewler keler edi.

—Kósh kiyatır! — dedi kimdur dawısınıń barınsha qıshqırıp.

—Kósh... Kósh kiyatır!

Usı payıtta kóshten ajıraǵan bir adam astındaǵı atın tebinip, kópir qurıp atırǵanlar betke kele berdi.

—Assalawma áleykum, iske sát, aqsaqallar, — dedi alamanǵa at basın tiregen jigit. Kópir qurıp atırsızlar ma?

—Wáleykumuassalam, — dep sálemge sálem menen juwap berilgen bolsa da kópshilik palwan deneli, júziniń bir tamanında qasınıń

ústinen baslap iyegine shekem sozılǵan tırtıǵı bar jigitti tanımadı.

—Qay balasań? Tanımadıq! Bul sóz Qusxana átirapın mákanlaǵan

qıtay ruwlarınıń biyi Tóremurattan shıqqan edi.

—Tanımaǵanıńız durıs, men Qayırberdi bolaman, qazaq ishinen kelemen.

—Qayırberdi, qaysı Qayırberdi? Onday attı esitpedik!

—Júzin shıramıtaman, biraq anıq kim ekeni yadıma túspey

tur.

—Qoy, qazaq ishinen kelse qaydan tanıysań?

Kópshilikten usınday dawıslar esitilse de onı hesh kim tanıy qoymadı.

—Toqta, toqta! — dep qıshqırdı alaman ishinen suwırılıp shıqqan orta boylı, qarapáreń jigit.— Sen ózimizdiń Qayır emesseń be?

—Qayaqtıń Qayırı? Bayaǵı temirshiniń shákirtin aytasań ba? Onıń joǵalıp ketkeni qashan? Oǵan sirá da uqsamaydı, — dep tastıyıqladı ekinshi dawıs.

—Yaq, ollager mınaw sol Qayır, — dedi qarapáreń jigit. Biraq atı nege Qayırberdi? Ya men aljastım ba? Hay jora, sen sol temirshige shákirt túsken Qayır emespiseń? Meniń asıqlarımdı utıp alǵanlarıń yadıńda ma?

—Yadımda, yadımda, — dedi at ústindegi palwan deneli jigittiń júzine kúlki juwırıp. Seniń sháddesligiń de yadımda, biraq atıńdı umıttıppan.

—Áne, ayttım-ǵoy, dedi qarapáreń jigit sóziniń durıs shıqqanına ma, yamasa joqlawı asırılǵan Qayırdıń tiri qaytqanına ma, quwanıshın jasıra almay eziwi qulaǵına jetkenshe kúlip. Qáne jora attan tússeń bir kóriseyik. Aytpaqshı atıń Qayır edi-ǵoy, nege Qayırberdimen, dediń?

365

—Onıń tariyxı uzaq, sháddes jora, kel óziń aytqanday bir qushaqlasıp kóriseyik!

Balalıqtaǵı tanıslar apaq-shapaq bolıp kórisip attı. Alamannıń ishinde tanıs jigitler barshılıq edi, biraq álle qashan kópshilik umıtıp jibergen adamnıń ayaq astınan tiri bolıp shıǵa keliwi insannıń túslerine kire beriw múmkindaǵı, ońında gezlesiwi júdá siyrek, sol ushın da bul waqıya jıldırımday tezlik penen taraldı, Qarakól boyında otırǵan qıpshaq awılındaǵı Bektemir menen Sárbiykeniń qulaǵına da esitildi, bunday xabardıń qaydan sh ı qq anı n an ıq la w us h ı n Qayı r d ıń anası B ektemird i atlandırıwdı oylap otırǵanda xabarshı da jetti.

—Súyinshi, — dep baqırdı dúbirletip at shawıp kelgen jigit

sırtta turıp,— Súyinshi, balańız Qayırberdi kiyatır! Kósh penen kiyatır! Tirilip kiyatır! Súyinshi!

Bektemir de, Sárbiyke de otawda edi. Jıllar boyı bul xabardı esitiwdi árman etip jasaǵan bolsa da «súyinshi» degen sóz qulaǵına tiygende ana paqır ózin joǵaltıp aldı, kóz aldına ulınıń joǵalǵan payıttaǵı kelbeti emes, al qum ishinde duzaq qurıp júrgen on bir-on eki jaslardaǵı kelbeti keldi, misli ol qoynına jartı zaǵaranı salıp, qurıp qoyǵan duzaqların qarawǵa ketken hám oljasın anasına kórsetip maqtanıw ushın otawdıń ergenegin sıqırlatıp

ashıp, «apa, mınaǵan qara, qanday qoyan usladım!», dep kirip kiyatırǵanday tuyıldı hám júzinen erksiz sorǵalaǵan kóz jasların sıpırıwdı umıtıp: «Qayır, Qayırjanım keldiń be?», dep gúbirlendi, quwanıshtan tula boyı mumday erip, kókiregi egitiler,

kóz jasları tamaǵın buwıp, dawısın anıq esittirmedi.

—Jılama, onıń ornına shadlan, quwan, kúl, — dedi Bektemir zayıbına táselle bergisi kelip.

—Súyinshi, Súyinshi! Óldi degeniń tirilip keldi! Súyinshi! der edi xabarshı jigit at ústinde turıp. Súyinshimdi ata!

Sárbiyke állenemirde ózine keldi. Xabarshı at ústinde turar

edi.

—Súyinshińe jalǵız biyeniń izindegi qırqpa taydı atadım,

—dedi Sárbiyke dawıslap. Erteń kelip alıp keteseń!

—Táńiri jarılqasın! — dedi sırtta turǵan jigit. Toyǵa tayarlana berińler, Qayırberdi qalıńlıǵı menen, kóshi menen kiyatır!

Kóp ótpey xabarshınıń atınıń dúbirlisi alıslay berdi.

—Qayırberdi... Ne ushın Qayırberdi dedi? Qayır emes pe? Ya xabarshı aljastı ma eken? Kósh? Qalıńlıq? Ol ne degeni?

Tóbeden jasın «jalt» etip túsken kibi tosınnan kelgen quwanıshlı xabardan Bektemir de, Sárbiyke de eseńkirep qalǵan, á sirese Sárbiyke ózin misli ılǵıy jaqsı túsler kórip, sonıń

366

tásirinen shıǵa almay atırǵanday sezindi. Bazda bul xabardı túsinde esitken, xabarshı túsinde kelgen, sonıń ushın da Qayırberdi, dep aytqan, endi eń bolmasa sol tústiń uzaq dawam etiwin, nabada oyanıp ketip, barlıq úmitiniń pushqa shıqpawın jan-táni menen qáler

edi. Hátteki, súyinshige tay bergenin de túsinde bolǵan, dep oyladı.

— Sárbiyke, — dedi Bektemir jayparaxat dawıs penen, mágar sen házir ǵana esitken quwanıshlı xabardan eseńkirep qalsań kerek. Qorqpa, bári ońıńda, xabar rasqa uqsaydı, ilayım bári ońınan kelgey,

kóz aydın bolsın, Qayırımızdıń aman qaytqanı. Endi sen ózińdi qolǵa al! Men qońsılarǵa shıǵıp, aman qaytqan ǵayıbımızdı kútip alıwdıń tátárrigin qılayın, sen Qayırdıń otawın tayarlap qoy,

— dep ornınan turdı.

Xabarshıdan anası menen Bektemirdiń amanlıǵın, óziniń dáregi jetip barǵanın esitken soń ayaqların súyrep basıp kiyatırǵan júgi awır kósh hám padalar toparınıń aldında jayparaxat júrip otırıwǵa Qayırdıń dáti shıdamadı.

—Jarqınay, dedi at ústinde ózi menen qatarlasıp kiyatırǵan kelinshegine, qáne izime er, ilbip júriw janıma tiydi, seni tezirek qáyineneń menen tanıstırayın.

—Men de aytıwǵa tartınıp kiyatır edim, — dedi kelinshek gúldey ashılıp, awıldı biletuǵın adam qossańız mal menen kósh bara beredi-ǵoy. Biz erterek anamızǵa sálem bereyik.

Kegeyliniń kópirine kelgende qıyalında ótmish súwretleri qayta janlanǵan, Bániwdiń súwretin kóz aldına keltirip, janındaǵı kelinshegine biypárwalaw bolıp kiyatırǵan jigitke Jarqınaydıń

ele kórmegen adamın «anamız», dep ataǵanı jaǵıp qaldı hám ádepli jáne túsimpaz kelinshegin jaqsı kórip ketti.

Eki orta bir at shaptırım jer. Qayır attıń jılawın jazdıra berip, qamshı bastı. Bir neshe kún boyına adım-adım júre beriw janına tiygen at quyınlatıp shaba jóneldi. Sawrına qamshı tiygen boz at ta izinen ilesti. Jol boyı kórgenler: «Bular qayda asıǵadı?

Denleri saw ma ózi», dep oylaǵan shıǵar, kim bilsin, biraq at shapqanlardıń oyına ózleriniń bul qılıqlarınıń ersiligi

kirip shıqpadı, biri neshe jıllar boyı jollarına telmirgen anasınıń diydarına, ekinshisi ele kórmegen qáyinenesiniń qushaǵına asıǵar edi.

Atlılar awılǵa kirgende Sárbiyke Qayırdıń otawın jıyıstırıp, ózi bolmasa da neshe jıldan berli balasınıń úyin jıyıp,

iyesi házir keletuǵınday etip qoyıw hayaldıń ádetine aylanıp ketken, bosaǵadan atlap edi. Atlılar kele sala atlarınan ǵarǵıpǵarǵıp túsip atırǵanda da kelgenlerdiń biri ulı, biri kelini ekenligin bilmedi, bular kim boldı janım, degen qıyalda qızıqsınıp bosaǵada irkilip qaldı.

367

Uzın boylı jigit atınıń jılawın ekinshisine uslata sala keń-keń atlap, qulashın jayıp jiberip ózine qaray kele berdi. «Mınaw ulıń!» degen ishki dawıstan júregi silkinip ketti.

—Aqjigit! Balam! Keldiń be?

—Apa! Keldim... Dawısı qarlıǵıp shıqtı.

Jıllar boyı kókireklerge sher bolıp qatqan saǵınıshlar menen azaplı kútiwlerdiń awır mashaqatların iyinlerinen ılaqtırıp taslaǵan ana menen ul únsiz emireniser, til menen aytıp jetkiziw múmkin bolmaǵan ayralıq dártlerin bir-birine únsiz bayanlar, birbiriniń diydarına toya almas edi.

—Apa, jılama, boldı, men keldim...dedi ózin qolǵa alǵan palwan deneli jigit anasına táselle berip. Onnandaǵı keliniń menen tanıs, Jarqınay, beri kel, atlar hesh qayda barmaydı. Kel!

«Kórgennen qushaǵına taslanaman», dep oylap kiyatırǵan kelinshek biytanıs hayaldıń qushaǵına enip ketiwden tartındı ma, ya shınında

da dizgini erkine tiyse atlardıń jón aldına ketiwinen qáwipsindi

me, az ǵana eglenip qaldı, sol pursat ishinde bir sheshimge kelse kerek, qolındaǵı dizginlerdi jibere berip, batıl qádemler menen júrip kelip, Sárbiykeni qushaqlap aldı.

—Kóz aydın, kóz aydın, enekey!

Kelinshekti bawırına basıp, bir shama turǵan Sárbiyke ózin qolǵa aldı.

— Túpálem, til-kózim tasqa, boyıń-sınıń kelisken nashar ekenseń, baxıtlı bolıńlar. Búgin meniń quwanıshtan júregim jarılıp ketpese bolǵanı-ǵoy, áytewir. Qúdireti kúshli allanıń bul kúnlerge aman jetkizgenine mıń qátle shúkir. Kelinimniń boy-sınına kók qoshqar sadaǵa, — dedi kóz jasların tıya almaǵan baxıtlı ana.

Bul waqıtqa shekem qońsı-qobanıń, awıldıń jigit-jeleńleri menen qız-kelinshekleri quwanıshlı xabardı esitip, Bektemir menen Qayırdıń otawı aldına jıynalıp kelgen edi. Saǵınısqan perzent penen ananıń diydarlasıwınıń gúwası bolıp, kewilleri buzılıp,

ózlerin zorǵa tutıp turǵan geybir keywanılar balası menen kelininiń qushaǵınan bosaǵan Sárbiykeni qushaqlap kórisip, kózlerinde jas penen kóz aydın ayta berdi.

—Kóz aydın Sárbiyke, kóz aydın! Qos quwanıshıń kóz aydın! Oń jaǵıńnan tuwǵan ayıń kóz aydın! Alla kópsinbegey, áytewir.

—Kelinimniń atı kim, — dedi ózin basqan Sárbiyke janında

turǵan Qayırǵa.

—Jarqınay!

—Jarqınay? Atıńnan aynalayın.— Jarqınay qaraǵım, xalayıq, sizler de qulaq qoyıńlar! Mınaw balamnıń atasınan qalǵan shańaraǵı edi, neshe jıl perzentim keledi, dep otawdı hár kún sıpırıp, tayar etip qoydım, tilegim qabıl eken, maqsetime jettim,

368

—dep kelinshektiń ózine awız salǵanda barıp, kúni menengi abır-sabırda hesh nárseni elestirmegen xalıq Jarqınaydıń atqa mingende qolay bolsın dep kiyip alǵan shalbarına kózi tústi.

—Aynalayınnıń shalbarı ózine qup jarasıp turıptı, — dep

kúldi Sárbiyke. Bul onıń neshe jıldan berli birinshi márte shın júrekten ashılısıp kúliwi edi.

Kóp ótpey jas kelinshekler menen keywanılardıń qolınan jazdırılǵan Jarqınay otawdıń japsarına Sárbiykeniń qurıp qoyǵan shımıldıǵına kirip, mańlayınıń terin sıpırıp, erkin

dem aldı. Az ǵana qolı bosaǵan Bektemir:

—Qulshı biy babaǵa sálemge kirip shıqpaq dárkar, — dedi Qayırǵa.

—Bas ústine. Ózińiz baslań, Bektemir aǵa.

Ekewi ruqsat sorap otawǵa kirgende Qulshı pesin namazın ada qılıp, japsarda jambaslap jatar, Árepbaydıń jalǵız perzentiniń ushtı-kúydi joǵalǵanına, ásirese Erejepke aǵa bolar, dep júrgen Qayırdıń táǵdirine waqtında qabırǵası qayısıp qıynalǵan biy awıldaǵı ala sapıranan jigittiń aman-saw qaytqanın, onıń ústine

qurı alaqan emes, qaydandur mal-dúnya tawıp, úylenip te kelgenin qulaǵı shalıp otırǵan, Qayırdıń kelip sálem beriwinen dámedar bolıp, onı kútpekte edi.

— Assalawma áleykum, dep kirgenlerdiń dáslepkisi Bektemir ekenligi attan anıq, al betinde tırtıǵı bar, dápeń, boyı shańaraqqa tiyemen, dep turǵan bálent jigittiń Qayır ekenliginen xabar tawıp otırǵan bolsa da, birden tanımay qalıp qıyalına «bul qay bala edi?», degen pikir kelip ketken bolsa ájep emes. Shınında biy búgin aldında ózi kúni keshe kórgen dápeń qara balanı emes, al eńgezerdey bolıp tolısqan, tepse temir úzetuǵın, pútkilley ózgergen azamattı kórdi. Biraq ziyrek biy onıń kelbetinen, júzinen, háreketinen Árepbayǵa, yamasa anası Sárbiykege uqsaslıqlardı dárhal taptı hám qáterjam dawıs penen:

—Aleykum assalam, kelsin, diz búgiń, — dep otırıwǵa mirát qıldı. Qonaqlar tús kiyiz ústine jayǵasqan soń olarǵa qutlı qádem tilep, pátiya etti.

Az ǵana únsizlikten soń jası qaytqan biy nábada Qayırdı tanımay otırmasın, degen oy menen gápti Bektemir basladı:

—Biy aǵa, tanıǵan shıǵarsız, mınaw neshe jıl burın Yusup aqsaqaldıń qızın qıdırıwǵa ketkenler menen ketip, elge duz tartıp búgin kelip otırǵan Árepbay menen Sárbiykeniń jalǵızı, Qayırbay boladı, — dep bir irkildi.

—Ózimizdiń Qayırjan ba? Qáne ornıńnan tur, boy-sınıńdı

kóreyin, — dedi Qulshı biy.

370