Kenesbay Karimov Agabiy

Endi basqınshılar toparı jigittiń izinde qara kórim jerde, urlanıp kiyatır. Tikkeley shabıwıl jasawǵa bul qılmısın basqalardıń kórip qoyıwınan hám Dordji ǵarrıǵa xabar jetip barıwınan tartınadı, onıń ústine qarıw-jaraq asınǵan, iri deneli Qayır menen júzbe-júz kelip, alısıwǵa júrekleri dawamay kiyatır.

«Shómish keppes» dep atalatuǵın gúz ayınıń quyashı uyasına battı. Dógerekti áste-áste qarańǵılıq qaplay berdi. «Aldımnan el shıqsa, qudayı qonaq bolarman», degen oy Qayırdı alǵa jeteler edi. Tún jarpı shamalasqanda «aldımnan qıslaw gezleser» degen oydıń pushqa shıqqanına kózi jetken Qayır jımıńlasqan juldızlardıń sáwlesinde, otqa jaqqanday putalar qarayıp kórinip turǵan bir ıldıyda atınıń basın tarttı. Uzın shılbırdı qolınan shıǵarmay,

putalardıń ushın sındırıp, bir jerge jámledi, kisesinen shaqpaq tas alıp, ottı tutandırdı. Ot pısqıp tútedi, qurǵaq tamızıq jas putalardı keptirdi, aqırında jalın lawlap jana basladı.

Ashıqqan at álle qashan putalardıń basın shalıp otlawǵa qaraǵan edi, ottı sóndirmew ushın otın ǵamlastıra basladı, tań atqansha waqıt kóp...

Tosınnan at oqırandı, jaqınlap kelgen atlılardı sezgen eken. Kóp ótpey basıqınshılardıń ózleri de kórindi. Qayır qılıshtı qınnan suwırıp qorǵanıwǵa tayarlandı. Dastıǵın alıp ketpekshi edi. Topılıp kelgen atlılardan úrkken at shılbırdı tartıp jibergende bunday háreketti kútpegen jigit dizerlep jıǵıldı.

Ó zin tikleymen, degenshe jelkesine kelip tiygen awır soqqı zarpınan et betlep quladı. Onnan sońǵı ústi-ústine jawdırılǵan soqqılardı Qayır sezbedi, birinshi mártebe berilgen soqqıdan esin joǵaltqan edi.

....Aradan qansha waqıt ótkeni namálim, Qayır ońında ma ya túsinde me, anasın kórgendey boldı. Awzına suw tamızıp atırǵan qusaydı, qaqırap kewip qalǵan tamaǵınan suw ótpeydi, tamsanadı, biraq suw tamızıwın toqtatpaydı. «Oh, ulım, shóllepseń, ishseń-

o, mennen basqa kim awzıńa suw tamızar edi, qulınım», dep anası ah uradı, tamaǵınan bolsa bir tamshı da ótpeydi, jez qumǵan quyash kibi jaltırap kózlerin qamastıradı, júzin jılıtadı. Aqırında

zildey awır qabaqları ashılıp ketti, aspanda alaǵat bultlar júzip júripti, erkin ushqan quslar kórinedi, gúzdiń jaǵımlı quyashlı júzin qızdırmaqta, qulaqqa urǵan tanaday, átirap dım-jırt. Tańlay qurǵap, tili awzına sıymaydı. «Qay jerdemen, ne qılıp atırman» degen sawallar oyına keldi, ornınan turmaqshı bolıp umtılıp edi, túrgele almadı, jelkesi «shım» etip esin joyıttı, ózine kelgende quyashtıń nurları júzine túspedi, gúzdiń qısqa kúni aqırına jetpekte edi. Biraq qulaǵına bir jaǵımlı hawaz

311

shalınǵanday boldı. Kárwan qońırawına megzes ses edi, ádette hesh nárseden qorqpay, qaraqshılardan tartınbay, olarǵa ózleriniń qorǵawlı ekenin bildirip keletuǵın márdana kárwan kiyatırǵan ba eken? «Múmkin qıyalım shıǵar» dep oylaǵan jigit kózlerin jumdı, biraq esitilgen ses páseymedi, kerisinshe kem-kemnen jaqınıraqtan esitilgendey boldı.

Kárwan kiyatır, kárwan. Soń ózine ne bolǵanın esley basladı. Hesh nárseni yadına túsire almadı. «Jıńǵır, jıńǵır, jıńǵır»

etip toqtamastan dawamdanıp kiyatırǵan ses kem-kemnen jaqınlar edi. Kárwan kiyatır, olar meni kórmey qalıwı múmin. Aqırǵı kúshti boyına jámlep basın kóterdi, qolı menen jelkesin uslap kórdi, basında tumaǵı joq ekenligin bildi, mágar basınan túsip qalǵandur, átirapın qarmalap kórip edi, qolına ilinbedi, alǵa jıljıw kerekligin pámledi, jıljıy basladı, sonshelli hálsiz

edi, hár umtılǵanda mágar bir qarıstan artıq jılıslap, alǵa umtıla berdi, ilgeriley berdi, tańlayı kewdi, jelkesine, júzlerine qan qatıp qalǵan, qol-ayaǵı pútin sıyaqlı, sebebi awırmaydı, jáne bir qarıs, jáne yarım qarısqa bolsa da tınbay alǵa umtıldı. Eń sońǵı kúshin sarıplap umtılıp edi, qolları kárwanlar júre-júre qazılıp qalǵan eski gúzar joldıń ernegine tiydi, kóp ótpey jigit taǵı huwıshınan ketti. Ádette kárwannıń basındaǵı túyeni jeteleytuǵın

jol baslawshı eshek yaki ǵashır miner edi. Moynına jez qońıraw baylanǵan qońır atannıń buydasınan tartıp kiyatırǵan jol baslawshınıń eshegi eki qulaǵın tikireytip, irkildi de qaldı. Eshek ústindegi adam qarańǵılıqqa kózlerin qansha qadasa da jolda jatırǵan hesh nárse kórinbedi. Biraq qanshelli qıstap, tebinip, ıyıǵına qına batırsa da qırsıq eshek ornınan qozǵalayın demes, eskertiwsiz-netiwsiz qırq-eliw túyeli kárwannıń aldı irkilip, izdegiler aldıńǵılarǵa kelip soqlıǵıp, túyeler bozlap, túyekeshler «hayt-haytlap» gúz túnin azan-qazan etti.

Kóp ótpey kárwanbası jetip keldi:

—Ne boldı? Kárwan nege irkildi, — dedi ol hámir etiwshi dawıs penen.

—Jolda bir zat barǵa uqsaydı. Eshekti qansha qıstasam da júrgisi kelmey turıptı, taqsır, — dedi jolbaslawshı.

—Ne eken ol? Háy, júzbası, kórshi qáne, eshekti úrkitken ne eken, ózi? Eger állenetken sayaq-sandıraq bolsa, sıbaǵasın berip qoy.

Belindegi qılıshınıń jez qınabı jez úzeńgige tiyip, shaqıldaǵan ses shıǵarıp, júzbası atın tebinip alǵa ótti. Onıń atı da álleneden setem alıp, tórt ayaqlap turıp aldı.

312

—Madamin, — dep dawısladı júzbası, má attı usla. Ózim kóreyin túsip.

—Abayla, jolbarıs-polbarıs bolıp, «háp» dep boyıńa asılıp

júrmesin, taǵı. Júzbasınıń atın uslaǵan nóker házillesti.

—Qáne kóreyik. Jolbarıs bolǵanda álle qashan bul jerden jónegen bolar edi. Haw, bul jerde adam jatır-ǵoy. Shom ákelińler! Ólgen be? Joq, tiri kórinedi. Shom ákelip tutıńlar!

Kimdur jaǵılǵan shom ákelip tuttı.

—Tiri eken. Biraq jarası awır kórinedi, shaması bastan soqqı

alǵan.

—Kim eken ol, — dedi hár qanday qáwipten qashıǵıraq bolıwdı oylap alısıraqta turǵan kárwanbası.

—Túr-túsine hám at-tonı joq ekenligine qaraǵanda tonalǵan musılman bolsa kerek. Bul jer orıs soramındaǵı qalmaqlardıń jeri. Jigittiń bet-álpeti qalmaqqa megzemeydi.

Kárwan báribir irkilgen edi. Az ǵana oylasıqtan keyin jaradar adamdı alıp ketiw sheshildi.

—Kebejeli túyeni keltiriń, — dedi kárwanbası. Qanday-qanday jaǵday boladı, degen oy menen kárwanbası bir túyeniń ústine kebeje ornatıp qoyǵan edi, túyeni shóktirip jigitti soǵan jayǵastırdı, páleketli jer, dep ırım etken kárwan waqıt tún jarpına shamalasqanına qaramastan joldı dawam ettirip, tań aldında ǵana qonıwǵa irkildi.

—Háy biradar, tirimiseń?— degen dawıstan Qayır ózine keldi. Kebejege kárwanbası úńilip turar edi. Mágar qarın ash bolǵan shıǵar, júrek jalǵap alarsız?

—Suw, — degen hálsiz dawıs esitildi.

—Suw? Suw ishkiń keldi me? Aqsham kárwan irkilip, sońınan tań atqansha jol basıwına sebepshi bolǵan jigittiń beti berman qarap, ózi qılǵan sawap istiń zaya ketpegenine quwanǵan kárwanbası xızmetkerlerine dawıslap buyırdı.

—Háy jigitler, jaradarǵa suw berińler, sońınan júrek jalǵatıńlar. Háy, Ábdimumin, qayaqtasań?

Kárwandaǵılar «táwip» dep shaqıratuǵın, hár qalay jetik bolmasa da táwipshilikten xabarı bar, jası qırqlardan asqan, saqallı kisi juwap berdi

—Lábbáy taqsır. Biz bundamız.

—Jigitti bir kórip qoy. Jaraları awır emes pe eken. Tekserip anıqla, zárúr bolsa málham qoy. Maǵan dárek dáridármaqtan biymálel paydalana ber. Musılman bende eken,

313

jolımızdıń biyqáter, paydamızdıń mol-molaqay bolıwına sawabınan sharapat darır, inshalla.

—Bas ústine taqsır. Maǵan kimdur birew járdem beriwin buyırsańız, alp jigit eken, shamam kelmes.

—Shamań kelmey onıń menen gúres túspekshimiseń, — dedi shóktirilgen túye átirapında gúybeńlep júrgen kósenamay quwaqı kisi. Qorqpa, ózim qol-ayaǵın uslap turaman.

—Áne, biyminnet járdemshi tabıldı, — dedi kárwanbası kúlip.

Sen kóse, sawap isti kóbirek isle, nábada júzińe túk shıǵıp keter, inshalla.

—Quday qálese shıǵar, degen támem bar, — dedi dálkekke házil menen juwap qaytarǵan kóse. Biraq allaǵa ókpem de joq emes. Bolmasa mınaw Ábdimuminge quday kóldiń qopasınday qılıp bere salǵan. Saqalın at taraq penen taramasa anaw-mınaw taraqtıń kúshi jetpey,

tisi sınadı, bizde ya bet-awızǵa bolıp, ya basqa bolıp bir túk pitpegen, tap Ústirttiń taqırınday tıp-tıypıl. Táwiptiń túginiń

jartısın bergende de jetip atır-aw. Jabısqaqtay jabısıp alǵan «kóse» atınan qutılar edik.

—Háy kóse, qudayǵa hási bolma, sawap isińdi qıla ber, berer inshalla — dedi kárwanbası házil tereńlese berse bir sheti ózine

de tiyip ketiwinen qáwipsinip.

Q ayır az ǵana ózine kelgeni menen jaǵdayı awır edi. Bası jarılǵan, jelkesi zaqımlanǵan, júzi adam tanıp bolmastay, qaraqshılar, atın, qarıw-jaraǵın, sırtqı tonına shekem sheship alǵan, ózin óldi, dep, bolmasa jaraqattan óledi, dep taslap ketken. Qayır at-tonına, hátteki isfahanı qılıshına da qıynalmadı, tek

ákesinen qalǵan, qartayıp, óz ájelinen ólgen Bóribasar menen

alısqan qasqırdı shanshıp óltirgen kók súńgiden ayrılıp qalǵanına ókindi. Jigit ele atta otıra almas, kebejede barıpkelip teńseliwden bası aylanar, ózin jaman seziner edi, Ábdimumin táwip zaqım onshelli qáwipli emesligin, biraq keminde qırq kún bir orında qozǵalmay jatıw dárkarlıǵın aytqan menen ne payda, Mamatqul kárwanbası tartqan kárwan Xorezmnen bolıp, elge asıǵar, dógerek bolsa biytanıs, jat jurtlarda bul halatta qalıwdıń ilajı

bar ma eken?

Tańdı túnge ulastırıp jol basqan kárwan Atırawda qonıs basqan qazaqtıń aday urıwlarınıń jerine kirdi. Orıs puqaralıǵına ótken menen ór minezli adaylar hesh kimge bas iyiwdi qálemey, bir sheti

Mańǵıstawǵa, taǵı bir tárepi Qońıratqa shekemgi keń dalalarda kóship-qonıp, sharwashılıq eter edi. Kárwanbası óziniń burınnan

314

tamır adamı, mıń qoyı menen júzden asa túyesi, úyir-úyir jılqısı qırdı jaylaǵan Jarqınbaydıń jolǵa jaqın qonǵan qıslawına at basın irkti. Mal-halı mol sharwa kárwanbasını qushaq jayıp qarsı alıp, tay soyıp kútti. Úsh-tórt kún tınıqqan kárwan jolǵa shıǵar payıtta Qayırdıń ústinde sóz boldı.

—Usı tuwmanı bizde qaldırıp kete ber, — dedi Jarqınbay kárwanbasıǵa. Ústirttiń suwıǵına shıdamay jazım bolıp júrer. Et jep, aǵarǵan iship, ózine kelsin, soń erki ózinde, qayda baraman dese bara jatar, seniń de jigitke biraz eńbegiń sińgen eken, qarımın men qaytarayın, házir bunıń ózinde dım da joq, gezi kelse «er moynında qıl arqan shirimes», esap ayırısa jatar, qáleseń

júk artatuǵın atan al, qáleseń botalı túye al.

—Way-boy heshteńeniń hájeti joq, biziki quday ushın, jigit qalaman, dese qala bersin, qarımıńdı qáytemen, dep kárwanbası azar-bezer bolıp edi, Jarqınbay házil-shını aralas:

—Oy bawırım-ay, sen payda ushın júrgen adamsań-ǵoy, el gezip, jol basıp, meniń malımnıń bas sanın baqtashı bilmese, ózim de bilmeymen, bergen gezde alıp qalsesh, onıń menen Jarqınbaydıń túyesi kemip qalmas, degen soń atan túye alıwǵa razı boldı.

Erteńine qar jawıp shıqtı. Shetsiz-sheksiz Ústirt dalalarına kirip baratuǵın jolǵa iz salǵan kárwan Xorezm oypatına asıǵar, Q ayırǵa bir neshe kún boyı hám jataq, hám úy xızmetin atqarǵan atan ústindegi kebeje bos keler, al kárwanǵa júksiz bir túye qosılǵan, ol ashıq qol Jarqınbay bergen qońır atan edi.

10

Qaraqalpaqlardan xannıń nókerligine alınǵan eki júz atlınıń júzbasılarınan ózgeleri, derlik jigirma bes jastan ótpegen jawjúrek jaslar, olardıń basım kópshiligi qıpshaqlar, qalǵanları qıtay, qońırat, keneges, mańǵıt ruwlarınan edi.

Nókerler Xiywaǵa jaqın jerdegi Qarnaq degen awıldaǵı xannıń múlkine qonıs basqan, tayarlıq ushın atlarǵa minip, sahraǵa shıǵıp ketedi.

Ata-babası jawınger qıpshaqlardan bolǵan, qol-ayaǵı mıqlı, at ústinde jerge ayaǵı tirewli turǵanday ózin erkin sezetuǵın, aldında qanday qamal bolsa da jarıp-buzıp ótiwden tayınbaytuǵın jigerli, sózin shaymalamawdı bilmeytuǵın márt hám ójet minezli Erejep tuwma ásker dep atasa bolatuǵın jigit edi. Qıraǵı názeri, tez sheshim qabıllaw, jaǵdaydı durıs bahalay biliw uqıbı sońǵılıǵında oǵan talay mártebe járdem etti.

315

Júzbasılar menen onnan úlkenirek áskerbasılar awıldaǵı óz xojalıqlarında, al nókerler ılayıq qurılǵan imaratlarda, xojalıqlı, bala-shaǵalıları awıldan ijaraǵa ójire alıp jasaydı.

Awılǵa demalısqa kelgen Erejepti ata-anası ashıq júz benen kútip alsa da, kelinshegi negedur narazıday kórindi. Kesh bolıp, otawına kirgende barıp jigit qostarı menen jalǵız qalıp, tillesiwge pursat jetti.

—Bul ne, Ayqız, maǵan ókpelidey kórineseń? Qáne, janıma otır, — dep bileginen usladı.

—Men saǵan emes, al mınaw otawǵa erge shıqqan qusayman, — dedi kelinshek qamsıǵıp, Kózlerinde jas tamshıları kórindi.

—Ol ne degeniń. Adam otawǵa da erge shıǵa ma eken?

—Aqshamları shańaraqqa qarap, jalǵız ózim jataman. Seni

saǵınaman. Túnde oyanıp ketip, «janımda jatırǵan shıǵar», degen qıyalda qaptalıma qol sozsam, muzday tósek... Seniń joq ekenińdi, alısta júrgenińdi oylap, kóńlim teleziydi. Taǵı shańaraqqa tigilemen, qıyalıma hár nárseler keledi.

—Hár nárseni oylama. Men nókermen, aqırı. Aytqanday, saǵan sawǵa ákeldim.

Jigit qoynınan túyinshik shıǵarıp, Ayqızǵa uzattı.

—Bul ne?

—Ashıp kór, qáne?

Túyinshikti ashqan kelinshek tańlanǵanın hám súysingenin jasıra almadı.

—Way-bu, bunıń sulıwlıǵına qara! Juldızday janadı. Xan atlas... Shımbay sháhárde qaysıdur baydıń qızınıń ústinde kórgenmen. Bunı qalay kiyemen?

—Qádimgidey, kóylek tigip...

—Tuwrı, — dedi kelinshek sıńqıldap kúlip. Kóylek tigip, haytta, toylarda beshpenttiń ishinen kiyse, kózge onshelli taslanbaydı.

—Endi kóńliń jazılǵandur?

—He, bále... Meni kóylek penen alday almaysań.

—Onda muddahań ne, ózi?

—Keyin aytaman.

—Ayta ber, házir.

—Meni óziń menen birge Xiywaǵa áketeseń.

—Haw... Erejep Ayqızdan bunı kútpegen edi. «Puxtalıǵına qara», dep oylap qoydı ishinen. Ata-eneń ruqsat berer me eken?

—Óziń maqul, deseń ata-enem qarsı bolmaydı.

—Onı qaydan bile qoydıń?

316

—Bir ózim, seni saǵınıp, otawda jılap otırsam, úlken enem kiripti, men abaylamay qalǵan qusayman. Iynime qolın qoyıp: «Nege jılap otırsań, kim kewlińe tiydi?», dep soradı. Men úndemedim. Soray bergen soń aqırında: «Saǵınıp kettim», dedim. Erteńine úlken otawda atam menen sóylesip atırǵanın qulaǵım shaldı. «Búytip bir ózi jılap-sıqlap júrgenshe birge ketkeni maqul ma edi, deymen», — dedi atam.

—Bul haqqında atamnıń ózi gáp baslamasa úndemeymen, — dedi

Erejep.

Kelinshek ishinen tınıp, oylanıp qaldı. Bir-eki kúnnen soń otawǵa kirgen jigit hayalınıń óz kiyimlerin túyistirip atırǵanınıń ústinen shıqtı.

—Bul ne? Qayaqqa? Tórkinlep qaytajaqsań ba?

—Tórkinim qol sozım jerde. Ruqsat qılsań bir kúnde baraman

da kelemen. Bul tayarlıǵım basqa tayarlıq, — dedi mıyıǵınan kúlip. Xiywaǵa atlanar kúni ákesi menen xoshlaspaqqa úlken otawǵa

kirip edi. Qulshı biy jótkirinip qoyıp, gápti alıstan basladı.

—Bileseń, basında nókerlikke ketiwińe qayıl emes edim, bir gápińnen soń razılıq berdim. Sonda taǵı bir adamnan qayılshılıq soramaǵan ekenbiz. Bul jerde jalǵız ózi zerikkeninen ne islerin bilmey qaldı. Sol ushın kelinshegińdi de óziń menen birge jónetiwdi oylasıp, sheship otırmız, oǵan qalay qaraysań, balam?

«Ishinen tınǵan Ayqız álle qashan biydi de kóndirip qoyıptıǵoy», dep oyladı ishinen. Bul oyın tısqa shıǵarıp otırmadı.

—Oylanıp bir sheshimge keleyin. Ol jaqta tayın úy joq. Úy tawıp, soń áketiwge birewdi jibersem qalay bolar eken?

—Yaq, áketseń óziń áketeseń, onıń iyesi óziń, álle kimge isenip nashardı tapsırıp bolar ma edi?

Másele sheshilgen edi. Erejeptiń ekinshi atı Xiywada qalǵan, bul tamanǵa salt atlı bolıp shıqqan. Ózgelerdi áwere etip otırǵısı kelmegen Erejep azıq-túligin qorjınǵa salıp, hayalın artına mingestirip, jolǵa tústi.

Astındaǵı atı jorǵa-júrmel, hónerli emes, urıstıń atı, sol ushın da beli mıqlı hám qayımshıl, biraq jortaq. Qazıqta tınıqqan, suwlıqqa taslap turıptı, dizgindi erkine jiberse, aldın adım-adım júrip, sońınan qorsıldap jorta baslaydı. Jaǵdaysız júristen qolaysızlanǵan kelinshek reti kelip turǵoy, dep ádeyi qıla ma, ol jaǵı belgisiz, jigittiń belinen bekkem qushaqlap aladı. Suwlıqqa taslap turǵan attıń jılawın tartıwǵa asıqqan Erejep kelinsheginiń beline jabısıp baratırǵanın nábada birewsirew kórip qoymadı ma, dep átirapqa urlanıp kóz taslaydı, soń:

«Belimdi qısa berme!», dep sıbırlaydı. Kelinshegi de pás dawıs

317

penen: «ádeyi qıldım ba, óytip ólip baratırǵanım joq, asılmasam jıǵılıp ketemen», dep sıńǵırlap kúlip qoyadı. Qullası bir atqa erli-zayıp mingesip, Qıpshaq jaǵıstan ótip, Xiywaǵa jetip aldı da, Qarnaqtan bir ójire tawıp ornalastı.

Gúz kúnleriniń birinde Qarnaqta: «Xiywaǵa jaw kelipti» degen qáweset tarqaldı.

—Xiywanıń bosaǵasında turıptı!

—Kimler eken?

—Yawmıtlar bolsa kerek.

—Qansha eken?

—Qaramı júdá kóp,— deydi, keminde on mıń atlı bolsa kerek!

...Usınday gáplerdi húreylengen diyqannıń da, ónermenttiń de,

sawdagerdiń de awzınan esitiwge bolatuǵın edi. Áskerge «atlan», degen buyrıq berildi.

Qáwesetti awıldıń barlıq hayalları kibi Erejeptiń kelinshegi de esitip úlgergen edi. Jigittiń asıǵıs atlanıp atırǵanın bilip, záńgisine asıldı.

—Meni taslap ketpekshimiseń? Jaw kelse ne qılaman?

—Qorqpa, — dep táselle berdi jigit, hayalın ayawdı yaki oǵan ashıwlanıwdı da bilmes edi, allanıń basqa salǵanın kórermiz. Awıl qorǵawlı, sonda da ójireni ilip, ishte otır.

Kóp ótpey xan láshkeri top-top bolıp jıynaldı. Tosınnan kelgen jaw sháhár átirapındaǵı birli-yarım awıllardı shawıp úlgergen, adamlar bálent-bálent diywallar menen qorshalǵan háwlilerine kirip, dárwazalardı bekkem jawıp, quralın qolına

alıp turar edi. Xannıń dógeregindegi láshkeri ózi menen birge sháhár qorǵanına bekingen, endi Qarnaqtan járdem keliwin kútip shıdamı tawsılmaqta.

Q arnaqtan mıń atlı láshker qozǵaldı. Bir neshe júzlegeni awıldı qorǵawǵa qaldı. Mıńbası yawmıtlardıń qansha atlı ekenligin ele bilmes edi, sol ushın shapawılda barlawǵa jiberip, hár qanday kútilmegen jaǵdayǵa tayar halatta qırın jıljıy berdi. Kóp ótpey shapawıldan xabar keldi. «Sháhár dárwazası aldındaǵı

yawmıtlar mıń atlı, eki mıń atlıdan kóp emes», degen. Dushpanǵa bir at shaptırım aralıq qalǵanda qara bulttay bolıp túnerip, jawǵa

aybat kórsetip irkildi. Quyash nurlarında mıńnan aslam dubılǵalar menen aspandı tesip jiberejaq sıyaqlı shanshılǵan nayzalar sháhárge umtılıp turǵan dushpannıń kewillerine qorqınısh urıǵın septi.

Kópti kórgen mıńbası qan tógispeniń aldın almaqshı bolıp, dárhal jaw menen sóylesiwler júrgiziw ushın elshiler tayarladı. Nayzalarınıń ushlarına aq jalawlar qadaǵan bir neshe atlı

318

láshkerden bólinip, yawmıtlar taman jortıp baratırǵanda izlerinen mıńlaǵan jup kózler húrey hám úmit penen baǵıp qaldı.

Qas qaraymay atırıp elshiler qayttı hám ózleri menen mınanday xabar alıp keldi. Túrkmenler sardarı: Muxammed Raxim xan túrkmendi kóp shaptı, biziń puxara menen jawlasatuǵın múddáhamız joq, sol ushın xanıńızdıń qol-ayaǵın baylap berseńiz, biz ketemiz, depti. Bul orınlanıwı múmkin emes talap edi. Sol ushın elshiler

á lempanah xan atınan bunday sheshim qabıllay almaytuǵının aytıptı. Sardar: «Onda urıssız izge qaytpaq joq, sawash jayın tańlań», degen soń elshiler Qarnaq penen sháhár ortasındaǵı ashıq alańdı sawash maydanı etip belgilep, erteń sáske payıt sol jerden tabılǵaylı, dep wádeni bir jerge qoyıp qaytıptı.

Á skerler bekinip alıw ushın aldın ala qolaylap qoyǵan jerlerge sheginip, qonıwǵa tayarlıqqa kiristi. Ol zamannıń dástúrinde «jaw keledi-aw» dep gúman etilgen tamanǵa topıraqtan bálent qashı úyilip, islengen waqıtsha bekinis — jib dep atalar, bunday bekinis nábada jeńiliske ushıraǵan tárep sheginer bolsa panalawǵa da qolay edi. Atların baylap, hállengen soń eki taman da jib qazıwǵa kiristi. Tań azanda qaraǵan adam taqır jerden ósip shıqqan zamarrıqtay bolıp, bir aqshamda bir-birine qaramaqarsı tiklengen eki topıraq qorǵandı kórgen bolar ma edi?

Sáske payıtta jiblerden atlanıp shıqqan láshkerlerdiń qarıwjaraǵı tańǵı quyashta jaltırap, belgilengen orında házir boldı.

Sawash baslanbastan burın hár eki tamannıń batırları kúsh sınasatuǵın dástúr bul átirapta Máńgiberdi zamanınan bar bolıp, Sind dáryası boyında jekpe-jek alısqan mongol batırlarınıń

hesh biri Máńgiberdige dadı mámle ayta almay, jer tislegenine arlansa da, janındaǵılar ólip, jalǵız qalǵan márt shahzadanıń Sind dáryasına at qoyıp, Shıńǵısxannıń kóz aldında qutılıp ketiwi tariyxtan málim. Jawızlıqta óz ulın da ayawdı bilmeytuǵın Shıńǵısxannıń jekke qalǵan Máńgiberdige oq attırmay, qurıq taslatpay, nátiyjede onıń qutılıp ketiwi tariyxtıń sheshilmegen jumbaǵı bolsa ájep emes. Shıńǵıstıń dushpanǵa iyilmegen bası mártlik aldında erksiz iyilgen shıǵar bálki, kim bilsin? Qullası

sol zamanlardan qalǵan dástúr boyınsha ortaǵa jarshı shıǵıp, qıshqırdı:

— Qan maydanǵa talaban kim bar? Qan maydanǵa talaban bolsa shıqsın, kim bar?

Tap: «ortaǵa shıǵıp gúresetuǵın palwan bar ma?» degenge uqsap keter edi. Biraq «palwan jıǵılsa jer kóteredi», qan maydanda jıǵılsa onı ornınan turǵızǵanday, ájelden arashalap qalǵanday

kúsh bar ma eken?

319

Hawaz taǵı jańǵırıqladı.

—Toyxanaǵa talaban kim bar?

—Áskerler qozǵalıs taptı. Júykeler tartılmaqta, menmen degen jawıngerler nókerler arasatta edi. Ne qılmaq kerek? Mártlik etip ortaǵa shıqqanlar ushın eki jol bar— biri ájel, ekinshisi jeńis. Jaralı bolıp aman qalıw sawǵa alıw menen barabar bolsa, ne ájep?

Jaw tárepten «guw» etip kimdidur alǵıslaǵan dawıslar hawaǵa kóterildi. Olar jekpe-jek bel baylaǵan óz batırın alǵıslamaqta

edi. Bir kese suw ishim waqıt ótpey, táwekelshiniń ózi de kórindi. Uzın nayzasın alǵa gezengen atlı sawash maydanına atılıp shıqtı. Taǵı da xoshamet shawqımları sawash maydanın jańǵırıqlattı.

—Yasha, ala atlı palwan!

—Balli! Balli!

—Yaǵıynı er tishlat!

—Yasha, yasha!

Jekpe-jek maydanınıń ortasına kelip, ala atınıń basın irkken onı, eki tárep te anıq kórdi.

Q uyrıq-jalı qısqa, ala ayaqları uzın hám mıqlı, buwdan at penen salıstırǵanda oǵada iri kórinetuǵın axalteke zatlı arǵımaqtıń ústinde uzın saplı nayzasın alǵa qarata gezengen, misli dástanlardaǵıday alp deneli adam otırar edi. Basında temir dulıǵa, iyninde jeńi shıǵanaǵına jeter-jetpes kózgenek polat sawıt,

belindegi qılıshı shaması qulashtan kem emes uzın, úzeńgine shirenip: — Kim bar? — dep gúrkiregende sawash maydanı lárzege kelip, bir silkingendey boldı. Oǵan yawmıtlar qosılıp qıshqırǵanda maydan ústinde ushıp júrgen quslar albırasıp, baǵdarların ózgertti.

Xorezmlilerdiń ruwxı túse baslaǵanın ańǵarǵan mıńbası alǵa umtıldı. Áskerdiń aldında turıp, qarsılaslarınıń dawısları sóniwden, záńgige shirenip qıshqırdı.

— Qáne, kim bar talaban! Shıqsın aldıǵa! Márttiń mártligin sınaytuǵın saat kelgen edi. hesh kimnen juwap bolmadı.

Qusbegi taǵı qıshqırdı.

Qáne, Xorezm mártleri! Kim bar jekpe-jek alısatuǵın!

Matti palwan, Sattar túrkmen, qaydasızlar, shıqpaysız ba ortaǵa, nege moyındı ishke tartasızlar!

Sattar menen Mattiden arslanday aqırǵan qáhárli dawıs, urısqa tayarman, degen dawıs shıqpadı. Eki batırdıń janındaǵılar ǵana olardıń qandaydur báhana aytıp gúńkildegenlerin esitti, bolǵanı.

— Kim bar qaraqalpaqtan! Bar ma talaban!

320