Kenesbay Karimov Agabiy

- Túsinbeytuǵın nesi bar? Ústime kúndes ákelseń qayılman, dep atırman. Bul sózlerdi ol ishinde mıń márte tákirarlap, táǵdirge moyınsınǵan bolsa da onı óz tilinen ózi esitkende ishinde bir nárse úzilip ketkendey boldı, otawdıń keregesine asılıp aldı. Keregeni qattı qısqanlıqtan tırnaqları awıra basladı.

Bayǵus Janımqız ashshı táǵdirge bas iyip, al Qulshı biy á ńgimeniń tórkinine túsinip bolǵan edi. Bir waqıtları qıtay ruwı biyiniń gúldey qızı bolǵan, házir de shırayı hesh bir jawannan kem bolmaǵan bul hayal bir tırnaqtıń dártinen ózi súyip qosılǵan eri Qulshı biydi ózge bir qushaqqa beriwge, kúndeslik azaplarına ernin qanaǵansha tislep kóniwge tayar edi. Háy analıq márgiyası, sen adamzat jaralǵalı berli sum táǵdir tasına talay márte urılıp, shilpárshe bolıp sınsańdaǵı kúldiń qolamtasınan qayta tirilip shıǵıp, taǵı da óz tilsimleriń menen insan balasın hayran ete beretuǵın qandayın márgiyasań, ózi?

Solay etip, Janımqız óz erinen, ózi menen on jıl bir dastıqqa bas qoyǵan, súyikli erinen esitiw ólim menen barabar bolatuǵın, biraq bir kún bolmasa bir kún oqdannan alınǵan sadaq kibi nıshanǵa atılatuǵın, súygen júrekti jaralaytuǵın «kúndes» degen sózdi ózi aytıp tındı. Bul sózdi esitkende tań qalǵanın jasıra almaǵan biy, bul sózdiń waqtı-sáti kelip bir kúni báribir aytılıwı dárkar ekenin, qanday da bir urlanıp keletuǵın ishki dárt penen sezer, onı súyikli hayalına aytıw ózine, onı esitiw hayalına qanshelli awır bolatuǵının shamalar edi. Uzın boylı, jası otızlardaǵı názik kelinshektiń bul mártligi jaw menen, daw menen on úsh jasınan berli alısıp, bershimek bolıp ketken júregin

«shım» ettirdi, onı burınǵıdan da beter jaqsı kóriw menen birge oǵan degen húrmeti de bálentlep ketti.

Qullası, aytılǵan gáp orınlandı. Kúndesti de Janımqızdıń ózi tańladı. Ózi menen atalas aǵasınıń qızın kóndirip, erine alıp berdi. Sońǵılıǵında kúndes bolıp alǵan óz atalas sińlisi Aybiybiden kóresindi de kórip kiyatır, qáytsin endi...

Qulshı biy ırım etip Miyankóldegi qońıratlar menen mańǵıtlar arasınan óz arısı qıpshaqtı, oǵan qosıp qońsılas qıtaylardı

ertip Qoqan aymaǵınan Buxara soramındaǵı Amantúbekke kóshti. Aradan kóp ótpey alla berip, rejep ayında Aybiybi ul tuwdı, al Torıqasqa biye qulınlap, ol sońǵılıǵında belgili Torıqasqa

bolıp erjetti. Bul 1800 jıllar edi.

Radjab ayında tuwılǵan uldıń atın Radjab qoydı. Arapsha - «Radjab», qaraqalpaqsha Erejep boldı.

Torıqasqa erjetip, Amantúbekti jaylaǵan dógerektegi ellerdiń toyların dúbirletip, bayraq alıp júrgende Erejep te shıbıq attı

21

taslap, súnnet toy menen aydar toyın toylap bolǵan, ákesi Qulshıǵa megzep, boyshań bolajaǵınan dárek berip, aqsarı júzine kók kózleri jarasıp, awıl arasın shańǵıtıp júretuǵın bala edi. Onıń ústine Erejep te atqa qumar bolıp ósip kiyatırǵan, Torıqasqaǵa bolsa ıqlası ózgeshe, at baylawlı turatuǵın seyisxana menen at seyisi Taǵabergenniń qasında kóp aylanshıqlap júredi.

«Joq, attı almaslaw yamasa satıw jóninde gáp bolıwı múmkin emes». Bul sózlerdi Tólesin bar dıqqatı menen tıńlaǵanday boldı, biraq biydiń sóziniń qattıyatlıq penen aytılǵanına túsinbedi, túsingisi de kelmedi. «Atıńdı sat, biy aǵa, ákemniń jılqısınıń

bárin al, ótken jılı júz jılqıǵa almasıp alǵan qara júrmeldi

al, Torıqasqanı maǵan ber. Ol meniki bolsın», degen sózdi qaytalay berer edi.

Tólesin úsh kúnde ketpedi, bes kúnde de ketpedi, háptede de ketiwdi qıyalına keltirmedi. Ákesi Qojamyar menen Qulshı sıylasıqlı edi, shetke úy tigip, asın berip otırdı. Jılqımanı

dógerektegi jaylawǵa bir úyir jılqını baǵıp júre berdi. Qulshı atlansa Tólesin de atına minip jılqılarına keter, biydiń kelgenin bilgennen keyin qaytıp kelip ózi ushın tigilgen úyge túser, esikke kelip turıp alar, «atıńdı ber biy aǵa, ákemniń jılqısınıń bárin al, Torıqasqa...» degen sózdi mıńınshı márte tákirarlar edi.

Biyge de qıyın boldı. Bir saparı at dep delbe bola jazlap júrgen Tólesindi ayap, Taǵabergen menen oylastı.

-Taǵabergen, ne qılsaq eken? Tólesin ólerge keldi. Men de artıq shıday alar ma ekenmen?

Taǵabergen seyis juwap beriwge úlgermey atırıp, seyisxanaǵa Erejep kirip keldi. Biydiń Taǵabergenge aytqan oylasıqlı gápin esitip qoyǵan bolsa kerek.

-Aǵa kimge berejaqsız? Ólsem ólemen, Tólesinge qasqanı bermeymen, - dep jiberdi. Ákesiniń kózine megzegen kók kózlerinen ushqın shashırar edi. Ójet balanıń bul sózleri biydi oylasıqtan bátamam qaytarıp, bul haqqında qaytıp awız ashpawǵa májbúrlegen edi... «Tırnaqtay bolıp bunıń gápine qara», - dep oyladı ol ishinen. «Ólsem ólemen», degen suwıq sóz denesin shimirkendirip jiberdi.

Bir kúni balasın alıp ketemen dep, Qojamyar biydiń ózi keldi. Buxara ámiri Shaxmurat onnan soń ákesiniń ornına otırǵan Ámir

Haydar mańǵıtlarǵa kóbirek arqa súyeytuǵın, áskerler menen áskerbasılar ishinde mańǵıtlar basım bolǵan jawınger qáwimniń biyi sıpatında Qojamyar biy húrmetli edi. Ákesi menen záńgiles bolǵan bul adamǵa, Qulshı biydiń de húrmeti bálent bolıp kelgen.

22

Otawǵa túsip, qonaq boldı, qonaq asın jedi. Turar payıt kelgende maqsetin bayan qıldı.

-Biziń tentektiń buyımın pitirseń-o, shıraǵım Qulshıjan. Ákeń menen záńgiles edik. Torıqasqa jaqsı at, biraq bir jılqı-

nıń belinen dórep, bir biyeden tuwǵan nárse ǵoy, - Qojamyar uzaqtan aylandırıp, salmaqlap otırmastan, dáliden tuwrı xabar etti.

-Tentek ózimde de bar, qudayǵa shúkir. Sizdi túsinemen, biy aǵa. Biraq men de ilajsız bolıp otırman.

-Ólimnen basqa nárseniń ilajı bolar edi, inim. Óziniń on bahası menen, on jıl shapqanda alatuǵın bayraǵın al. Adam dúnyaǵa

«perzent», dep keledi. Mal-dáwlet te adam janınıń ishinde, biraq perzent bárinen shiyrin bolar eken. Onı óziń de ańlap atırǵan shıǵarsań. Biydiń bul sózi Qulshınıń uzaq jıl perzent kórmey júrip, perzentli bolǵanına ishara edi.

-Siziń bir awız sózińizge janım sadaǵa, biy aǵa. Meniń hám qolımdı sol perzent baylap turıptı.

-Ashıp ayt, Qulshı inim.

-Tırnaqtay bolıp: «Ólsem ólemen, Torıqasqanı bermeymen»,

- deydi. Etimdi túrshiktirgen sol sózden atlay almay turıppan, biy aǵa.

-Way-boy! Tiri bolsa aytqanınan qaytpaytuǵın qaysar bolar, alla júrim bersin. Seniń hám qusıń qalınǵa túsken eken, inim. Onda ne deymiz. Tólesindi bir nárse dep alıp ketermen, waqıt ótse umıtar, ya Torıqasqadan da zorıraq bir arǵımaq shıǵıp, soǵan ıqlası awar, - dep biy tura basladı. Otawdan shıǵıp, Tólesin jatqan úyge bardı.

Aradan állenemir waqıt ótken soń Qulshınıń bosaǵasına Tólesin kelgen edi. Ákesi menen ortasında ne gáp bolǵanı biyge ayan emes, jılaǵanı anıq, kózleri qızarǵan, iyni túsip ketken.

-Torıqasqanı bermediń-á, biy aǵa, bermediń, - dedi biyúmit dawıs penen. Júz mıń jılqım bolsa barlıǵın Torıqasqa ushın bergen bolar edim. Eh, janıwar Torıqasqa, juldızday jarqıraǵan qasqası, qayshılanǵan qulaǵı, bir qulash omırawı... Sońınan qawın qaraqshıday salbıraǵan iyinlerin kóterdi, solǵın názerinen ot

shashıraǵanday boldı. Íza aralas qorqınıshlı dawıs penen: «Torıqasqaǵa bek bol, bek bol biy aǵa», dep qırıldadı. Házir onı kórgen adam delbe, dep oylar edi.

«Mınaw bir báleni baslamasa bolǵanı», - dep oyladı Qulshı. Ishinde qandaydur bir qáwip, yamasa gúman bas kótergendey edi.

...Sol payıt: Biy aǵa úyde me? - dep dawıslaǵan Bektemirdiń sestin esitken biydiń qıyalları bólinip, sanası búgingi kún shınlıǵına qaytıp oraldı.

23

Bektemir kirdi. Otarǵa qasqır shawıp, bes-altı sawlıqtı zayalaǵanın, buwaz sawlıqlardıń qozılay baslaǵanın bayanladı. Sergek biy bárin sezip, esitip, bilip otır. Kósh hút ayınıń jarısın awdırıp jolǵa shıqtı. Qoydıń qozılaytuǵın máwsimi kelip qaldı.

-Onsha alıs emes jerden qaqtıń suwı tabıldı. Etektiń shóbi de jeterli eken, - dedi Bektemir. Biydiń awzın ańlıp, ne der eken dep, irkilip qaldı.

-Menińshe ayaq jeter jerde biz biletuǵın qudıq joq. Endigiden bılay kún uzayıp, quyash qızdırıp, qum kókley baslaydı. Sawlıqlar jalpı qozılaytuǵın máhál alıs emes.

Biy taǵı oylanıp qaldı. Soń sózin dawam etti.

-Qaqtıń suwı qanshaǵa jeter eken?

-Bilip bolmaydı. At penen túskenimde tobıǵınan aspadı.

-Onda bir hápteden artpaydı. Onıń ústine qasqırlar tınısh qoymaytuǵın shıǵar, qanǵa bir dámikkennen soń qaytıp shabıwı

ábden itimal. Aqsham otarlardıń dógeregine hár jer, hár jerge ot jaǵıń. Kúndiz uyıqlap, aqsham malǵa qarańlar.

-Qup boladı, aǵa. Bul jerde qansha eglensek bolar eken?

-Kóp eglene almaymız. Jol uzaq. Meniń shamalawımsha taǵı bir hápte, on kún jıljısaq Aqshadáryanıń ańǵarına shıǵamız,

oǵan shekem kún ısıp ketedi, onnan Ámiwge qulaymız. Qalǵan jolda dárya menen kól jaǵalap ilgerilemesek, malımız da, ózimiz de shólirkep qalamız.

Áńgime qaytıp jalǵaspadı. Biydi jalǵız qaldırıp Bektemir sırtqa shıqtı. Qızılqum aspanında juldızlar kórinip qalǵan edi.

Q uptan namazınan keyin báybishe pisken sur et alıp kirdi. Qasqır ishikti jamılıp ayaq sozǵan biydiń kózlerine uyqı kelmes, ushqır qıyallar onı qaytadan óz qushaǵına alǵan edi.

...Tólesin ketti. Jılqımanı onıń izinen jılqısın aydadı.

Soń úsh-tórt ayǵa shekem onnan dárek esitilmedi. Jaz ıssısında toylar da bolmadı, kókpar da, báygi de shabılmadı. Sharwa xalqı toydı gúz benen qısta, mal qońlı payıtta berer, báhár menen jazda maldın ǵamı menen bánt bolar edi.

Qulshınıń qıslawı menen jaz jaylawınıń arası onsha qashıq emes. Sol ushın minis atı menen shabıs atı kóbinese qıslawdaǵı seyisxanada saqlanadı. Tólesinniń «Torıqasqaǵa bek bol aǵa!» - degen sóziniń rámáwzin jaman kórgen biy, Torıqasqanı seyisxanadan

kóp shıǵarmawdı, aqshamları dárwazanı qulıplap qoyıwdı tapsırdı. Arǵımaqqa shider de, kisen de saldırmadı. Temir kisen menen temir shider áweli attıń ayaǵın jaralaytuǵın bolsa,

24

ekinshiden ózin qustay erkin sezetuǵın shapqır attıń háreketin sheklep, názerin qaytaradı, dep esapladı.

Tólesin umıtıla baslaǵan edi. Bir kúni bolsa...

- Attı alıp ketti! Biy aǵa, Torıqasqanı urı aldı! Turıńlar, urını uslańlar! Way-way, arǵımaqtan ayrıldıq, degen húreyli dawıslar biydiń jazlawdaǵı awılın dúr silkindirdi.

Biy jazlawda emes, ámirdiń xızmeti menen bir jaqqa ketken

edi.

Waqıya bılay boldı.

Tólesin óz oyınan waz keshti, degen qıyalǵa barǵan hám kerek bolsa at jillisin yadtan shıǵarǵan Taǵabergen ádewir arqayınlasıp

edi. Jazdıń ıssısında shapqır attı sarıy boladı, dep quyashqa

kóp shıǵarmaydı da, kúnde turıp ısıǵan suwdan suwǵarmaydı. Miyzan túsken payıtta at ayaǵın jazsın dep, atqa miniwge háwes bolǵan biydiń erkesi Erejepti Torıqasqaǵa mingizip, ózi attı jetelep suwatqa barǵan. Torıqasqanı suwǵarıp, suwǵa túsirip shomıldırıp, endi qaytaman degende qaydan kelgeni belgisiz, júzin kórsetpey shúberek penen tańıp alǵan úsh atlı suwatqa at aydap kele qaladı da attıń jılawın uslap turǵan balanı suwǵa iyterip jiberip, Torıqasqanı qosarǵa aladı. Shılbırǵa jabısqan Taǵabergendi atqa qaqtırıp jıǵadı, úsh atlı arǵımaqtı alıp, at shaptırıp kete beredi... Al, suwdan shıqqan Erejep penen Taǵabergen seyis shawqım salıp awılǵa qaray juwıradı. Quday jarılqap jazlawda Bektemir menen jılqıdan kelgen bes-altı jılqıman dem

alıp atırǵan edi, atlar da zárteń-záberteń ertlewli edi...

Quwǵınshılar kóp ótpey iz taptı. Olar úlken joldan burılıp, jolsız júrip barar edi. Názerleri kúnshıǵar arqa, shaması Sırdáryadan ótip, arǵı júzdegi qazaqlar menen qaraqalpaqlar arasına sińip ketiwdi oylap, barlıq háreketlerin aldın ala ólshep-shenep alǵan tájiriybeli urılar bolsa kerek. Bálki bul iste Tólesinniń

qolı bar shıǵar, biraq onı sheship aytıw erterek, sebebi «qolǵa túspegen urı emes», al «gúman iymannan ayıradı».

Qashqınlar da salt atlı, quwǵanlar da salt atlı, biraq urılarda bir artıqmashlıq bar, olar bul jolǵa ǵamlanǵan, shaması ózlerine jeterli azıǵı menen suwı bar, al quwǵanlarda azıq penen suw bireki kúnge ǵana jeterli. Sebebi, quwǵınshınıń bári de «atlan» degen xabardı esitkende awıl-elde arqayın, xannan xabarsız otırǵan,

qashqan kim, qayaqqa qaray qashtı, onı da bilmes edi. «Qashqan da alla deydi, quwǵan da alla deydi», degendey táwekel at shaptırıp baratır.

Úshinshi kún degende urılardıń ekewi ǵapılda qolǵa tústi. Úshinshisi qashıp qutıldı. Endi quwǵınnan qutılǵan shıǵarmız,

25

dep oylaǵan olar attan túsip, bel sheship, Torıqasqanı qıl arqan menen shiderlep, biri qarawıl turıp, ekewi kóz ilindirgen payıtta quwǵınshılar izinen jetti. Tóbe qumnıń basında turǵanı bulardı sadaq oǵı jeter jerge kelip jetkenshe ańlamadı, mágar ózi de at ústinde turıp kóz ilindirgen shıǵar, kim bilsin. Quwǵınshılardıń

kelip qalǵanın abaylawdan-aq: «Quwǵınshı! Quwǵınshı jetti! Turıńlar! Turıńlar!» - dep shawqım saldı. Ózi bolsa bes-altı atlıǵa bas kele almasın sezip, jalańashlaǵan qılıshın bılǵap, biraz tınıǵıp qalǵan atın qıstap, jeldirip kete berdi. Quwǵınshılardan eki jigit bólinip, qashqan urınıń izine túsip

edi, uzaq segbirden harıǵan atlar kem-kem izde qalıp, al qashqınnıń atı aranı asha bergen soń quwǵandı toqtattı. Onıń ústine bularǵa qashqan urı emes, al Torıqasqa at kerek edi.

Tınıǵıwǵa jatqan urılar oyanıwın oyansa da atqa miniwge úlgermedi. Joqarıdan at qoyıp kelip, urılar ıldıy jerdi tańlap

alıp jaylasqan edi, qorǵasınlı dır qamshı menen tartıp-tartıp jibergende qarsılıq kórsetiwge shamaları kelmey, qolların kóterip, basların qorǵashaladı. Quwǵınshılar olardı urıp-soǵıp, qıynap otırmadı. Qolların qayırıp qıl shılbır menen bayladı. Ó zleriniń kim ekenin, qashıp qutılǵannıń kim, aralarında Tólesinniń bar-joǵın soradı. Olardan jónli juwap ala almaǵan soń atlarına mingizip, hár kim bir urınıń atınıń jılawınan tutıp jetekke aldı. Torıqasqanı Bektemir atına qosarladı. Ózara ǵawqıldasqan bes-altı atlı qaytıp kelgen jolına tústi. Torıqasqanı qutqarǵanlarına quwınıshlı edi.

Qulshı biy bolǵan waqıyanı Miyankólden kelgennen soń esitti. Ámir onı Miyankól qaraqalpaqları menen sóylesikke jumsaǵan edi. Biy Torıqasqanıń qolǵa qaytıp quwısqanına quwandı. Kóz aldına Tólesin keldi. «Torıqasqaǵa bek bol, bek bol biy aǵa», degen ızalı dawısı qulaǵına shalınǵanday boldı.

Urılar biy kelgenshe bólek úyde qarawıl astında saqlandı. Olar qashıwdı oylamadı da. Eki qol qıl arqan menen baylawlı, qıl arqan keregeniń basına baylawlı, qarın toq, salqın úy. Olar Sırdıń arjaǵın jaylaǵan qazaq ishinen eken. Ózleriniń atın, qaysı qáwimnen ekenin aytsa da, ózleri menen Tólesinniń sherik ekenligin moyınlamadı. Qashıp qutılǵan urınıń kimligin soraǵan biyge: «Olar da ózimizdey tentek, pálensheniń balası pálenshe, úshewimiz sherik bolıp barımtaǵa shıqqanbız», - dep juwap berdi hám sol juwabınan tanbadı.

Ol zamanlardıń dástúrinde birewdiń jılqısın barımta etip aydap ketiw úlken jınayat esaplanbaytuǵın, jılqımannıń bası jarılıp, qolı sınıp, ya jazatayım ólip ketpese barımtashı qolǵa

26

túsken jaǵdayda da onı hesh kim darǵa tartıp otırmas, urısıpsógip, at tonın alıp quwıp salar, bolmasa biyine aparıp, ayıbın óndirip, táwbesine tayandırıp qoyar edi. Arasında barımtanıń izi qan tógispe jánjellerge barıp tirelgen payıtları da bolǵan. Biraq

biy urılardı kóp uslap otırmadı. Olar Tólesinniń ózlerine sherik ekenligin moyınlamadı, biy de ayttıraman dep hesh kimdi qıynawǵa salmadı. Dala keń, mal kóp, urı-qarı da tabıladı. Erteń óz qáwiminen bazıbir tentekler qońsınıń malın aydap kelse ne deyseń? Torıqasqa qudayǵa shúkir, aman qolǵa quwıstı. Bular da birewdiń mańlayındaǵı perzentidur, degen oy menen qılǵan ayıbı ushın atların aldı da, ózlerin eki atlıǵa aydatıp elden shıǵarıp jiberiw menen sheklendi.

Sol saparı urılardı jazaǵa tartıp, jábirlemegenin eslep, kúni búgin óz-ózine qanaatlandı. Qaysısı qanday gúna qılsa da eki ayaqlı adam, báribir bir allanıń bendesi. Bul yalǵanshı dúnyada adamdı joldan shıǵaratuǵın, gúna etiwge iytermeleytuǵın qanshadanqansha shaytan tamashaları turıptı. Shapqır at, sulıw hayal, alǵır qus, júyrik tazı, jańa ton... Bulardan basqa qansha ermekleri tolıp atır. Saqalı selkildegen eresek adamnıń qolına túsken bir tillanı

kórip baladay quwanǵanların talay márte kórgeni bar. Biylik penen mártebe she? Biylik penen mártebe adamdı qımız ishkendey yoshlandırıp jiberetuǵının ózi de basınan talay márte keshirgen

joq pa edi?

***

Jolım úyler menen qoslardıń bir japsarındaǵı torlarda saqlanıp atırǵan, kósh penen birge kiyatırǵan qorazlardıń biri tún jarpı bolǵanın tosınnan bilip qalǵanday, shaqırıwdı baslaǵan edi, izin ala kóshtegi qoraz tuqımı bolsa biri qalmay qatarǵa qosıldı. Burın bunday sesti esitpegen shól bórileri biytanıs dawıslarǵa bir zamat qulaq túrip, tıńlap turǵanday boldı da, sońınan jan túrshiktirerlik qorqınıshlı dawıs penen hár tamannan ulıy basladı. Mal qorıǵan saqshılar uyıqlap qalmasa bolǵanı, degen oy qıyalınan keshken biy bir jambasınan ekinshi jambasına awdarılıp jattı.

Tún jarpı bolıwına qaramastan Bektemir de kóz ilindirmegen, Árepbay menen Qulman, onıń balaları, qullası kim biydiń malına juwapker, ya óziniń bes-on tuyaq qoy-eshkisine, jılqısı menen qara malına, bolmasa túyesine iye bolsa bóriler qáwpinen qurı alaqan emes edi. Hár úydiń, hár qostıń dógeregine baylanǵan, dógeregi hámellep qolǵa ilingen seksewil, shat-pat penen qorshalǵan jerge keltirilgen qoy, jılqı, túye menen qaramalǵa názerler tigilgen.

27

Óytpese de bolmaydı, hár bir shańaraqtıń, hár bir adamnıń erteńgi kúngi isenimi, turmısı usı mallar menen bolǵan soń basqa ilajı ne? Sonlıqtan sahra bawrayında bul payıtlarda ómir ushın gúres alıp barılmaqta dese, asıra aytqan bolmas edi.

3

Bektemir belin sheshpedi. Attı jolım úydiń beldewine baylap, arpa toltırılǵan dorbanı attıń basına ildi. At janıwardıń arpanı gúrt-gúrt ettirip shaynaǵanına súysinip qoydı. Jemdi jep bolǵan attıń basınan bos dorbanı sıpırıp alıp, erdiń basına bekitti.

Bektemir qay máwsimde, qay jerde júrgenine qaramastan attıń bóktergisinen bir batpan-yarım batpan dán, er basına iliwli turatuǵın ǵalı dorbasın qaldırmas edi. Ózi ash qalsa da attı jemsiz qaldırıp bolmaydı. Uzaq jolda qara ter bolǵan attı suwıtıp bolıp jabıwlaw dárkar, bolmasa at awırıwǵa shalınadı. Anaw-mınaw bir kiyiz kólemindey keletuǵın jabıw qıyın-qıstawda ózine jamılsa kórpe, tósense tósek bolıp xızmet etedi.

Jaqın dógerektegi bıltırǵıdan qalǵan góne túbir selew, jantaqtan, seksewildiń búrshiginen bir dástesin jıynap attıń aldına tasladı. Kúni menen ministen bosamaǵanlıqtan, júrip baratırıp hár jerden seksewil menen mayalıshtıń basın shalıp, suwlıǵı menen qosıp shaynaǵanı bolmasa otlawǵa degen qumarı basılmaǵan at ot tańlap otıratuǵın waqıt emes ekenligin ańlaǵanday aldına salınǵandı jey basladı.

Erterekte esitkeni bar, jawdıń qorshawında qalıp, arbadan qamaw etip, ortaǵa mal menen úylerin salıp, qorǵanǵan kósh ash bolıp, malı júdegende qara úydiń shiyin qaramal menen atqa shawıp bergen eken. Shiy de tawsılıp, júdá ashıqqanda at janıwarlar arbanıń arısına awız salıp, neshe jıllıq quw aǵashtı omırıp alıp, gúrtildetip shaynaǵan eken. Attıń ózi qanday qarıwlı bolsa, onıń jaǵı da sonday qarıwlı, onıń qarıwın qıyıq minez attıń tarpıwına ushıraǵan adam ómir boyı esinde saqlaydı.

Shopanlardan birin shaqırıp, ot jaqtırdı. Ottıń janına bir qushaq seksewil ákeldirdi. Ózi qorjınındaǵı qara dúmsheni alıp, mesten suw quydı. Jolım úydiń keregesine iliwli sháwgimdi alıp, úsh ayaqlı ildirgishin jayıp jiberip, qazandı ildirdi, astına shala janǵan seksewillerdi ısırıp qoydı. Shanashtan sur gósh keltirip, qazanǵa saldı. Attıń bóktergisindegi at jabıwdı alıp, ottıń aldına tósedi. Úyinde hayalı bolmaǵan erkek ne isleytuǵın bolsa, solardıń birazın tındırıp, at jabıwǵa jambaslaǵan edi,

qara dúmshe menen et salınǵan sháwgimdegi suw paqırlap qaynay

28

basladı. Jumsaytuǵın adamı bolmaǵanlıqtan ilajsız ornınan turdı.

Awqatlanıp bolıp, báybishesiz xojalıǵınıń dáskelerin tártipke keltiremen degenshe joqarıda aytılǵan waqıtta qorazlar shaqırıp, bóriler de ulıwdı baslaǵan edi. Tań azannan ayaq ústinde, at ústinde júrip talıqqan bolsa kerek, jolım úyge kirmey-aq ottıń basında,

at jabıwdıń ústinde kóz ilindirip alıwdı oylap edi, qasqırlardıń ulıwı biraz sergeklendirdi. Túrgelip átirapqa kóz jiberdi. Otın

kóp, seksewil degeniń qol sozım jerde turıptı, úyler menen qoslardıń arasına derlik hár adımda jaǵılǵan ot pútkil átiraptı jaqtırtıp jibergendey kórinedi. Adamlar ottıń dógereginde úymelesip alǵan, qasqırlardıń ulıǵanı shorshıtıp jiberse kerek, balalar da uyıqlamaǵan edi.

Bektemir janında jatırǵan oqlawlı mıltıǵına qarap qoydı. Soń qolların basına dastıq etip, shalqasına jattı. Kózleri erksiz túrde juldızlı aspanǵa tigilgen edi. Negedur, alısta qalǵan balalıǵı yadına tústi...

Q anday biyǵam, táshwishsiz kúnler edi. Awıldıń shetindegi jupını otawı, mehriban anası, shawıp kiyatırǵan attı bir qolı menen uslap toqtatuǵın ǵayratlı, uzın boylı, kóp sóylemeytuǵın ákesi... Awıllas joralar. Tatlı balalıq súwretlerin yadına túsken

bir adamnıń atı tınıq suwǵa atılǵan kesektiń suwdı ılaytıp, suwdıń betindegi aspannıń ájayıp súwretin buzıp jibergenindey etip buzdı.

Hákimqul menen Bektemir birge ósti. Ekewi qozı-ılaqtı birge baǵar, awıldan alısta jılqı qorıǵan jılqımanlarǵa birge awqat aparar, olardıń qosında birge qonıp, birge qaytar edi. Olardıń doslıǵın kórgen úlkenler de, kishiler de tańlanısıp, ayırılmas

dos dep sanaytuǵın edi. Ózleri de solay oyladı. Aqshamları qoy otarların qorıqlaǵanda úylerinen ákelgen ayran-shalabın iship, shappattay nandı bólisip jep, uzaq-uzaq keleshek haqqında ármanların ortaqlasar, aspanǵa qarap juldızlardı sanar, ertekler aytısar, Alpamıstay batır bolıp, Bayshubarday tulpardı minip, jawların qırar, Barshınday periyzatqa úyleniwdi árman eter edi.

-Ekewimiz Barshındı qalay bólisemiz? Barshın birew, al bizler eki dospız, - dedi bir kúni Hákimqul.

Shınında qızıq edi-dá. Toylarda keshqurın jırawlar jırlay-

tuǵın dástanlarda: «Alpamıs», «Qoblan», «Ershora», «Góruǵlı»da sulıwlar eń batır adamǵa tiyisken. Bular bolsa ekew ǵoy.

-Barshın birew bolsa, sińlisi bar shıǵar. Birewimiz sińlisin alamız, - dedi Bektemir.

29

-Onda men Barshındı alaman. Sińlisi saǵan.

-Yaq, men sińlisin almayman. Ol Barshınday sulıw emes bolsa ne qılaman?

-Apası sulıw bolsa, sińlisi de sulıw boladı-dá!

-Onda sińlisin sen al!

-Yaq, men Barshındı alaman.

Balalıqtaǵı tartıslar sońǵılıǵında ońınan keletuǵını, Barshınnıń sińlisiniń joq ekenligi ol payıtlarda hesh kimniń túsine de kirmegen edi.

Balalıq ótip, óspirimlik keldi. Xannıń nókeri bolıp, atlanısqa ketken ákesiniń denesin arba menen alıp kelgeni elege shekem Bektemirdiń kóz aldınan ketpeydi. Shańaraǵınıń tirepberdisi qulaǵan, azamatınan ayrılǵan xojalıqqa arkani dáwletten járdem boldı, degen menen ol ákesiniń ornın, jesir qalǵan hayal ushın súyikli eriniń ornın toltıra almas edi. Solay

etip ele súyegi qatpaǵan, jasınan batırlıqtı árman etken Bektemir jetim, anası jesir qalǵan edi. Birneshe jıllar úsh-tórt jılqı menen on-on bes qoyına qaraylap, awıl dógereginde júrdi. Ákesine megzegen iri tulǵalı, ǵayratlı hám erjúrek edi. Bir kúni xan láshkerine nóker alıwǵa kelgen Subxan júzbasınıń kózine tústi. Subhannıń ózi de awıllası edi. Júzligine óz jurtınıń shabandoz jigitlerin tańlap alatuǵın edi. Bektemirdiń ákesi de onıń júzliginde xızmet qılǵan.

Názeri ótkir, sınshıl, talay sawashlarda adamnıń márti menen namártin sınnan ótkergen júzbası, Bektemirdiń anasına adam salıp, balasın nókerlikke almaq niyetin bildirgen edi, jesir hayal shapshıp tústi.

- Sol Subhan degeniń meniń erimniń basına jetip edi, endi balamnan awlaǵıraq júrsin. Men nókerdiń jesirimen, kúyewim xan ushın jan berdi. Júzbasıń anaw-mınaw deytuǵın bolsa xannıń datqasına ózim barǵanım bolsın! - dep júzbasınıń adamın qurı qol qaytardı.

Ana qarsı bolǵan menen bala razı edi. Ákeden qalǵan ótkir qılısh qında tat basıp qansırar, kók súńgi, ógizdiń moyın terisinen tigilgen qalqan keregege iliwli, qus tumsıqlı, jez úzeńgili er menen siynement, qayıs ayıllar, gúmis shege menen bekitilgen temir suwlıǵın tat basqan júwen qádirli múlik sıpatında saqlanar, ıssıda qurǵap ketpesligi ushın jılına bir

márte túyeniń órkesh mayı menen muqıyatlap maylanar edi. Ákeden miyras qalǵan at qartayǵan, Bektemirdiń ózi tay waqtınan asırap, miniske úyretilgen qara buwdan atı bar, shabısqa onsha emes, degen menen kún boyı minilse sharshawdı-shalıǵıwdı bilmeytuǵın

30