Kenesbay Karimov Agabiy

13

Jarası jazılıp, Qarnaqqa barǵan Erejepti kóp ótpey xannıń diywanına shaqırttı.

—Siz be ala atlını jeńgen bahadır? Erejepti qarsı alǵan júzinde qanı joq, uzın boylı diywanbegi jigittiń bastan ayaǵına

ótkir hám urlanıp baǵatuǵın ala kózleri menen sınap baqtı. Qayda kettińiz, xan háziretleri mukafatlawdı buyırǵan edi, elge kettińiz be?

Bul Erejeptiń awılına ketkenin bilse de diywanbeginiń qılıp otırǵan siyasatı edi. Ala kózlerin pátikke tigip turıp, diywanbegi qolın-qolına urıp edi, perde artında tayar turǵan xızmetker házir boldı.

—Lábbay taqsır!

—Bahadır jigitke sarıpay keltiriń!

—Házir, házir...dep xızmetker artqa básip, perde artına ǵayıp boldı. Kóp ótpey bahalı shekpen menen altın toǵalı, enli kámardı alıp shıqtı.

—Márhamat taqsır.

—Múbárek bolsın, — dedi Erejeptiń iynine sarıpaydı jawıp,

ne ushındur ala kózlerin basqa tamanǵa tigip turǵan diywanbegi. Házireti xanımız ushın xızmet qılsańız, onıń marhamatına sazawar bolasız, bilip qoyıń, bahadır!

— Qullıq, qullıq...

Saraydan shıqqan Erejeptiń ayaǵı jerge tiymey, misli hawada pálpellep ushıp baratırǵan kibi, kewli kóterińki edi. Jıllı

hám sawlatlı, túrkmen sheberleri toqıǵan shekpendi sıypap kórdi. Sırtınan baylanǵan kámardıń muzday salqın, biraq jaltırap turǵan altın toǵasına barmaq tiygizdi. «Joralarım kórip ne der eken? Maqtanatuǵın Ayqız alısta, awılda qaldı», dep oyladı ishinen. Atxanada qara attı aldına jetelep kelgen atbaǵarǵa kóz qırın taslap, onıń qızıǵıwshılıq hám húrmet penen názer salıp turǵanın ańladı, ishinen marapatlandı. «Kórip qoyıń, ala atlını jeńgen jigitti»...

351

Atqa ǵarǵıp minip, jorttırıp kete berdi. Belindegi qılıshtıń qını jez úzeńgige soqlıǵısıp, ara-tura «shıń-shıń» etken ses shıǵarıp barar edi.

Qarnaqta Erejepti bir jańalıq kútpekte edi. Jolına dilgir bolıp otırǵan júzbası jigitti múbárekbad etkennen soń, tikkeley iske kóshti.

—Búginnen baslap onbasısız, — dedi oraqtay murtın bir sıypap qoyıp júzbası. Qasıńa júzlikten óziń tańlaǵan jigitlerdi al da Xiywaǵa atlan. Qupıya gáp bar kórinedi. Anıǵın sol jerde túsindirse kerek, qáne, shapshań qıymılda.

Jigit nókerge kelgen kúnnen-aq ózin keminde onbası sanaytuǵın, dógeregine jıynalǵanlar da solay oylaytuǵın edi, házir bul gápti júzbasınıń awzınan esitken Erejep isenimli jigitlerdiń atın dawıslap ayttı.

—Jumanazar, Barlıqbay, Aynazar, Mátkarim... Olardıń ishinde óz awıllasları menen birge xorezmli batırlar da bar edi.

Xiywada bir neshe kún kútip jattı. Aqırında sáti túsip jolǵa shıqtı. Xanlıqtıń Iranǵa jollaǵan elshilerin gúzetiw tapsırıldı. Baslarına sálle oraǵan, saqalların muqıyatlap gúzep, kógis reńge boyaǵan úsh-tórt jasıullı adamlar menen olardıń xızmetkerlerin gúzetiw, bas-ayaǵı kishigirim kárwan bolǵan, Iran shaxına atalǵan sawǵalar artılǵan túyelerdi qorıqlawları dárkar edi.

Xiywanıń palwan dárwazasınan shıǵıp, aqırın jıljıp otırǵan kárwan, sháhárdiń shawqımǵa tolı tar kósheleri menen tań azanda muazzinniń aytqan azanın jańǵırıqlatıp, alıslarǵa taratatuǵın

bálent minaraları menen Dishan qalanıń saz ılaydan tiklengen, quyash nurında qızǵısh dónip turatuǵın aybatlı diywalların izde qaldırıp, kárwan jolı menen qubla tamanǵa, Qaraqum arasına sińip bara berdi.

Elshiler kárwanı Iran shaxı menen kelis sózler júrgiziwge atlanǵan, ásirese shax ushın qımbat bahalı sawǵalar: altınnan, hasıl taslar qadap islengen zeb-ziynet taǵınshaqlar, ıdıslar menen quraljaraqlar, túrkmeni gilemler menen palaslar, taǵı zergerlerdiń qolınan dóregen, álle qanday kózdiń jawın alatuǵın buyımlar alıp baratırǵan, sol ushın da elshiler menen túyeshilerdiń qural kóterip alǵan xızmetkerlerinen basqa túrkmenlerdiń ala atlı bahadırın jekpe-jek alısta jazım qılǵan Erejeptiń basshılıǵındaǵı, júz qaraqshı kelse de taysalıwdı bilmeytuǵın jigitlerge elshilerdi qorıqlaw tapsırılǵan.

Ele kárwan xanlıq qaramaǵındaǵı jerlerden ótip barar, sonlıqtan hámmeler: elshi kók saqallar da, olardıń xızmetkerleri de, túyeshiler de, qorıqshı jigitler de ádewir arqayın keler, túye

352

aydaǵan túyekeshler nayzasın jezdiń ústindegi júkke kese taslay salǵan, atqosshı xızmetkerlerdiń birazı at ústinde múlgip otırar, tek saqshılar ǵana, ásirese olardıń basshısı Erejep «bále-qada qayda joq, bassań ayaq astında», degen naqıldı umıtpay, ózin sergek uslap kelmekte edi.

AqırındaQaraqumshoqalaqlarıizdeqalıp,taslıalańlargezlesti. ShamasıIran elinińaymaǵıbaslansa kerek. Saqshılarsardarısolay oyladı.

Keshqurın awılǵa jetip keldi. Jol boyında bir aqsaqallı, bir qara saqallı qızǵın gúrrińlesip turar, dawısları qattı-qattı esitiler edi, Erejep: olar ne haqqında básekilesip atır eken, — degen oy menen qulaq túrdi, biraq hesh bir sózine túsinbedi, sonda óz oyınıń durıs ekenligine ámin boldı.

Elshiler menen birge kiyatırǵan tájik jigiti kárwan yashıullısına qulaǵın túrip turdı da soń atın tebinip, topardan bólinip shıǵıp, jol júrip kiyatırǵanlarǵa túsiniksiz tilde bir nárselerdi aytıp baqırıp bara berdi. Jol boyındaǵılardan birew irkilip, tájik penen tillesti, soń qolı menen álle tamandı qayta-

qayta nusqadı.

«Awıl aqsaqalın sorastırsa kerek», dep oyladı Erejep.

Kóp ótpey kárwan dilmashı saqal-shashı aǵarǵan, qırǵıy murınlı kisini ertip keldi. Ol awıl aqsaqalı eken.

Elshiler awıldıń shetinde tawǵa tutasıp turǵan janbawırǵa qurılǵan keń háwlige ornalastı. Aqsaqallarǵa háwliniń ishindegi keń bólme tiyisti de, nókerler menen xızmetkerler ashıq hawada túneytuǵınboldı.

Awıl ishi onshelli qáwipli emes, qaraqshılar shaxqa kiyatırǵan elshige bul jerde topılıwǵa júreksinbes edi.

Bir jigit háwliniń qorshaǵan tas diywallarǵa jaqın, qatara baylanǵan atlardı qarawılladı, qalǵanları túyelerden túsirilgen qımbat bahalı júklerdi ortaǵa alıp, at jabıwlardı tósep, ústine jaylastı. Ot jaǵıldı. Íssı suw ishilip, awqat bolınǵan soń hár kim

óz at jabıwınıń ústine qıysayıp, kiyimleri, belindegi qılıshqanjarların sheshpey kóz ilindiriwge jattı. Erejep uyqıǵa bekkem, sergek edi.

—Qáne uyqılap alıńlar, ózim oyaw jataman. Qorazdıń ekinshi shaqırımında Jumanazar atlardı qarawıllap turǵan Barlıqbaydı almastıradı. Esittiń be, Jumanazar?

—Esittim, — dedi tonın jamılıp, kózi ilinip baratırǵan jigit

manawsırap.

Atlardı qarawıllap atırǵan Barlıqbay jigitlerdiń ishinde eń jası kishisi, Erejepten de kishirek, sol ushın ózi onsha júrekli

bolmasa da mártlik kórsetiwdi árman qılar, onıń ústine awıllası bolǵanErejeptińalaatlınıjeńgenimenenkóringenadamǵamaqtanar, buǵanisenimbildirip,ertip shıqqanınantóbesikókkejetip kiyatır edi.

Qorazlar birinshi shaqırǵanda kózi ilinip baratırǵan Erejep «selk»etipshorshıptústi,uyqılapqalmadımba,depdógeregineqaradı. qaradı. Qıs kirip kiyatırǵan, onıń ústine taw tárepten esken salqın lep penen ústindegi tonnıń jaǵasına qatqan qıraw qolına muzday bolıp tiydi. Soń oylap-oylap qorazdıń bunnan burın shaqırǵanın esley almadı. «Birinshisi shıǵar» degen oy menen tınıshlandı, biraq urlanıp sanasına kirip kiyatırǵan uyqıǵa jol bermewge talaplanıp,

hár nárseni oylap kóriwge umtıldı, dógerekke qulaq túrdi. Sál alısıraqqa shóktirilgen túyelerdiń gúyis qaytarǵanı esitiledi, taw bette ájeptáwir etip bir qus shaqırdı, quyqası juwlap ketti.

«Bayıwlıǵa usamaydı, ol qanday qus eken bala?» Salqın samal dógerektegi tereklerdiń shaqaların shuwıldatıp, uyqıǵa eltti, biraq onbası ábden uyqısı kelgende isleytuǵın ádisin qılıp, shunaqtay barmaǵın awırtıp tisledi, ǵayratlı tisler batıńqırap ketken bolsa

kerek, awırıwdıń zarpına shıdamay, ıńıranıp qoydı, uyqısı da shayday ashılǵan edi.

Q orazlar ekinshi márte shaqırıp, kútken mezgil bolǵanın xabarladı.

— Jumanazar, ha, Jumanazar, — dedi ózgelerdi oyatıp almaw ushın Erejep pás dawıs penen. Biraq uyqısı qattı Jumanazar kiyiminen

uslap julqılaǵanda barıp oyandı. Túrgelip otırıp, állenemirde ózine kelip, Barlıqbaydı almaslawǵa ketti.

Atlardıń qasında juldızlarǵa tigilip qıyal súrgen Barlıqbay erlik etiw haqqında qıyallarınan arıla almay, sıbırlap sóylep, Erejepti sózge tartpaqshı boldı, biraq onbası: «Jatıp uyqıla, tańda atlanamız, erlik islew ushın jaqsılap tınıǵıw kerek», degennen soń barıp, náylaj ornına qıysayıp tonın búrkendi. Saqshılıqta turıp oyınan keshirgenlerin erksiz esledi...

Jol júrip harıǵan atlar tikke turıp múlgir, túslerinde me, ya ońında ma tepsinip-tepsinip qoyar tastan órilgen páskeltek diywaldıń artı tas qarańǵı, Barlıqbay misli qara maqpalday qoyıw qarańǵılıqtan kózlerin úzbey tigiler, oń qolı belindegi qılıshınıń sabın sıǵımlay berer, qıyalında qarańǵılıqtan kimdur eki kózi masaladay janıp shıǵa keliwin, kim ekenligi, ol

atlardı alıwǵa kelgen qaraqshı ma, ya adasqan jolawshı ma, árwaq pa, jin be, shaytan ba, Barlıqbayǵa báribir sıyaqlı, tek óspirim jigittiń mártlik kórsetiwine imkan berse bolǵanı... Sonda... Sonda Shımbay sháháriniń Qarakól boyı awılınan kelgen qıpshaq jigiti,

354

bárinen beter ala atlı bahadırdı jer tisletken Erejep onbasınıń awıllası qılıshtı qınnan suwırıp alıp jar saladı: «Toqta, qozǵalma ornıńnan, bolmasa qılısh penen shawıp taslayman!». Al qarańǵıdan shıǵıp kelgen, shamday janıp turǵan eki kóz iyesiniń qanday háreket qılatuǵını jóninde oylap kórmedi, biraq ol irkilmese óspirim ne qılatuǵının biledi, qılıshtı suwırıp aladı

da shawıp taslaydı. Shawqımnan oyanǵan hámme adam tik ayaqqa turıp, waqıya bolǵan jerge kelse, qolına qılısh uslaǵan Barlıqbaydı kóredi, olar: «jaraysań bahadır, hámmemizdi qutqarıp qaldıń!», dep arqasınan qaǵadı, mágar Xiywaǵa qaytqannan keyin Erejepke uqsatıp onbası kóterer... Al, bul waqıtları jigit qılısh siltegen jerde...

álbette qanǵa boyalǵan qaraqshı ma, kimdur jatıwı kerek. Biraq, «biraq jin-jıpır bolsa oyanǵanlar meniń ústimnen kúlip júrmes pe eken?», degen gúman oyına kelip, irkilip qaldı.

Aqırında erlik haqqındaǵı shiyrin arzıwlardı tatlı tań uyqısı jeńgen edi.

Sáhárde uyqıdan oyanǵan jolawshılar shayhalqastan soń jolǵa tústi. Xorezmlilerdiń kózleri úyrengen qumlardıń ornına taslı,

tawlı jerler kóbirektey kórindi.

Kárwan tawlar arasına kirgenine eki kúnnen astı. Tóbeler onshelli biyik emes, degen menen jıralar ishinen ótken jol boyında aspanǵa qarasań tikjar taslardıń tóbesine kóziń jetkenshe basıńnan telpegiń túsedi. Shaması qáwip-qáter de kúsheydi. Kók saqallardıń jası úlkeni onbasını shaqırıp, saqshılarǵa kárwannıń aldında bir at shaptırımda júriwdi buyırdı. Erejep penen qasındaǵı jigitler shıyraqlastı. Hár kúni taw ishinde, joldan burıwıraq shıǵıp qonıwǵa tuwra keler edi.

— Taw jolı aqırına shamalastı, — dedi úshinshi kúni tájik dilmash.

Duwtardıń jipek tarınday bolıp tartılǵan júykeler az ǵana bosasqanday bolıp edi. Jol da tar jıralardan keńlikke shıǵa baslaǵan jerde kárwan dıǵırıqtan aylanıp, keń jazıqqa shıǵa bergende júz-júz eliw qádemdey jerde shoǵırlasıp turǵan jigirmalaǵan atlı kórindi. Olarǵa kózi túsken Erejeptiń kewline «qaraqshılar emes pe eken?», degen gúman kelip úlgeremen degenshe shoǵırlasıp turǵanlar túsiniksiz tilde qıshqırısıp, shaması dawıs

berip, birin-biri jigerlendirip, hújimge shaqırǵan bolsa kerek, atlarınıń dizginlerin jazdırıp, bar páti menen kárwanǵa taslandı.

Kúshler teń emes edi. Qaraqshılar eki ese kóp ekenin kórgen Erejep izge sheginip, kárwandaǵılarǵa arqa beriwdi oyına da keltirmedi.

355

— Qılıshlarıńız suwırılsın! Allahu akbar, izdegiler de esitsin,

ǵapıl qalmasın degen oyda bar dawısı menen keń jıranı jańǵırıqlatqan Erejep aldına kese uslap kiyatırǵan uzın saplı nayzanı taqımına basıp, jalmajan qılısh suwırdı.

Eki orta on-on bes qádem qalǵanda topılǵan qaraqshılar onbası oylaǵanday betpe-bet qılıshlasıwdan taysalıp, eki toparǵa bólindi bulardıń tusınan zuwıldap, qıyqıwlap óte berdi. Shetkerirekte at shaptırıp kiyatırǵan Barlıqbaydıń «a-a-a-a!», dep baqırǵan sesti bir jańǵırıqlap tındı.

«Izge, izge qaytıw kerek! Qaraqshılar pánt berdi» degen oylar Erejeptiń qıyalında shaqmaqtay shaǵıldı. Dizgindi qaptalǵa qaǵıwı máttal, qara at jániwar tabannan qayttı. Bul waqıtta qaraqshılar

á dewir uzap ketken, al ótip baratırıp shetkeridegi Barlıqbayǵa qurıq taslap, súyrep ketken atlı izirekte baratır edi, oń qolındaǵı qılıshtı qınǵa salmaqlıq ushın pursat joq, qolları uzınlıǵı payda berdi, sál eńkeyip shep qolın uzatıp, taqımındaǵı nayzanı aldı, kóp gózlep otırmadı, qolı qálip alǵan, kózi shen edi, qáddin

tiklep, ayaqların úzeńgige tirep, bar kúshi menen nayzanı attı, pátli qol menen atılǵan súńgi attan júyrik bolıp shıqtı, izinde Barlıqbay súyretilip kiyatırǵan qurıqtıń jibin taslay bergen sháwker atlı qaraqshınıń naq jawırnına qadalǵan nayzanıń ushı kókiregin tesip shıqtı, at iyesi jılawdı tarttı ma, yaki oǵan bir

bále bolǵanın sezdi me, sháwker at shabısın páseyte-páseyte, aqırında

adım-adımǵa ótti, ayaǵı siresip úzeńgiden shıqpay qalǵan qaraqshınıń salbıraǵan qolları jerge súyreldi. Onıń kúni pitken

edi.

Bul waqıtlarda hár qanday qáwipti kútip alıwǵa tayar kiyatırǵan kárwandaǵılardıń qural-jaraqları qaraqshılarǵa qaratılıp úlgerdi,

ózleri dáslepki soqqıdan aman qalıw ushın qalqanı barlar qalqanın, ondayları joqlar túyeler menen atlardı panaladı.

Oljanı qolǵa kirgizip, bul jerden tezirek qaraların batırıw tiykarǵı maqseti bolǵan qaraqshılar xızmetkerlerdiń bir-ekewin jaralap, túyelerdiń buydasına jarmastı hám qattı qátelesti. Kóz ashıp-jumǵansha atların izge burǵan jawınger onlıq qılıshların jalańlatıp qaraqshılardıń jelkesinde turar edi.

«Mol dúnyaǵa qolımız jetti», dep quwanısıp, jalańash qılıshlar demin yadtan shıǵarǵan bir neshe qaraqshınıń basları háp-zamatta at tuyaqları astına domalap tústi. Jaǵdaydı ańǵarǵan qaraqshılar basshısı Erejepke túsiniksiz tilde qıshqırǵan edi, bası iyninde

aman turǵanları qollarına ilingen buydalar menen júwenlerdi ılaqtırıp taslap, áwel basta qollanǵan ádisin qaytalap, eki bólinip,

ózleri shıǵıp kelgen jıralar tamanǵa at shaptırıp kete berdi.

356

Izine qayrılmay qasha jónelgeni olardı ólimnen aman alıp qalǵan bolsa, ájep emes.

Erejep qashqınlardıń izinen quwıp otırmadı. Oǵan álle bir qaraqshılardı quwıp tutqınlaw emes, al kárwandı qorıqlaw tapsırılǵan edi.

Állenemirde kárwandaǵılar eslerin jıyıp, óli-tirini túwelledi. Eki adam jaralanǵan eken, jerde domalap jatırǵan baslarǵa irkilmedi, Barlıqbaydıń denesip alıp, bul páleketli mákannan alısıraqqa ketiwge asıqtı.

Qaraqshılar toparı qayta hújimge ótpes pe eken, dep gúmanlanǵan Erejep qılıshın qınına salmay, ketkenlerdiń izinen qarap turdı,

jıra ishinde at tuyaqlarınıń gúmbirlegen sesleri tınǵannan soń Barlıqbaydıń janına kelip, attan tústi jaralanǵanlar menen basqalar shuǵıllanıp atırǵanda, kók aspanǵa tigilip ashıq qalǵan kózlerin alaqanı menen aqırın japtı. Dıbıs shıǵarmasa da awır qabaqları derlik jawıp turǵan kózlerinen ter tamshıları ma, álle jas tamshıları ma sorǵalar, jigit bul halattı ózgelerge kórsetpewge tırısar edi.

Kimdur, urısta ólgenler menen jaralanǵanlardı kóre-kóre kewli bershimek bolıp qatıp qalǵan birew, deneni «janı joq pa?», dep barlap kórdi, soń pás dawıs penen:

— Moyın omırtqası úzilip ketken, — dedi. Kózlerin jas perdesi qaplaǵan Erejep sóylegen adamnıń Mátkarim ekenligin sestinen tanıdı. Pursat tıǵız, qaraqshılar kúsh toplap, qayta shabıwıl etiwi ábden itimal, sawashta ólgen jas nókerdiń denesin alıp, bul jerlerden alıslaw dárkar. Bos júrgen atın uslap kelip, deneni arttı, kimdur jetekke aldı, iyesiz baslardı jerlewdi qaraqshılarǵa qaldırıp, kárwan jolǵa tústi.

Jedel júrip otırǵan kárwan aldılarınan dáryanı ma, saydı ma jaǵalap qonǵan elat shıqqanǵa shekem irkilmedi.

Bul saparı aqsaqaldı izlew ushın dilmashtıń bir ózi emes, al elshilerdiń biri qosılıp ketti. Jaǵday qıyın hám qáweterli edi.

Q araqshılar usı elattan shıqqan adamlar bolıwı da múmkin-ǵoy. Onıń ústine ólini jerlew kerek.

Elattıń aqsaqalı qaraqshılar topılǵan kárwan Iran shaxına sawǵalar menen kiyatırǵanın esitip, ádewir jumsardı, shaması bul átiraptaǵı jollardıń qátersizligin támiyinlew óziniń moynına júklengen bolsa kerek, qaraqshılardı tutıp, jazalaytuǵınına isendirmekshi boldı, qonaqjay hám joldıń qalǵan jaǵınıń qáwetersizligin támiyinlewdi wáde etti, ólini jaylastırıw máselesinde oylanıp qaldı. Soń elshilerden soradı:

— Siz qaysı mázhabtan bolarsız, biradarlarım?

357

Tájik dilmash xorezmlilerdiń qaysı mázhabtan ekenin ayttı.

— Biz bárimiz musılmanlarmız, ahli islamnan. Imamǵa aytıladı. Q onaq jayǵa túskennen soń birinshi is ólini jaylastırıw boldı. Imam menen tájik dilmash ortasında ádewir báseki ketkendey

bolıp kórindi. Aqırı másele sheshildi. Alıs Shımbaydan kelip, Iran eliniń taw-taslı jollarında qazalanǵan qaraqalpaq jigiti Barlıqbayǵa jol boyındaǵı shialar qábirstanınıń shetinen, imam ózge mázhab mayitin bólegirek jerlewdi másláhát qılǵan edi, eki adım jer buyırdı. Qábirge sońǵı topıraq taslanǵannan soń onlıqtıń jigitleri dógerekten adam kótergendey taslardı jıyıp kelip, alıstan kóringendey etip belgi qoydı.

Bunnan keyingi jaǵında jollar qáwipsiz edi. Bir neshe kúnnen soń alıstan bálent minaralar kórinip, kem-kemnen jaqınlay berdi. Aqırında Iran paytaxtı Tehrannıń sarayları menen meshitleri, kárwansarayları elshilerdi kútip aldı.

Iran jerleri ertede, ele adamlar arqa menen qublanı zorǵa ajıratatuǵın zamanlarda Assiriya degen patshalıqqa júginipti, soń zamanlar ótip Axamaniyler, Kodomanlar áwladı Jer orta teńizi jaǵalawındaǵı Evropa elleri menen jawlasıp, shetsiz-sheksiz jerge, hádsiz kúsh-qúdiretke iye Persiya patshalıǵın jaratıptı. Olardıń

biri Qurush (Kir) sak-massaget qáwimleriniń hayal patshası Tomruzdan jeńilip, gellesi xan tolı meske batırılǵanı haqqında ańızlar aytıladı. Mońǵollardıń álemdi titiretken sardarı Shıńǵısxan shabılıwınan burınıraq Iran eli Xorezmshaxlar saltanatı múlki edi. Aradan jıllar ótip, ullı Ámir Temur Irandı

óz dáwletine qostı. Qullası tariyx samalı qay tamannan hám qalay qarap esse de, talay basqın menen shabılıwlardı bastan keshirgen bul el Xiywa xanlıǵınıń puqaraları bolǵan túrkmen ruwlarınıń jerleri menen shegaralasıp jatar edi.

Júkler menen saqshılardı kárwansaraylarǵa jaylastırǵan elshiler sarayǵa barıp, shaxtı kórdi. Olardı jaqsı qabılladı hám

bir qansha waqıtlar tiyisli adamlardı tayınlap qonaq qıldı, názik sóylesikler júrgizdi. Olardıń ne haqqında aytısqanın Erejep bilmeydi, álbette, sóylesiwler elshilerdiń isi emes pe? Saqshılar kárwansaraylarda qonıp, zerikkende sháhár aralap, kewillerin kóterer edi. Qarap jatqannan semirip ketti, eldi saǵındı.

— Elge qashan qaytamız,— der edi onbasıǵa ya Jumanazar, ya Matkarim derlik hár kúni.

Erejep bolsa iynin qısıp qoyar edi. Qashan qaytatuǵının hesh kim bilmes, elshiler sarayda, olardı hár kúni kóre bermeydi.

Q ıstı ótkerip, Nawrız qarı eriy baslaǵanda elshiler sóylesiwlerdi me, miymandarshılıqtı ma pitirse kerek, jolǵa

358

tayarlanıwǵa hámir berildi. Saqshılar da, túyelerge artılǵan sawǵalardan qutılıp, júgi jeńillesip, biraq izge qaytıwǵa ruqsat bolmay, zerikkenliginen ulıwǵa tayar turǵan kárwandaǵılarda álle qashan sol hámirge múntázir ediler. Kóp keshikpey kárwan jolǵa shıqtı. Túyelerge Xorezmnen kelgennen zıyat bolsa zıyat, biraq kem emes júk artıldı, hár qalay saqıylıqta xannan izirek turıwdı

ózine múnásip kórmegendur, Iran shaxı sawǵaları mol edi. Kárwandı baslap barıwǵa jolbasshı menen bes-altı nókerden ibarat saqshılar da qosıldı. Solay etip sátine túsken kúni elshiler kárwanı «qaydasań Xiywa», dep jolǵa tústi.

Bir neshe kún jol basqan kárwan bizge tanıs bolǵan elatta qonbaq ushın irkildi. Tańda atlanǵan kárwannan bólingen onbası jol boyındaǵı qoyımshılıqqa qayrıldı. Barlıqbaydıń qábirine úyilgen taslar alıstan kózge taslanıp turar edi. Mátkarim menen Erejep attan túsip, quran oqıdı, sál eglenip turdı da, atlanıp

júre berdi. «Barlıqbaydıń ata-anasına ne deymen?», degen oy menen bánt bolǵan Erejep izge qayrılıp qaramadı, qayrılǵanda da dushpan menen alısıp, mártlik kórsetiwdi árman etken jas jigit qábirden turıp, xoshlasa almas edi.

Báhárge salım Xiywaǵa jetken kárwannan shıǵıp, jigitleri menen qaytqan Erejepti Qarnaqta quwanıshlı xabar kútip aldı. Hámmeler álle qashan joqlawın asırǵan, jaqtı álemde onıń tiri júrgenligine tek eki adam: anası Sárbiyke menen balalıqtaǵı dostı Erejep ǵana isenetuǵın Qayır aman-esen elge oralıptı.

—Súyinshi, súyinshi, — dep baqırıstı awıllasları Erejepti kóriwden jabırlasıp.— Qayır aǵań qaytıp kelipti!

—Qaysı Qayır, — dep jiberdi óz qulaǵına isenerin de, isenbesin de bilmey qalǵan Erejep.

—Temirshiniń shákirti Qayır dá! Awıllasları Qayırdı biler

edi, álbette.

—Qayır kelipti? Qashan?

—Ol xabar bizge jetkenshe qansha ótkenin bilmeymiz. Sizler ketken soń kóp ótpey esitildi.

—Mennen bir zıyapat, moynıma alaman, dedi quwanǵanınan eziwi qulaǵına jetken Erejep...

14

Kegeylige kópir salıw jónindegi, Tóremurat biydiń «salıqtıń bir úlesi» haqqındaǵı gápleri kóp ótpey Aydostıń qulaǵına jetip

bardı. Áwez inaqtan keyin taxtqa otırǵan Muxammed Raxim menen tabaqlas bolıp kiyatırǵan Aydos biy inaq tusında belgilengen

359

salıqtı hár jılı jıyıp, xannıń diywanına óz qolı menen tapsıratuǵın edi.

«Tóremurattıń bul gápti aytıwında jan bar», dep oyladı Shımbay bazarına bazarlap barıp, bul gáplerdi esitken adam janınan álle nelerdi qosıp-shatıp jetkergen kúni, otawda jalǵız qalǵan biy. Ótken jılǵı salıq oǵan batıńqırap ketkenin Aydos ańǵarǵan, onıń da ózine tán sebepleri bar edi.

Biy oyǵa shúmdi.

«Ázel basta jigirma mıń tilla degenim ántek boldı ma?» Esengeldi máhremnen soń atqa mingen Aydos jıyılıp kelip,

Ámiwdáryanıń eki tárepine qonıslanǵan qaraqalpaqlardı qálese xanlıq penen deńgel keletuǵın kúsh sıpatında kórsetkisi kelip, shańaraq sanın sál asırıp kórsetkeni búgin yadına keldi. Sonnan hár úyge bir úlken tilla kespe salıq, eki mıń atlı nóker, altı mıń qazıwshı sanı kelip shıqtı. Kópten qorqatuǵın, kúshke bas iyetuǵın zaman edi, ózge sharası bolmasa ne qılsın? Ol payıtlarda

qaraqalpaqlar qazaq ishinen, dáryanıń órinen – Qoqan menen Buxaradan awıl-awıl bolıp hár jıl sayın kóship kelip, kóbeyip atırǵan edi. Qulshı biy baslaǵan qıpshaqlar, Jańadáryadan qıtaylar menen mańǵıtlar kelip qosılǵan soń, Qońırat sháhári dógeregindegiler boysındırılǵalı shańaraqlar sanı kóbeydi, degen menen hár jılǵı salıq jıynaw awırlap baratırǵanın sol salıqtı

jıynap júrgen Aydos ańlamay kim ańlasın?

Hár shańaraqtıń bir úlken tillanı tóley alıwı qıyın. Gey jılı jap qazılmay, diyqanshılıqtıń suwı bolmaydı, gey jılı suwıq erte túsip, daqıl kók qaladı, «diyqandiki jılda árman»,

degendey, diyqanshılıq etiw ushın tuqım kerek, kúsh-kólik kerek, diyqannıń mańlayın qırshıp, qolında barın alsań kelesi jılı

ash qaladı.

Alıstı oylaǵan Aydos onıń da qıysının kelistirdi. Qurǵın xojalıqlar menen biylerden eki-úsh xojalıq ushın pul alıp, qarızın kelesi jıllarda tóleytuǵın qılıp qoydı. Solardıń biri Tóremurat biy bolıp, oǵan bul is qolay kelgen edi. Qarızın tóley almaǵanlardıń jerlerin tartıp ala-ala, búgin Qusxana átirapında «kimseń Tóremurat», deytuǵın biy boldı. Endi ashkózlik qılıp,

eki-úsh tilla zıyat tólegenin kótere almay, Aydosqa awız salmaq niyetinde júrgen emes pe eken?

Biy bellerine qılısh baylaǵan nókerler menen awılma-awıl júrip, salıq jıynaytuǵın meterlerdi kóz aldına keltirdi. Olar

á lbette xannıń ǵáziynesin toltırıw ushın hesh kimge keshirim berip, ayap otırmaydı. «Ele onday kún hám keler, kórermen sonda xalıqtı qalay sózge turǵızǵanıńızdı», dep oyladı ózin sırtınan

sayǵan Tóremuratqa ǵázeplengen Aydos.

360