Kenesbay Karimov Agabiy

Usı payıtta otqa jaqın jerden at oqırandı. Qáwip jaqınlap kiyatırǵanın sezdi me, ya ózi tekles janiwarǵa ózi haqqında xabar bergisi keldi me, aqırın kisnep qoydı. Demek ot átirapında adamlar bar edi. Biraq negedur olar kórinbedi. Soǵan qaraǵanda ot átirapındaǵılar Qayırdıń kiyatırǵanın kórmese de bilip otırǵan shıǵar.

Jigit quwanıp ketti. Qaraqshılardıń ústinen túskenine qara!

Ózi emes pe edi Bániwsiz Shımbayǵa qaytpawdı maqset qılǵan. Áne, quday jarılqap ya óliw, ya súyiklisin qutqarıw pursatı jetti.

Q ayır hújimge tayarlandı. Tańǵa shekem kútiwge taqatı jetpes edi. Onıń ústine ot jaqqanlar álbette ózi izlep kiyatırǵan qaraqshılar ekenine isendi.

Aldına kese uslaǵan nayzanı taqımına bastı. Ákesi Árepbaydan miyras qalǵan, iynine salıwlı turǵan dır qamshını ornında turıppa, degen yańlı qolı menen barlap kórdi. Qamshı jalǵız jawınger kópshilik penen alısar bolsa ásirese qol keler edi, onı qamshı jumsawdıń sırların úyretken Bektemir aytqan. Báribir qılıshın suwırdı, kópten berli qında turǵan qılıshtıń polat tıyıǵı juldızlardan sáwle urlap, jıltıradı. Soń dushpan ústine,

yaki qula dúzde janıp turǵan otqa qaray at aydadı.

At ot janıp turǵan jerge kelip shırgúbelek aylandı. Qarańǵıda hesh kim kórinbes edi.

— Qáne, kim bar bolsa shıqsın beri, shabıssań shabısayıq, alıssań alısayıq, márt bolsań kórset ózińdi!— degen qıshqırıq meńirew dalalardı jańǵırttı.

Jańǵırıqqa juwap bolmadı. Attıń oqıranǵanı ma, kimnińdur kúlgeni me qulaqqa shalınǵanday boldı. Qayır izlegen Bániwdi alıp qashqan qaraqshılar toparı joq edi. Jigit olar qashıp ketti-

aw, degen oyǵa barıp, ókinishten oń qolınıń bas barmaǵın tislep aldı.

«Olar alısqa ketken joq, olar usı dógerekte, átirapqa jaqtı túsiwden olardan tawıp alaman», dep oyladı jigit. Ádewir tınıqqan atı ottıń dógeregin tınbay aylana berdi. Otın taslanbaǵan ot jalınlap janbas, qızarǵan shoq átirapqa emiski jaqtılıq túsirip turar, al, bul payıtta sheksiz dalada qızarıp ǵana turǵan jaqtıǵa jarısqan yańlı shıǵıs taman lalaptay janar, gúzdiń tańı atıp keler edi.

Attan túspey tańdı kútip alǵan Qayır qaraqshılardı kóriw, eń bolmaǵanda olardıń izlerin tabıw, qalay qarap ketkenligin biliw úmitinde dáslep átirapqa tigildi, tań qarańǵısında alıstı kóriw múshkil edi, al qumshawıt jerde attıń izi menen ot dógereginde adam izleri sayrap jatar edi.

291

—Taptım! — dep baqırıp jiberdi Qayır tap qaraqshılardıń ózin gezlestirgen kibi quwanıp.

Usı payıtta alıs emes jerde at oqırandı.

Átirapqa tań nurları taralıp, kóz jeter jerdegi qaranı kóriw múmkin bolıp qalǵan edi. Onsha qashıq emes aralıqta atlı adam turar, anıǵıraǵı, tómen salınǵan bası erge tirelgen, onıń qalǵıp ketkeni, yaki kóz astınan átiraptı serlep atırǵanın bilip bolmas

edi.

Jigit kók súńgini gezenip, aydalada basın erdiń qus tumsıǵına súyegen jalǵız atlıǵa qaray atın jorttırıp kele berdi.

At ústindegi adam sergek otırǵan bolsa kerek, ózine qaray kiyatırǵan atlınıń dúbirinen oyanıp ketip, basın kóterdi.

—Háy bala, dedi at ústinde boyın tiklegen eńgezerdey iri deneli kisi tulǵasına jaraspaǵan jińishke ashshı dawısı menen.— Túngi uyqımdı buzıp, ústime at aydap keldiń, tańǵı uyqını taǵı qashırdıń, ol da azlıq qılǵanday nayzańdı shoshańlatıp, topılǵanıń nesi?— Qáne toqta, túsir nayzańdı! Sen izlegen qaraqshılar men emes, olar bul waqıtta Jayıq dáryasına jetip qaldı. Al men baylanǵan bawdı kesken Bekbaw qaraqshıman!

Kútilmegen ushırasıw jigittiń úmitlerin pushqa shıǵarǵan edi. Qayır nábada siltengen jaraq ózine de, jekke jortqan qaraqshıǵa da jetpestey jerde irkildi hám biytanıs atlıǵa dıqqat penen tigildi. Onıń aldında murtı oraqtay, jalpaq betli, at ústinde

otırǵannıń ózinde boyı anaw-mınaw boyshań adamnan biyik palwan deneli kimse turar edi.

—Sálemiń qáne bala, — dedi qaraqshı mısqıllı dawıs penen.

Ya ata-anań ózgelerge sálem beriwdi úyretpedi me? Ya qorqqanıńnan tiliń tańlayıńa jabısıp, káliymaǵa kelmey qalǵan shıǵar? Shappattay bolsań da bul jaqlarǵa at jorttırıp kelisińe qaraǵanda

júregiń attıń basınday dáwjúrek bolsań kerek-aw! Ózime de sendey bir shákirt kerek edi. Seni quday aydap kelgen shıǵar, sirá!

—Qaraqshıǵa shákirt túspeymen, — dedi jigit ızalanıp.

—Bilemen. Deneńniń nıqlıǵına, qolıńnıń qabarıwına

qaraǵanda temirshige shákirt bolǵansań. Bul tamanlarǵa seni ne aydap keldi eken? Mal-dúnya háwesi me? Jer gezip, el kóriw ıqlası ma? Yaki... Joq, joq. Sendeyler mal-dúnya ushın qural asınıp shıqpaydı. Há, bildim, sen ashıqdursań! Biraq endi maǵan shákirt bolıp, qaraqshılıq kámarın belińe baylaysań!

— Biykar aytasız. Jigittiń dawısı negedur isenimsizirek shıqtı. Jińishke hám ashshı dawıs iyesi qandaydur bir sırlı sebepler menen Qayırǵa negedur unap barar edi. Múmkin adamsız

292

sahrada jalǵız ózi jortqan dáwjúrekligi menendur! Bálki jigittiń júregindegi sheksiz dártlerin túsinip jetken birinshi adam bolǵanlıǵınan shıǵar?

Qullası Qayır onıń sózlerin negedur esitkisi kelip, qulaǵın túre berdi.

— Biykar emes, — dedi Bekbaw qaraqshı. Soń azǵana oylanıp alıp sózin dawam etti. — Toqta, toqta! Eki-úsh kúnlikte Ústirtte gezlestirgen atlılarım — yaǵnıy qalmaqlar... Olardıń oljası seniń

súygen qızıń ba edi? Áh, átteń! Áh, átteń! Awa, olar kóp edi. Onlaǵan atlı, bálki onnan da kóbirekdur, men ózlerin kóre almadım, qarańǵı edi, atlarınıń dúbirinen qansha ekenligin shamaladım,

al sózlerinen qalmaqlar ekenin ańladım. Quwǵınshı topardı da kórdim, biraq sizler keshikken edińiz. Áh, ne shara!

Qaraqshınıń sózlerindegi mısqıl jigitke kár etpes, ol dúzde gezlesken atlınıń gápin jan qulaǵı menen tıńlar, súyiklisi

jóninde aytılǵan xabardıń ushlıǵı onıń kóńlinde úmit ushqınların oyatar, quyash nurlarında ǵana jaltırap kórinetuǵın órmekshi awınıń talaları kibi úmit Qayırdı ómirge áste-aqırın qaytarmaqta edi.

— Qáne jigit, dedi aqırında qaraqshı, men ashıqtım, bálki sen de júrek jalǵap alıwǵa qarsı emesdursań. Túngi ottıń janına qaytıp barayıq, múmkin, shoǵı ele sónbegendur.

Qayır ele anıq bilmeytuǵın bul dúnyanıń isleri júdá qızıq

tá! Bunnan bir neshe saat burın dúnyadan, ómirden gúderin úzgen jigit dúzde gez kelgen, sózine isense bolatuǵın yaki isenip bolmaytuǵının hesh kim bilmeytuǵın bir qaraqshınıń xabarına úmit baylap, ash bolıp, júregi úzileyin dep turǵanın, kirpiklerine

uyqı tirelgenin sezdi.

Shabıraw bolıp ósken qarabaraq sındırıp ákelindi, ot aldın pısqıp tútedi, alısqannan soń kóp ótpey lawlap jana basladı. Júrek jalǵaǵan jigittiń uyqısı kelip, bası tómen iyile berdi, aqırında uyqı jeńdi, tósewli at jabıwǵa jıǵılıp, uyqıǵa ketti. Qaraqshı tonın iyninen alıp jigittiń ústine tasladı.

Keń Ústirtti gúzdiń qısqa kúni menen tas tóbege kóterile qoymaytuǵın quyashı álle qashan óz qushaǵına alǵan, kóz jeter jerde kókshil saǵımnan ózge ya birer tiri jan, yaki tóbeshik kórinbes edi. Azǵana samal turıp edi, izi qumlı boranǵa aylanıp, júz qádemnen alıstı kórsetpey tasladı. Kóktegi quyashtıń júzin sarǵısh duman japqan edi, kún misli ayǵa megzep qaldı, álemdi sarǵısh sáwle qapladı.

293

Qayır álle nedendur setem alıp, oyanıp ketti. Bekbaw qaraqshı álleqashan jolǵa tayar, jigittiń oyanıwın kútip turar edi.

—Atlan, kettik! — dedi qaraqshı.

—Qayaqqa? Qalmaqlardıń izinen be? Qaraqshı mısqıllı kúlip qoydı.

—Súyiklińdi tapqıń kele me?

—Álbette.

—Onda izimnen er.

Atlanıp, ekewi belgisiz tamanǵa atların jorttırıp ketti. Ústirttiń sırlı soqpaqlarınan xabardar adam ǵana gózlegen mánzilin adaspay tabıw itimal, bolmasa bul jerlerde adasıp qalıw

hesh gáp emes kórinedi. Bir mezgil júrgennen soń keshke taman aldı bette qarayıp qandaydur qorǵan kórindi. Qaraqshılar iyesiz qalǵan kárwansarayǵa qonbaqshı boldı. Aǵash shelegi menen arqanı awzında turǵan qudıqta suw bar eken. Aldı burın atlardı suwǵardı. Soń qorǵan diywalın panalap ot jaǵıp, at jabıwları ústinde kóz ilindirdi. Tańda taǵı atlandı.

Qayır keshegi sawalın qaytalawǵa májbúr boldı.

—Qayaqqa?

—Izimnen er! — dedi keskin dawıs.

Sheksiz keńislik, elsiz dala, ańlar da kózge túspeydi. Tosınnan kóz ushında topar-topar mallar padası kórindi.

—Mallar kórindi, — dedi Bekbaw qaraqshıǵa óziniń kóziniń

ótkirligin aytıp maqtanǵısı kelgen kibi, jigit. Kimdiki eken? Izinde shopanı kórinbeydi.

—Olar allanıki, — dedi qaraqshı gewdesine sáykes kelmeytuǵın jińishke dawıs penen. Aqbókendi kórmegen be ediń?

—Ol ne nárse?

—Sen kórip turǵan mallar sol aqbókenler. Olar adam kórmegen, sol ushın da bizden qorqpaydı. Búgin keshte etke toyatuǵın boldıq, jigit, qáne, sen atıńdı jeldirip, aqbókenlerdi men betke ayda,

atıp alamız. Quwıp alsaq etiniń mazası ketedi, sol ushın sadaq penen... Qáne, shaqqanlas!

Q ula dúzde topar-topar bolıp jayılıp júrgen, hár biri eki jasar baspaqtay keletuǵın biytanıs haywanlardı kórip hayran bolǵan jigit atın jorttırıp aqbókenlerge jaqınladı. Alısırıqta irkilip qalǵan, zińireyip turǵan atlı taman aydalǵan aqbókenler padası Ústirt qoynın dúbirletip, qáwipti sezbey dúrkirep barar edi. Jekke turǵan atlı janınan aqbóken padaları ótip atırǵanda sarıjaydan eki mártebe sadaq atıldı. Padalar ótip bolǵanda shańǵıt ishinde eki jániwar jantalasıp, tıpırlap jatar edi.

294

Shań basıldı. Dáwdey qaraqshı atınan túsip, belinen pıshaǵın alıp, aqbókendi bawızladı. Ekinshisin Qayır hadallaǵan edi. Kóp ótpey qanları sorǵalaǵan aqbóken bókterilgen eki atlı jortıp kete berdi.

Úshinshi kún degende dala gezgen eki atlı kárwan izlerine gezlesti. Bekbaw qaraqshı atınan túsip, jılawın qolınan jazdırmay, izlerdi kózden keshirdi. Soń ornınan turıp, samaldıń baǵdarın anıqlap alıp, ór betke qaradı, murnın kóterip hawanı iyiskelep, tútin iyisin izledi. Ádette, ottan kóterilgen tútin átirapqa iyis taratadı, sol arqalı jaqın átirapta ot jaǵılǵanın,

ot dógereginde adamlar barın talay mártebe anıqlap aljaspaǵan Bekbaw bul saparı da kárwannıń qay tamanǵa ketkenin, alıs-jaqının durıs boljadı.

Dúzde qonǵan eki atlı Ústirt quyashı qumshawıt dalanı jaqtırtar-jaqtırtpastan erte turdı. Hállenip alıp, qural-

jaraqların kózden keshirdi. «Qayaqqa? Ne ushın?» degen sorawlarına ońlı juwap ala-almaytuǵının ańlap jetken jigit, endi Bekbawǵa sawal qoyıwdı toqtattı, sanasında oyanǵan «Bániwdi tabaman» degen úmit, onıń dáregin «álbette Bekbaw qaraqshı biledi», degen oy jigitti qaraqshınıń izine eriwge, aytqanların sózsiz orınlawǵa májbúrler edi.

—Aldımızda kishigirim kárwan baratır, izinen jetken jerde onı qolǵa alamız, — dedi qaraqshı jaǵımsız dawısı menen. Q ılıshtı bar kúshiń menen siltewdi umıtpa. «Dushpanın ayaǵan jaralı», degen...

—Sonda ne... Izin ayta almay irkildi jigit.

—Aytpadım ba? Súyiklińdi tabıw ushın qaraqshı bolasań, —

dep...

Jigit únsiz qaldı.

Sáskede alıstan topar kórindi. Bir-birine tirkelgen túyeler asıqpay, mań-mań qádem taslar edi. Qaptalǵa burılǵan eki atlı kún batar-batpas payıtta kárwannıń aldın tostı. Sawash uzaqqa sozılmadı. Qural-jaraq asınıp, qolına nayza uslaǵan kárwanbasını Bekbaw qaraqshı uzın hám mıqlı qolları menen at ústinen bes jasar balanı kótergendey etip kóterip alıp, jerge ılaqtırıp tasladı. Ol ornınan turaman degenshe qaraqshınıń uzın saplı nayzası kókiregine qadalǵan edi.

Q urallanǵan ekinshi adam menen Qayır betpe-bet keldi. Q ılıshın qınnan suwırǵan jigit negedur eglenip qaldı. Onıń

bul adamda dawı da, kegi de joq edi aqırı, qalayınsha birinshi bolıp qılısh silteydi.

295

Waqıt kútip turmaytuǵın payıt, ólim menen ómirdiń jantalasıp alısatuǵın payıtı edi, onı qarsılası birinshi bolıp siltegen qılısh sol qolın jaraqatlaǵanda túsinip jetken jigit jan aybatta qılısh siltedi, moynı shabılǵan sawıtsız qarsılası qanǵa boyalıp,

tikke shapshıǵan attıń ayaǵı astına domalap tústi. Onıń paymanası tolǵan edi.

Kárwandaǵı úshinshi adam izde piyada keler edi, shaması túyekesh bolsa kerek, kóz aldında bolıp ótken waqıyalardan eseńkirep qaldı

ma, ne qıların bilmey bir orında qaqqan qazıqtay qaqayıp qatıp qaldı, állen waqıtta ózine kelip, izine qaray qasha jóneldi. Bekbaw onı quwıp háleklenip otırmadı, iyninen sarıjayın alıp, asıqpay sadaq jayladı, bir neshe qádemler taslaǵan adamnıń izinen ısqırǵan oq jetip barıp, onı jer tisletti.

Solay etip, kárwandaǵılardıń barlıǵı óltirilgen, ústindegi iyelerinen bosanǵan eki at shılbırların súyretip bir aylanıp shapqannan soń átiraptaǵı sheksiz keńisliktiń qáwip-qáterlerge tolı ekenligin sezdi me, túyeler janına qaytıp, shóldiń shóbine moyın sozdı. Buydasınan tartsa alǵa qaray entelewden basqası menen isi joq kárwan túyeler jantaqlardıń basın shalıp jey basladı.

Qaydan payda bolǵanı namálim, qan iyisin sezgen yańlı Ústirt shańınan sarǵısh tartqan aspanda quzǵınlar payda boldı. Dalanı qarańǵılıq qaplayman, degenshe atlar menen túyelerdi jetekke alǵan qaraqshılar kárwan joldan burılıp, ádewir alısladı. Bekbaw qaraqshınıń tas músindey qatıp qalǵan júzinen onıń quwanǵanın yaki qayǵırıp atırǵanın biliw múshkil is edi. Aldınǵı túyeni jetelegen Bekbaw aldında, atlardı qosarǵa alǵan Qayır izde kele berdi.

Sawash bolıp ótken maydanda qádirli nársesin qaldırıp ketken yańlı Qayır artına qaraylay berdi. Kókireginde ózine degen ayanısh

pa, qáhár me, ǵázep pe, soǵan usaǵan túsiniksiz bir nárse oyanǵan, endi sol sezim jigitke tınıshlıq bermes edi.

—Mınalardı ne qılamız? — dep Qayır óliklerdi nusqaǵanda qaraqshınıń aytqan sózleri jigittiń oyında, qıyalında mıń mártebe qaytalandı.

—Olardı kómiw ushın waqıt hám kúsh sarıplawǵa ne hájet, — degen edi qaraqshı óziniń jaǵımsız hám jeksurın dawısı menen.

Áne, olardıń iyesi payıt paylamaqta. Ol hawada qanat qaqpay pálpellep turǵanlardı meńzegen edi. Ele kózge kórinbegenleri qansha? Tań atqansha olardıń súyekleri ǵana qaladı, isene ber!

«Báribir olardıń gúnası joq-ǵoy. Ne ushın?»

296

Bular jóninde, Bekbaw qaraqshı da oylaǵandur, ol da adam-ǵoy, kim bilsin? Biraq olja etip alınǵan kárwandaǵı dúnya-múlkti kórip quwandı ma, ólgenlerdiń kómiwsiz qalǵanına qayǵırmadı ma, qaraqshınıń qatıp qalǵan júzinen bir nárse ańlaw múmkin bolmadı.

Kóp ótpey qaraqshı kárwanı qonıwǵa irkildi. Atlar baylandı, túyeler shiderlendi, ot jaǵılmadı, sebebi olar kárwan jolınan alıslap kete almaǵan, sol sebepli ot jaǵıwǵa birew kórip-bilip qala ma, dep qáwipsindi.

At jabıwlardı tósep, gezekpe-gezek uyqıladı.

Tań aǵarıp kiyatır edi. Gezegi kelip, saqshılıq qılıp turǵan Qayır atın jetelep, shetkerige shıqtı. Soń atına minip keshegi sawash bolǵan jerge qaray ketti.

Jigit qaytıp kelgende tań atqan, uyqıdan oyanǵan qaraqshı Qayırdı kútpekte edi.

—Men seni júregi kishilik etip, qashıp qalǵan shıǵar, dep edim, — dedi Bekbaw.

—Yaq qashıp qalıw oyımda hám bolmadı.

—Qayda barǵanıń maǵan túsinikli, sebebi senikindey halattı mende basımnan keshirgenmen.

—Qızdı qashan izleymiz?— jigit tiline kelip turǵan sawaldı beriwden ózin tıya almadı.

—Mine, súyiklińdi izlewge kiristik — dep sanay ber, — dedi qaraqshı shıyqıldap kúlip.

—Qalayınsha?

—Beri qara bala, — dedi júzine ózgermes nıqabın kiyip alǵan qaraqshı azǵana oylanǵanınan keyin. Bizler kárwan tartqan sawdagerlermiz, házirden baslap... Ashtarxanǵa baramız, sawda qılamız hám seniń súyiklińniń dáregin sorastıramız. Túsindiń-ǵoy! Basqa jaǵında awzıńa qulıp urasań, ol ózińe jaqsı, hár waqıt adamnıń

tili basına jetedi.

Gáp túsinikli edi.

Kárwan jolınan shetkerirekte, biraq sol baǵdarda qaraqshınıń kishigirim kárwanı segbir tarttı. Tań atqannan kún batqansha túyeler menen atlar irkilmesten jol basar, keshqurınları ǵana qonıwǵa irkiler, kún suwıtıp ketken, azanda túyelerdiń tanawına appaq qıraw qatıp turar edi. Qaraqshınıń gápinen soń Qayırdıń kewlindegi úmit ushqınları tutanıp, bir otqa aylanǵan, sol ottı jalın etiw maqsetinde ol qaraqshıǵa aylanıp úlgergen, kerek bolsa

bir Bekbawǵa emes, on qaraqshıǵa bas iyiwge tayar edi! Muhabattıń kúsh-qúdiretin qoya ber, sirá!

297

Qayır Bekbaw menen sóyleskisi kelip, onı sózge tartar, biraq qaraqshıdan artıq gáp shıqpas, «kettik», «irkildik», «kel», «bar» degenge uqsaǵan sózlerden artıǵına barmas, sol ushın kárwandaǵılar, á lbette ol jerde Qayır menen qaraqshıdan ózge hesh kim joq ekenligi bizge málim, zeriger edi, mágar.

Bir aqsham qaraqshılar kárwanı irkilgen jerden on-on bes qádem arıda bular jaqqan ottıń sáwlesine jarısıp, úsh-tórt jin shıraq jılt-jılt etip jana basladı. Olar gá kózge kóriner, gá

óship qalar, sońınan taǵı jıltırap kóriniwin dawam eter edi. Dúzde ósken Qayır heshteńeden qorqıwdı bilmeytuǵın edi, biraq bunday qubılıstı kórmegenlikten tańlandı, jin aylandırdı ma

degen gúman kewline uyalap, hawlıǵa basladı. Bekbaw shıraqlardı azǵana gúzetti de kútilmegende házil qıldı.

—Anaw shıraqlar aldımızda bolǵanda ma, ot jaǵıp áwere bolmaǵan bolar edik!

—Olar ne eken ózi? Bizdi aylanshıqlaǵan jinbe, ne nárse?

—He, hawlıqtıń ba bala?

—Azǵana qáweterli. Ot janıp tur, átirapında hesh kim joq.

—Qorqpay-aq qoy, bular jin emes, mágar bul kára qoyımshı-

lıqtıń ornı bolsa kerek. Hesh kim yadına almaǵan marhumlardıń ruxları ózleriniń bar ekenligin bildirip atırǵan shıǵar, kim bilsin.

Bekbawdıń Qayır menen ushırasqalı birinshi mártebe sheshilisip sóylewi edi.

—Árwaqlar deyseń be? — dedi jigit qáweterli dawıs penen.

—Men bunnan da zorıraǵına gezleskenmen, bala.

—Bunnan zorıraǵı ne eken ózi?

—Jinler bázimine qatnasqanman.

—Kelistiriń ótirikti, — dep jiberdi ózin irke almaǵan

jigit.

—Íras.

—Jinler qanday boladı eken, ózi? Awzıńdı qıysaytıp ketpedi

me?

—Qıysaymaǵanın kórip turǵanıń joq pa, bala?

—Qıysaymaǵanın kórip turıppan. Biraq kórgenińizge iseniw

qıyın.

—Basqalar da isenbegen. Biraq bul waqıya bolǵan, ertede. Jin menen ushırasıw? Iseniw qıyın. Aldap atırǵan joq pa,

ya meni qorqıtpaqshı ma? Jigittiń qıyalına hár nárseler keldi.

— Qalay boldı, ózi? Qashan?

Qaraqshı ádetinshe, sóylewge asıqpadı. Otqa otın tasladı, soń qumǵa tóselgen at jabıwǵa jaylasıp otırdı. Tisiniń arasınan

298

«shırt» ettirip túkirip qoydı. Jótkerinip, tamaǵın qırınıp aldı. Soń áńgimege kiristi. Dawısı da húreyli esitile basladı. Burınǵıdan góre jaǵımlıraq pa edi, qalay-qalay?

Bir saparı túnletip jolǵa tústim, ay kórinbeydi, tas túnek edi, juldızǵa qarap, baǵdardı anıqlap, attı jorttırıp kiyatırsam alıstan ottıń jarıǵı kórindi, esabım boyınsha bul átirapta elat

bolmawı kerek edi, sharwalar kóship keldi me eken?» degen oy menen at aydap kele berdim. Jaqınlasam men oylaǵanday sharwanıń bireki otawı emes, al pútin bir awıldıń adamınday adam toplanǵan, ortaǵa lawlatıp ot jaǵılǵan, ot dógereginde qızıllı-jasıllı kiyingen qızlar, negedur jigitler kórinbes edi, oyın oynap, dáp

qaǵıp atır. «Adasqan qusayman, toydıń ústinen shıqtım-aw», dep oylayman ishimnen. Shınında da bir topar adamlar meni qorshalap alıp, qarańǵıda júzleri kórinbeydi, «pálenshe aǵa, toy ústine keldińiz, attan túsip, bir zaman qonaq bolıp ketiń, sózimizdi jerde qaldırmań», dep qıyılıp, jalınıp, kimdur jılawǵa, kimdur záńgige asılıp júrgizbeydi, at jániwar qáwip-qáterdi ańlap- sezgish-ǵoy, ózinen-ózi nelerdendur setem alıp, pısqırıp, álle qaylarǵa bas alıp, shawıp ketpekshi bolıp, umtıladı, dizginge, záńgige jabısqan kimlerdińdur qolları atqa bermeydi, mirát etip atırǵanlardıń ishinde kimlerdińdur dawısları tanıs sıyaqlı,

biraq kimniń dawısı hesh ańlay almayman. Yadlay almayman, al «toyǵa túsiń» dewshilerdiń júzleri kórinbeydi. «Kimniń toyı», deymen, dawısımdı átiraptaǵı shawqım sebepli ózim de esitpeymen, biraq dógerektegilerdiń barlıǵı meniń sózimdi esitken sıyaqlı. «Kimniń toyı», dep qaytalaydı, ol maǵan «jinniń toyı» degen yańlı tuyıladı. Bázim qızıp, qızlar «Kel, biz benen oyınǵa tús», degendey ımlaydı, naz benen hár qıylı háreketler, isharalar qıladı, onı til menen aytıp beriw uyat, aqırında negedur meniń ıqtıyarım ózimde emes ekenligin seze baslayman. Átiraptaǵılar: «Kimniń toyı, kimniń toyı» dep qaytalay bergennen qulaqlarım esitpey qalarlıqtay shıńılday baslaydı, aqırında kimlerdur ayaǵımdı záńgiden bosatıp, kimlerdur qoltıǵımnan súyep attan túsiredi, at bolsa ele elirip, bir orında turǵısı kelmey tepsinedi,

tikke-tikke sekiredi, biraq sansız qollar onı óz erkine jibermeydi, aldın-ala tayar turǵan qazıqqa baylaydı. «Júriń, Bekbaw, qonaq bolıń, xosh kelipsiz», dep bizdi qoyarda qoymay otqa jaqın jerge tóselgen kiyizge otırǵızadı. «Atımdı biledi, meni tanıydı, biraq ne ushın men olardı tanımay otırman», dep oylayman. Qızlardıń oyını háwijine shıǵıp, dáp penen oǵan qosılǵan qońırawdıń qandaydur sıyqırlı, jaǵımlı dawısı mayday

jaǵıp, elitip baratır, meniń de olarǵa qosılıp oynaǵım keledi,

299

biraq begligimdi buzǵım, uyatı joq qızlar menen oyınǵa túsip, kópshilikke kúlki bolǵım kelmeydi. Mágar sol sezim meni bálelerden saqlaǵandur, esitken adamlar da sonı aytadı, qullası kálam, bizdi otırǵızıp bolıp kimdur qolǵa suw quyıp, qol juwdırdı, kimdur «toydıń awqatı, quwırdaqtan jep otırıń», dep

bir ózime bir tabaq ákelip, aldıma qoydı. Dástúr boyınsha «bismilla» dep tabaqqa qol uzatqanımdı bilemen, kóz aldımdaǵı barlıq kórinisler: lawlap janǵan ot, dógereginde tınbay oynaǵan adamlar «guw» ushıp ketti, bálki ushıp ketkendur, ol jaǵın anıq aytıwım qıyın. Qulaqtı lárzege keltirip turǵan shawqım da pıshaq keskendey tınǵan edi. Állen waqta ózime keldim, eseńkirep qalǵan qusayman. Átirapımda hesh kim joq, qula dalada, úyilgen tezeklerdiń ústinde jalǵız ózim otırıppan. Aspanda juldızlar shaǵırayısıp kórinedi. «Ákelgen awqatı qáne?» dep qolımdı uzatsam úyilgen tezekti usladım. «Ástapıralla» dep jaǵama túkirip, káliyma qaytarıp, bilgen duwamdı oqıp, atıma qarasam, janımdaǵı

bir túp jigildikke sonday etip shandıp, shiyelep baylanıptı, «jinniń baylaǵanınday», degen gáp ras qusaydı, zorǵa jazdırdım, at ádewir tınshıǵan, sawırın uslap kórsem qara ter, ele qaltırawı basılmaǵan. «Jinler baǵıwlı turǵan atlardı minip shabadı eken, qan sorpa qıladı eken», degen gápler yadıma tústi.

Atqa minip, átirapıma qaradım, ot ta joq, awıl da joq, adam da joq, qádimdegidey qula dúz, juldızlarǵa baqsam baǵdarım tuwrı qusaǵan. Atımdı tebinip jiberip, ilgeri kete berdim....

Bekbawdıń gápin húreylenip tıńlap otırǵan Qayır qaraqshınıń sózine isenerin de, isenbesin de bilmes edi.

Q alay degende de qaraqshınıń kárwanı jolda kútilmegen waqıyalarǵa dus kelmey-aq Ashtarxanǵa jaqın jerdegi Aqsarayǵa jetip, Bekbaw qaraqshınıń tanısı, bir noǵaydıń úyine tústi. Onıń menen burınnan baylanısı bar bolsa kerek, kóp ótpey, atlar da, túyeler

de, zatlar da altın tillaǵa, rus shırwanlarına aylandı.

—Má al, seniń payıń, — dep Bekbaw bir neshe tillalardı Qayırdıń aldına tasladı.

—Kerek emes.

—Rastan ba? Qaraqshı elege shekem altınlardan bas tartqan adamlardı kórmegen bolsa kerek, tańlanǵanlıǵın jasıra almadı.

—Ras, maǵan súyiklimniń dáregi kerek, soǵan járdem ber, altınlar ózińe.

—Sen altınlar ushın qan tógildi, sol ushın onnan bas tartaman, demekshi emespiseń, bala?

Qaraqshınıń dawısında ızǵar hám keketiw bar edi. Qayır úndemedi.

300