Kenesbay Karimov Agabiy

—Erteń bir adam menen gezlesemiz, — dedi qaraqshı jigitten juwap bolmaǵan soń. Ol adam bilse-biler, súyiklińniń dáregin.

Erteńine bular barıp pinhamı ushırasqan qalmaq, tapaltas boylı, qıyıq kózleri bir orında turmaytuǵın kisi, jigittiń

sózin esitpegen, yaki túsinbegen kibi tura berdi, juwap bermedi.

—Oǵan bir nárse ber, — dedi Bekbaw.

Jigit oǵan bir tilla altın berdi.

—Men biletuǵın átirapta qız ákelip satqan hesh kimdi bilmeymen, esitpedim, dedi de taǵı únsiz qaldı.

Bekbaw «taǵı bir nárse ber», degen kibi jigitke ımladı. Qayır usınǵan tillanı alǵan qalmaq hesh sóz aytpadı.

—Sorastırıp bil, taǵı kelemiz, — dedi Bekbaw tilsiz adamǵa. Ol taǵı úndemedi. Qayırda endi oǵan beretuǵın altın joq edi.

Keshe qaraqshı bergen teńgeni almaǵanına ishten ókindi.

Úmit úzilmegen, tapaltas boylı qalmaqtıń kóp nárseni biletuǵını anıq edi. Onı sóyletiw ushın, maqsetke erispek ushın kóp altınlar kerek...

Bunday halat bir neshe márte tákirarlandı.

—Shaması bul qalmaqtan jartıwlı bir nárse bile almaymız,

—dep tońqıldadı jigit gezektegi ushırasıwdan keyin.

—Taǵı bir qaraqshı bar, bálki sol biler?

—Soǵan barayıq!

Ol noǵay edi. Qaraqalpaqshanı qádimgidey túsinedi.

—Aǵajan, kómek ber, dáregin bilseń ayt, meniń bar tapqanım seniki bolsın, — dedi jigit diz búgip.

—Xorezm tamannan ákelingen qızlar menen jigitler qul etip

satıp jiberilgen. Shaması olar qalmaq dalasınıń sharwlarına ketken. Bálki noǵaylar áketkendur, olar bolsa Qap tawı tamanda,

— dedi júzinen ne oylap turǵanın ańǵarıw múshkil, tap Bekbaw qaraqshıǵa megzeytuǵın kisi gápin eki ushlı etip.

Bir-eki jılǵa shekem áwere-sarsańǵa túsip, Bekbaw qaraqshı menen birge tonaǵan kárwanlarınan túsken tillalardı sarıplap, súyiklisiniń dáregin tappaǵan jigit, bir túnde joǵaldı. Azanda sherigin ornınan tappaǵan Bekbaw jigittiń qashıp ketkenin shamalap bildi, azǵana aqkóńilligi menen sadalıǵı bolmasa, ózine uqsaǵan ǵayratlı izbasardan ayrılǵanına ádewir qıynaldı. Soń: «aylanıp keler, qayda baradı, dógerekte hesh kimdi tanımaydı, tek at tonın aldırǵanı qalar», dep qolın bir siltedi.

Qızdıń dáregin kisiden sorawdan nátiyje shıqpaǵan soń jigit táwekel qayıǵına minip, eń aqırǵı sharaǵa qol urǵan, Ashtarxan á tirapı, onnan arqadaǵı qalmaq sahrasına barıwdı niyet etip, qaraqshını tárk etti.

301

8

Bul waqıtlarda qaydan kelgenligi namálim bolǵan onlaǵan salt atlı adamlar urlap ketken Yusuptiń qızı Bániw, onı izlep shıqqanlar ishinen ushtı-kúydi joq bolıp ketken temirshi ustanıń shákirti Qayır haqqında qayǵılı waqıyanı Shımbay adamları óz ǵalmaǵalları hám táshwishleri menen bolıp, umıta basladı. Álbette Bániwdi ákesi Yusup penen káywanı hayal, sińlisi menen inisi bul ómirde umıta alar ma? Olar alıslardan kelgen hár bir kárwannan, hár bir jolawshıdan xabar kúter, jaqsı xabardan úmitler úzilgen, meyli jaman xabar bolsa da, jaralarǵa málham basılsa, sızlaǵanı toqtaytuǵını kibi, belgisizlik, namálimlikke shek qoyar edi-aw degen úmitte kózleri jolǵa tigiler edi. Kárwan menen atlanǵan «jansız»lar derek tappay qayttı.

Joǵalǵannan úmitin úzbegen bir adam bar edi, ol da bolsa sháhárge jaqın jerdegi kól boyına tigilgen otawda jasaytuǵın erteli-kesh jolǵa qarap, bir kúni bolmasa bir kúni balasınıń otaw ergeneginen kirip keletuǵınına isenimin bir zamatqa da joǵaltpaǵan, shashlarına erterek aq aralay baslaǵan hayal — Qayırdıń anası edi. Sol ushın da ol ózi Bektemir menen birge jasaytuǵın otaw menen qatar tigilgen, erinen miyras bolıp qalǵan, sońınan Qayır jasaǵan otawdı «mıs qaynaǵan ıssılar menen qar-jamǵırlarda kúyrep qalmasın, báribir házir hesh kim jasamaydı-ǵoy, Qayır kelgen soń qaytıp tigermiz», dep házirgi kúyewi Bektemirdiń úgitlegenine qaramastan, otawdı jıǵıp, jıynap qoyıwǵa kelisim bermedi, ishinen: «úyi jıǵılsa perzentime de bir nárse bolıp júrer, úyi jıǵılmasın, bilemen, ol Bániwdi tabaman, dep sonıń jolında júripti, mágar tawıp ta alar, ıssı menen qar, jamǵırlarda kúyrese kúyresin, biraq jıǵılmasın, jalǵızıma tilekles bolıp tursın»,

dep ırım etti. Áh, ana júregi, mágar ol perzentiniń tiri ekenligin, ózi súygen, jaw qolında bende bolıp ketken qızı jolında dárbedár bolıp júrgen perzentiniń tiri ekenin júrek-bawırı menen sezdi me eken?

Jas óspirimlikten ótip, murtı tap berip, tolısıp, boyına kúsh jıynalıp, erjetken Erejepke uqsap Shımbay sháhári de kemkemnen tolısa berdi. Qala átirapında otırıqshı awıllar payda boldı. Olar háwliler salmas, al páskeltek-páskeltek etip atpa ılaydan tiklengen ójirelerde jasadı, bul ójireler keń hám qolaylı

bolmaǵanı menen hárqalay ıssı menen suwıqtan, qar menen jamǵırlardan qorǵanıp, bas sawǵalawǵa ábden bolatuǵın, qalıń diywallar jazda ıssını, qısta suwıqtı ótkermeytuǵın edi.

302

Erejep ózi menen teteles ósken, ózine bárqulla ǵamxor bolıp júretuǵın Qayırdıń joǵalǵanına ózgelerden beter qıynaldı. Hátte sháhárdegi bir-eki jorasın ertip, izlep ketiwge de meyili bar edi, qartayıp baratırǵan biy ákesiniń «barmaysań», degen sózinen soń rayın jıǵa almadı.

Jaslıq, albırtlıq penen waqıt hámme jaralardı, tán jaraların

da, júrek jaraların da emlewshi ekenine adamlardıń kózi jetken. Erejep te: Qayırdı umıttı, desek qáte bolar, biraq birte-birte onıń kókiregindegi qayǵı menen ǵamdı keleshekke bolǵan umtılıwlar kewil túpkiriniń bir múyeshine taman ısırıp barar, onıń ornın doslar menen birge ótkizgen shadlı demler quwanıshı, bálki muhabbat, ıshqı, jigitliktiń ıntıǵıwları iyelemekte edi.

Erejepti oqıw kóp qızıqtırmadı. Rısnazar biydiń balası— jas molla Turımnan, soń onıń ustazı bolǵan Pana axunnan sabaq aldı, xat tanıp, oqıp-jazǵanday dárejege keldi, qıyınshılıq penen «Haptyak»ti de adaqladı. Biraq onnan arı óte almadı, qıyalın atlar, sonday-aq óz teńlesleri ortasındaǵı odanbasılıq bánt etken, onıń ústine ele kishirek payıtınan-aq laqap bolıp boyına jabısqan «tentek» atı ózine de unaytuǵınday, ójetligi menen hár sapar ózgelerdiń dıqqatın qaratatuǵın edi.

« Te nt ek » spirimlerge qarata erkeletkensımaq bolıp aytıladı, mısalı: bizińó z i q ara qa lpa q la rd a kó b ir ek ba la la r me ne n

tentegimiz, biziń úydegi tentegi, — dep balası jóninde ákesi aytadı, yamasa, «tentegińdi tıy» dep ózgelerge balalarınıń ersi qılıǵı eskertiledi.

Q ullası, ele tal tayaqtı at qılıp minip júrgende jeńgeleri

atın aytıwǵa iymenip «tentek bala» dep aytqanınan ba, yamasa rasında da náreste payıtında bilip-bilmey, erkelik etip, aqırı

ol Qulshı biydiń perzentke zar bolıp júrgende tuwılǵan tuńǵıshı edi, sol ushın ol erke bolmay kim erke bolsın, birewdiń bir gúze qatıǵın yaki ayranın tókti me, ol jaǵı anıq emes, áytewir boyına jabısqan tentek atı óspirim payıtındaǵı óreskil qılıqları menen ushlasıp ketti.

Bir toyda atlılar tárep-tárep bolıp ılaq oyınǵa tústi. Qıtay jigitleri bir tárep bolsa, qıpshaqlar bir tárep boldı. Óspirim Erejep te olardıń qatarında edi, Bektemirdiń temir kók atınıń násilinen atı ılaqshıl hám qarıwlı, qolı tiygen adam ılaqtı jazdırmasa taqımına kókpar basılǵan adamdı at-patı menen birge súyrep ketkendey jaǵdayı bar. Atına isenimi mol Erejep qıtay jigitine jetip, ılaqtı alıp qashtı, ılaqtan ayrılǵan jigit arlandı ma, atı da qarıwı menen qayımshılıǵı jaǵınan hesh kimdikinen qalıspas eken, Erejeptiń izine tústi. Kókpar oń

303

taqımǵa basılıp, taralǵıdan ótkerilgen, onı hesh kimniń tartıp ala almaslıǵına isengen jigit qıyqıwdı salıp, qızıl-jasıl

kiyinip, ılaq tamashalawǵa kelgen qızlar mingen arbaǵa taslawǵa qayımlap kiyatır edi, izindegi atlı taqımǵa kókpar basılǵan oń tárepten emes, al sol tamannan qaptallastı da Erejeptiń atınıń sawrısınan asırılıp, uzın qolları menen kókparǵa jarmastı. Jarmasıp ta qoymadı, bar kúshi menen silkip tartıp edi, Erejep

atı menen birge teńselip ketti. Tártipte kókpar tartısıw ılaq turǵan úzeńgi tárepten baslanıw kerek edi. Jigit oǵan qarap otırmadı, kókpardı taramıs pánjeleri menen bekkem uslap, silkip tartpaǵa qaradı, hár tartqanda qansha patlı bolsa da kók at janiwar teńselip keter, nábada qaptalǵa qaray omaqazan atıp jıǵılıwı turǵan gáp edi, al kókpardı birew Erejeptiń qıyalında da joq. Sonda óspirim ózinen ádewir jası úlken jigittiń ǵárremligine ǵárremlik penen juwap beriwge májbúr boldı, buzawtil qamshınıń tobılǵı sabı menen qarsılasınıń kókparǵa asılǵan qolına bar kúshi menen urdı, biraq kár etpedi, bolmaǵan soń óziniń oń tárepinde qaptallasıp shawıp kiyatırǵan qarsılasınıń moynına qamshısı menen tartıp-tartıp jiberdi, qam teriden órilgen buzawtil qamshı óz isin isledi, jadaǵay shapanınıń jawırnı órim-órim bolıp, moynınan qan sorǵalaǵan qıtay ruwınıń jigiti ilajsız qolların jazdırdı.

Erejepti marapatlap, shuwlasıp atırǵan arbadaǵı qızlardıń ústine kókpardı ılaqtırǵan Erejep, attıń basın qaptalǵa burıp atırǵanda izinen:

—Há ákeńniń tentegi, seni me? — dep sógingen ızalı dawıstı esitip, attıń basın irkiwge asıqpadı, sebebi kókpar tartısta qanı qızǵan, óz oyınsha shappattay baladan jábir kórgen jigittiń de qolında ózinikindey buzawtil qamshı barın hám ol da silteniwi itimal ekenligin óspirim Erejep jaqsı biler edi.

Qamshı jegen jigittiń sózin hámme esitti. Dógeregine bir neshe ruwlasları toplandı. Qıpshaq jigitleri de óz awıllasın, ruwlasın,

Qulshı biydiń balasın qorǵawǵa tayar, jánjel shıǵıwǵa sál qalǵan edi. Rısnazar biydiń dawısı hámmeni irkti.

—Qáne, tarqasıńlar, — dep qıshqırdı ol. «Búyiri tartpaǵannıń búyiri shirisin», degen menen kimniń birinshi bolıp kókpar tártibin buzǵanın kórip turıppan, oń úzeńgidegi kókparǵa sol tárepte turıp qol sozǵan qıtay ruwınıń jigiti, áne sazasın aldı. Aytıńlar qáne, kókpar tartaman dep toplımǵa kirip, qamshı jemey shıqqanlarıń bar ma arańızda?

Toplanıp turǵan eki tárepten de ses shıqpadı.

304

—Úndemeysiz, úndey almaysız, Aqırı, ol jerden qamshı tiymey shıǵıw qıyınlıǵın ózim de jaqsı bilemen. Sol ushın kisige

ókpelemeń. — Háy qızlar, — dedi biy sońınan arbalar turǵan tárepke qarap. Jigitke salımın berip, kókpardı uzatıńlar.

Q ızlar sıńǵırlasıp kúlip, kókpardı taslasa da, sawın pul beriwge asıqpadı, jigitti jaqınıraqtan kórgisi keldi me, ya tayar túyinshigi joq pa edi, ol jaǵı namálim. Jigit qızlardıń jeńgesinen sawın pul alıw támesi menen hám qızlarǵa jaqınıraqtan kóz taslaw maqsetinde arbadan alıslamay, atın gezdirer edi.

—Háy qıpshaqtıń tentek jigiti, má, al oramalıńdı, tartınba,

qızlardıń qaysısın qáleyseń ayt qáne? — dedi qızlardıń bir dilwar jeńgesi. Biydiń balasına túsiwdi qálemeytuǵını bolsa, ózim kelistiremen.

Erejep tartınshaq emes, ózi de qızlardı jaqınnan kóriwge qumar edi, atın aydap arbaǵa jaqın keldi, qız jeńgesi uzatqan oramalǵa qol sozdı, eki kózi názerleri ózine tigilgen qızlarda boldı.

Basına qırmızı aydınlı jamılǵan, óńir háykeline taǵılǵan gúmis qońırawları sıńǵırlaǵan biyday reńli, qır murınlı qızdıń úrkken kiyiktiń kózlerindey sál ǵana qıyıq kózlerine kózi túskende jigittiń júregi silkinip ketken yańlı boldı.

—Jeńge, sizdi izlesem qaydan tabaman? — dedi oramaldı qoynına salıp atırıp Erjep, eki kózin sál ǵana qıyıq kózlerden

ayıra almas edi.

—Bizdi tappaq qıyın bolıp pa, jigit. Aldı burın qızlardıń

qaysısı unaǵanın ayt!

—Onı qulaǵıńa ǵana aytaman, jeńge!

—Mına appaq biykeshim emes pe? — dep qız jeńgesi janında turǵan qızdı túrtip. Qız bolsa názerin dárhal tómenge aldı.

—Ayttımǵoy, qulaǵıńa ǵana sıbırlayman, dep. Awılıń qaysı

tamanda?

—Lardı ıǵına jaǵalasań biziń awılǵa barasań. Qıtaydıń sheriwshisi.

—Boladı jeńge, álbette tawıp baraman. Jigit atın tepsinip,

kókpar tartısıp atırǵanlar tamanǵa burıldı. Izine qayrılıp qarap edi, júregin silkindirgen názerler menen taǵı duslastı.

«Tentek» laqabın burınları qıpshaq awılı ǵana biletuǵın bolsa, kókpar waqıyasınan keyin bul átiraptaǵılardıń kóbisi biletuǵın boldı. Úlken-kishi merekelerde «biydiń tentek balası» dese, kókpar oyınlarda «tentek shabandoz» dep onnan ılaq alıwǵa birazlar júreksinbeytuǵın boldı.

Kóp ótpey júregine ot salǵan kózler iyesi menen de tanıstı. Sol tamandaǵı joralarınıń úyinde qonıp-túslenip júrip, pinhamı ushırastı. Ózine berk qız eken, qashan úylenbegenshe posa da bermedi, belinen de uslatpadı.

Kelesi gúzde sol qızǵa úylenip tındı.

Onnan sońǵı jılı nóker almaqqa xannan jasawıl keldi. Qıpshaq jigitleri ámir xızmetinde nóker bolıp kózleri úyrengen, nókerlikten qashpadı. Erejeptiń nókerligine eki adam qarsı edi.

Birinshisi kelinshegi bolsa, ekinshisi tilep alǵan tuńǵısh ulın qáwip-qáterge tolı nókerlik jolına qıymaytuǵın óz ákesi, Qulshı biy edi.

—Biy ata, ruqsat tilep keldim, — dedi atasınıń aldında dizerlep otırǵan Erejep.

Biy ádewirge shekem tis jarıp hesh nárse aytpadı. Jigit ornınan qozǵalmadı.

—Meniń razı emesligimdi kórip otırsań. Sol pikirińnen izge qaytıwıńdı qáler edim, dedi áke.

—Meni irkpeń biy ata. Sizlerge alla yar bolǵay. Nóker bolmaǵan qaydan júzbası bolsın? Júzbası bolmaǵannıń mıńbası bolǵanın kórdińiz be? «Ájeli jetpey bendesi ólmeydi», degen ózińiz emes pe?

Biydiń bası tómen iyildi. «Sózge shorqaqlaw, dawdı kúsh penen sheshiwge umtılatuǵın «tentek»tiń gápi me, mınaw? Ne qılmaq kerek? Kóz aldımda júrsin, dep ruqsat bermese ne boladı? Shawıp baratırǵan attıń jılawınan uslap, irkkendey bolmay ma?».

Biy bir sheshimge keldi. «Paymanası tolǵan bendeni ájel oǵı jeti qat qorǵan artına jasırınsa da tawıp aladı. Allanıń ózi aman iyninde asırasın».

— Maqul bolıptı, Babalarıńnıń ruwxı qollaǵay seni, Qızır ata oq qaǵarıń bolıp júrgey, áwmiyin!

Solay etip qural-jaraq asınǵan Erejep jigitler menen Xiywaǵa atlanıp ketti. Oǵan balalıqtan janında bolıp, birge ósken jası

úlken dostı Qayır jetispes edi. Onıń tiri ekenligine isenetuǵınlardıń biri Qayırdıń anası Sárbiyke bolsa, ekinshisi Erejepten basqa kim bolar edi, dep oylaysız?

9

Bekbaw qaraqshıdan ayrılǵan Qayır bárqulla qıyalın urlap turatuǵın kárwan jolına tústi. Tonap alǵan múlklerdi satıp alatuǵın noǵaydan Jayıq dáryasınıń órinde otırıqshı qaraqalpaqlar, qalmaqlar, qazaqlar, onnan da arıda bashqurtlar menen

306

tatarlar jasaytuǵının esitken, qalmaqtan ózgesiniń tilin túsinse boladı, sol ushın olardıń arasınan urlap ketilgen Bániwdiń dáregin sorastırıwdı úzil-kesil sheship alǵan, endi ol sol maqsetin iske asırıw ushın atlanǵan edi.

Sorastıra-sorastıra noǵay menen qaraqalpaq awıllarınan súyiklisi jóninde jónli xabar esitpedi. «Urlap ketilgen súyiklim» degen sóz tilinen shıqpas, al «joǵalǵan qarındasım, kárwanǵa erip ketken bolsa kerek», dep qızdıń atın da atamas edi.

Bir-eki ayda Jayıq boyındaǵı óz tilin biletuǵın qáwimlerdi adaqladı. Qıs ta jaqınlap qaldı. Súyiklisin tabıwdan úmit úzile baslaǵan edi, kútilmegende álle bir sawdager noǵaydan Jayıq boyındaǵı keń dalalarda mal baǵıp kóship-qonıp júretuǵın sharwa qalmaqlar ishinde bir qaraqalpaq qızın kórgenin, ol bir baydıń shorısı ekenligin, hátte onıń menen tilleskenligin, biraq atın soramaǵanlıǵın esitip, sóne baslaǵan úmit otı qolamtada qalǵıp otırǵan sońǵı shoqqa tamızıq baslanǵan kibi «lap» ete qaldı. Attıń basın izge burmay, alǵa umtıldı.

Kóp ótpey qalmaq sharwalardıń túbekke qonǵan qıslawına dus keldi. Qoylardı jıllı qoraǵa qamap atırǵan ǵarrı qalmaqqa xabarlastı. Júni qırqılǵan qoy teriden tigilgen, jelkesi menen

qulaq shekesin jawıp turǵan tumaǵın ısırıp qoyıp, qıyıq kózleri menen jigitti bir barlap shıqqan ǵarrı noǵaysha menen qalmaqshanı qosıp sóyledi.

—Xaydan keledi?

—Alıstan, alıstan, qonaq, qonaq, — dedi jigit qolın iz betke siltep, óziniń alıstan kiyatırǵanın kórsetpekshi bolıp.

—Xonax anda, attı bayla, — dedi ǵarrı shetirektegi otawdı kórsetip. Aytarın aytsa da jigittiń atına, qural-jaraǵına gúmanlı

názer menen tigile berer edi.

Jigit kóp qazıqlardıń birine atın baylap atırıp, dógerekti

pinhamı kózden keshirdi. Gúdik tuwdırǵanday hesh nárse kózge taslanbadı. Bir-birine tıǵız tigilgen, qaraqalpaqlardıkine qaraǵanda shańaraǵı pásirek, al kólemi keńirek otawlar, qazıqlarǵa baylanǵan páskeltek atlar qanday qáwipten derek bersin, Ekinshiden, jigit bul qáterli saparǵa basın ólimge tigip shıqqan joq pa?

Qayır kóp eglene bermey, bosaǵadan atlap ishke kirdi. Tóbesi páskeltek otawdıń shańaraǵına tiyiwge sál qaldı.

Japsarına kiyiz tutılǵan otawdıń bir mushında jún tútip otırǵan shúykedey qara kempir qonaqtıń shaqırılmay kelgenine hayran boldı ma, ya kirip kelgen adamnıń boy-sını, bálentligi tańlandırdı ma, qullası qolları jún tútiwden toqtap, nursız

307

kózleri jıpılıqlap, tisleri ketik awzı jabılmay, baqırayıp,

állenemirge shekem tiline sóz kelmey otıra berdi.

—Sálem berdik, sheshe, — dedi Qayır salqında at ústinde júre bergenlikten tamaǵı shamallaǵan ba, qırıldaǵan dawısı menen.

Ózine kelgen kempir jigittiń tiline túsinbegen bolsa kerek, moynın burıp, shaması ǵarrısınıń atın aytıp, tısqarıǵa dawısladı.

­arrı tısqarıda, kempir ishkeride turıp bir-eki awız sóylesti,

jigit «jojı» degen sózge ǵana túsingendey boldı, basqaları túsiniksiz edi.

Soń kempir ornınan túrgelip, jigitke úydiń sol japsarına tósewli turǵan kiyizge otırıwǵa ishara etti. Ózi teskeri burılıp jumısın dawamlawǵa kiristi.

Kóp ótpey úyge ǵarrınıń ózi de kirdi. Kempir ornınan túrgelip dasturxan jaydı, qaydandur ayran ákelip, aǵash zerenlerge toltırdı. Jigitti dasturxanǵa mirát etti. Pisirilgen suwıq gósh samar tabaq penen ortaǵa qoyıldı. Ishilip, jelinip, dasturxan jıynalǵanda otawǵa nıq deneli, orta boylı, belinde qılısh, qosbawında qalmaqı pıshaǵı bar, júzindegi tırtıǵı ájeptáwir, qıyıq kózleri bir jerde irkilmey jıpılıqlap turǵan jigit jedel kirip keldi.

­arrı oǵan orın kórsetti. Qayır kempir menen ǵarrı hám jigittiń

júzinen be, kózinen be, ya dawısınan ba, anıq ańǵara almasa da olar arasında qanday da bir uqsaslıq kórdi hám bul jigit mına kempir menen ǵarrınıń balası shıǵar», dep shamaladı. Ortadaǵı gúrrińge qulaq túrdi, biraq hesh nárse uǵa almadı.

—Xaydan keledi, — dedi aqırında ǵarrı. Kim? Noxay, xazax, bashxird?

—Qaraqalpaq, — dedi jigit.

—Xaraxalpax?!

­ arrınıń balası oynap turǵan kózleri astınan jigitke bir zamat gúmanlı baqtı. Soń ǵarrıǵa bir nárselerdi ayttı. Sózleri suwıq edi.

Dordji ǵarrı da, atı solay ekenin Qayır kempirdiń awzınan esitken edi, qattıraq sóyledi. Gáptiń rámiwzinen áke menen uldıń ortasında tartıs baratırǵanın ańǵarsa bolar edi. Jigit ózi jóninde túsinikke anıqlıq kirgizbekshi boldı. Dordjiydiń ulı irkilgende

sóz basladı.

— Men xaraxalpax, men joshı, «joshı» degeni «jolshı, qonaq» degeni shıǵar dep shamalaǵan jigit sonı sózine qostı, alıstan kelemen, sińlim, sińlimdi izleymen, Túsindińiz be? Men joshı, maǵan kómek berińler.

308

­arrı Qayırdıń sózine túsingendey boldı, basın tómen salıp oylanıp qaldı. Balası búyirinen túrtip, ǵarrıǵa: «bul ne dep atır?», degen yańlı sorawlı názer menen baqtı. ­arrı xoshlamaǵan túr menen bir nárseler dedi. Ekewi gezekpe-gezek, dawısların kóterip qattıqattı sóylese basladı, Aqırında Dordji keskin dawıs penen balasın irkti. Oń qolın qılısh yańlı tutıp, hawanı kesti, yaǵnıy tómen siltedi. Bul jaqsılıqqa ma, jamanlıqqa ma, Qayır ol jaǵın ayıra almadı. Soń jigit, ǵarrınıń ulı-aw dep shamalaǵan jigit úyden shıqtı. ­arrı «jatıw kerek, uyqılaw kerek», degendey ishara qıldı,

Q ayır ózi otırǵan kiyiz ústine ayaǵın sozıp, tonın jamıldı. Á tirapı kiyiz benen oralǵan úy ishi onshelli salqın emes edi, at ústinde júrip sharshaǵan jigit qılıshınıń sabın oń qolı

menen uslap, uyqıǵa ketti. Onnan aldın atına jem beriwdi umıtpadı.

Tańda erte turıp ǵarrı menen xoshlastı. Atına minip atırıp kózleri menen aqsham kórgen jigiti «qaysı úyde eken», degen oy qıslawda qatara tigilgen úylerdi barlap shıqtı. Qáweterli hesh nárse kózge shalınbadı.

Awıldıń shetinde qudıq kórindi. Jigit qudıqqa qayrılıp, aǵash shelek penen suw tartıp, atın suwǵardı.

Tap usı payıtta awıldıń shetindegi bir úyden erkekshe kiyingen, júrisi hayal adamnıń júrisine megzegen súlder iynine qabaǵın salıp, qudıq taman kele berdi.

qızlardıń elesi janlandı. Negedur erkekshe kiyingen súlderdiń háreketi: qabaq arqalawı ma, qádem taslawı ma, onı Qayır bilmeydi, nesi menendur Bániwge uqsap ketkendey boldı hám erksiz «Bániw» dep jiberdi, onı qudıq taman qabaq arqalap kiyatırǵan súlder anıq esitse kerek, albıraǵanınan ba, álle qorıqqanınan ba, qaqqan qazıqtay bir orında irkilip qaldı hám «aǵajan» dep baqırıp jiberdi. Kóz ashıp-jumǵansha jaqın jerdegi otawdıń ergenegi ashılıp, onnan bir erkek atılıp shıqtı hám iynindegi qabaǵı

túsip ketken súlderdiń janına jetip keldi de, onı búrkittey búrip alıp, otawǵa súyrep kirgizdi. Jandalbasada julqınǵan súlderdiń

erkekke kúshi jeter me edi, «aǵajan» degen sózdi taǵı esitemen be, dep qulaq túrgen Qayır hesh nárse esite almadı.

Waqıya sonday tez bolıp ótkenlikten jigit bir sheshimge kelip, súlderdi qutqarıw ushın bir adım atıp ta úlgermedi. Onıń ústine súlderdiń hám onı misli shayqustay ilip ketkenniń kim ekenligi

Q ayırǵa emes, tek allaǵa ǵana ayan edi, kim biledi, biri hayalı,

309

biri eri shıǵar, yaki shorısıdur, hárqalay «er menen qatın ortasına

esi ketken túsedi», degen emes pe? Biraq kókiregine bir tatlı gúman jasırınıp kirip alǵan edi. «Aǵajan» degen sózdi anıq esitti, bunıń «Bániw» degen sózin de tańǵı súlder esitken bolsa kerek. Qalay degende de bul waqıyada jasırınǵan birer sırdıń bar ekenligi anıq edi. Onı birden bilmekliktiń de hesh bir ilajı

joq, Qayır jat jerlerde júrgenligin, hár adım sayın qáwipqáterge dus kelmekligi itimal ekenin umıtpadı, kókirekke uyalaǵan tatlı gúmannıń shınlıqqa aylanıwın kórmek ushın Qayır erkin hám saw-salamat bolmaǵı dárkar.

Qalmaq qıslawınan alıslap baratırǵan Qayırdıń oyınan qudıq janındaǵı waqıya ketpes edi. «Aǵajan» degen súlder Bániwdiń ózi bolsa she? Ne ushın qutqarmadım onı? Házir halı ne keship atır eken? Qáhárli erkek onı ólimshi etip, tayaqqa jıqpadı ma eken? Q anday gúnası ushın? Kim edi ol? Sawallarǵa isenimli juwaplar joq edi.

Bir oydıń basına jip taǵıp, bir sheshimge kele almaǵan jigit alǵa ilgeriley berdi. Mágar, aldınan qaraqalpaq, yamasa noǵay awılları gezleser, mágar, birewlerden dárek sorar?...

Bul payıtlarda onıń izinde bir topar atlı ańlıp keler, qarańǵı túsiwin kúter, bir hámle menen qolǵa túsiriw ushın payıt paylar edi. Atlılardıń aldında júzin oramal menen tańǵan, tumaǵın kózine túsirip kiygen, bizge aqshamǵı qonaq jayda tanıs bolǵan qalmaq jigit, mágar Dordji ǵarrınıń balası, desek tańlanbassız.

Jol tosıp, qaraqshılıq etetuǵın, qurallı qorǵawshıları bolmaǵan kárwanlardı talawdı kásip etken Dordjidiń ulı aqsham óz ákesi menen qonaqtıń ústinde tartısqan, ákesi «joshını» balasınıń tonawına úzil-kesil qarsı bolıp, «usınnan mına jigitti tonar bolsań meniń sendey ulım joq», dep gápti kesip aytıp, qolın siltegen edi, biraq «úyrengen ádet qalama, kótere ber mushıńdı» degen yańlı qaraqshı ǵarrı uya Dordjidiń gápin tıńlamadı, úyden shıǵa sala qıslawdaǵı ózi usaǵan tórt-bes sherigine barıp, jamanlıq ushın dúzilgen rejesin olar menen bólisiwge asıqtı. Olardıń biri otawınıń sańlaǵınan sıǵalap tańdı atırdı,

Dordji ǵarrınıń qonaǵınıń atlanǵanın, atın suwǵarıw ushın qudıqqa barǵanın, sonıń arasında óz xojayınınıń shorısı suw almaǵa qabaq arqalap shıqqanın kórip otır edi. Shorıdan kóz jazbaw ańlıwshı kisige tapsırılǵan, biytanıs atlını kórgen shorınıń bir nárse dep baqırǵanınan hawlıǵıp ketken jansız shorınıń awzın basıp, otawǵa kirgizdi, soń kóp ótpey Dordjidiń qonaǵı atlanǵanın sheriklerine xabarladı...

310