Kenesbay Karimov Agabiy

Kóp ótpey Erejep Ábiwtálip penen tillesti, ol da aq penen qaranı ayıratuǵın bolıp, esi enip qalǵan, ájapası menen sóylesip, uzatılajaq jigitti jaqsı kórmeytuǵının, Qayırdı sonday jaqsı kóretuǵının bilip aldı hám Qayır tárepine ótti.

Toy kúni de jaqınlasar, onnan sayın qız benen jigittiń shıdamları tawsılıp barar edi. Usınday kúnlerdiń birinde Á biwtáliptiń qorıqshılıǵında Bániw suw almaǵa shıqtı. Gúzdiń «shómish keppes» payıtı, kún batısqa tez eńkeyip barar, onıń qızıl shapaǵı tınıp aqqan Kegeylige túsip, suw betin qızılǵa boyar edi. Aldın ala suwatqa jaqın jerdegi kópirdiń astına kelip panalaǵan

Q ayırdıń eki kózi qorǵannan suwatqa keletuǵın jolǵa tigilip, shıdamı tawsıldı. Áne, janında bir qız benen Bániw kórindi, izirekte kiyatırǵan álbette Ábiwtálip, onnan ózge kim bolar edi.

Kópirdiń astınan shıǵıp dárya qayırı menen kiyatırǵan jigittiń qıyalınan neler keshpedi, deysiz? Qız benen ele tillespedi, oramal bergeni ras, biraq óz awzınan «jaqsı kóremen» degen sózdi esitpegen Qayır qattı abırjıdı. Áne, qabaq kótergen eki qız suw alıw ushın rashtan tómenge, suw kánarına túse basladı. Atasına megzegen taldırmash, uzın boylı, kózleri azǵana qıyıq, piste murınları menen badam qabaqları uyǵır anasına megzegen

gózzal qız rashtan tómenge hár bir qádem qoyǵan sayın shashbawındaǵı gúmis teńgeler bir-birine urılıp ájayıp ses taratar, sabır-taqatı tamam bolǵan jigitti delbe qılar edi.

Eki qız kánarda irkildi, qabaqların jerge qoyıp, átirapqa qaradı, sol alısıraqta turǵan jigitti kórse de kórmegenge alıp, á lle nelerdi aytısıp, sıńǵırlap kúlisti. Soń naǵıslı kóylekleriniń jeńlerin túrip, gúzdiń salqın suwına názik barmaqların

malıp, júzlerin muzday suw menen juwıp, bir-birine suw shashıwdan ózlerin tıya almadı. Keyin qabaqların suwǵa toltırıp, negedur uzaq-uzaqlarǵa sozılıp ketken tınıq suwlı dárya ańǵarına tigilip eglendi. Ne qıların bilmey turǵan Qayır qızlar tamanǵa bir-

eki qádem taslawǵa júreksingen edi, tap sonı kútip turǵanday Bániwdiń qasındaǵı qız qabaǵın kóterip, mayda adım menen rashqa qaray júre basladı. Jigittiń júregi qattı-qattı soǵıp ketti. Sheshiwshi payıt kelgen edi.

Aldı burın názerler gezlesti, kózler gezlesti. Sońınan qollar tabıstı. Tillerge negedur sózler kele bermedi. Ekewine waqıt toqtap qalǵanday tuyıldı, aqırın ǵana tınıp aqqan dárya kánarında usılay etip jıllar boyı turıwǵa qayıl edi. Tek ekewin birbirinen ayırmasa bolǵanı.

Biraq waqıt toqtap qalmaǵan, ol ele adamzat payda bolmastan burın, ele waqıttı kún menen túnge, ay menen jılǵa bóliwdi

281

úyrenbesten aldın qanday etip tınımsız shapqan bolsa, sonnan zárre ózgermegen, tap sonday, mágar onnan da jıldamıraq shappaqta edi, onı umıtqanlarǵa pinhamı tabısqan eki ashıqtı jat kózlerden asırawdı qálegenler: suwqabaǵın kóterip álle qashan dárya rashına shıqqan qız, onnan sál qashıǵıraqta kózabaǵa ózin álle nárse menen bánt etip kórsetiwge urınıp atırǵan Ábiwtálip tez-tez esletip turar edi.

Waqıt tillerdi sózge keltirdi.

—Men jaqsı kóremen, — dedi jigit qızdıń názik barmaqların balǵanıń sabın hár kúni sıǵımlay berip kús basıp, qabarıp ketken alaqanlarında uslap turıp.

Qız iymendi. «Men de» dep tiliniń ushında turǵan sózdi ayta almadı.

—Seni uzatpaqshı, dep esittim. Men ne qılaman?

Qız názerin tómenge aldı. Gúrsindi. Názerin kótergende qıyıq kózleriniń uzın kirpiklerinde tań payıtında gúlge túsken shıq kibi tamshı jaslar jıltıradı.

— Men seni áketemen, alıp ketemen...dedi jigit batıl túrde. Q ız birden juwap bermedi, taǵı tómen qaradı. Iyinleri

selkildep ketti. Soń basın kóterip jigittiń kózlerine jaslı kózlerin qadadı. Keyin bas iyzedi. Aqırında ólpeń dawıs esitildi.

— Qayda baslasańız da siz benen ketemen. Onı jaqsı kórmeymen, meyli qolǵa tússek meni óltirse óltirsin...

Jigit bul sózlerge quwanıp ketti, álbette, onnan beterirek tańlanǵanı, qızdıń qıyıq kózleri ǵázepke tolı edi...

***

Usı payıtlarda Ámiwdárya boyındaǵı Qıpshaq jaǵısına qarama-qarsı turǵan bálent tóbege bir atlı kóterilip, qaraterge batqan torı atınıń jılawın tartıp tómende jaylasqan kishkene awılǵa, soń átirapqa qaradı. Batıp baratırǵan quyash nurlarına malınǵan atlınıń ózi de, astındaǵı atı da qıp-qızıl bolıp kózge taslanar edi. Átirapta hesh kim kózge túspedi, atlı izine qayrılıp, qolın bálent kóterip, qamshısın bılǵadı, bul shártli belgi bolsa kerek, kóp ótpey tóbeshikke onlaǵan atlı kóterilip, anıǵında atlar atlılardan góre kóp bolıp, hár bir salt atlı erlengen bir-bir attan qosarǵa alǵan edi, tómenge túse basladı. Olar bul átirapta jasaytuǵın adamlarǵa túsiniksiz tilde óz ara aqırın ǵana sóylesip bara berdi.

282

Awıl sırtındaǵı alıstan qaraǵanda kórinbeytuǵın buyıntıq jerge irkilip, atlarınan tústi. Ot jaqpadı. Atlarınıń shılbırların qollarına uslap otırıp bir nárseler jep-iship hállenip aldı. Soń gezekpe-gezek kóz ilindirdi.

Quyashtıń dáslepki nurları jer betin jaqtırta baslaǵan payıtta atlarına mingen topar dógerekti baqlap, adım-adım júris penen awılǵa jaqınlap kele berdi.

Kitaptıń birinshi bóliminen bizge tanıs bolǵan, palwan deneli darǵanıń qoyların bir jas óspirim jigit baǵıp júretuǵın edi. Uzın boylı, qızıl shıraylı óspirim hár kúngi ádeti boyınsha darǵanıń diywal menen qorshalǵan háwlisinen otardı tań nurları

átirapqa tarala baslaǵan payıtta aydap shıqtı. Ol hár dayım qoylardı jayıp jiberip, ózi bálent tóbeshiktiń basına shıǵıp,

átiraptı tamashalawdı, keń aspan, sheksiz qumlarǵa, alısta, jaǵalıqtaǵı qalıń toǵaylar arasınan aǵıp atırǵan ullı dáryanıń anda-sanda qınnan suwırıp alınǵan qanjar kibi «jalt» etip kórinip ketetuǵın aǵısın baqlawdı unatatuǵın, alıp shıqqan azǵana arpa nanın jep, qoydıń qarnınan ózi tigip alǵan ıdıstaǵı

ayrandı iship alǵan soń, geyde xosh hawazı menen tal tayaǵın duwtar etip shalǵan bolıp, qısqa ǵana ómiriniń ishinde bir-eki márte toyǵa barǵanda baqsılardan esitken qosıqlarınıń yadta qalǵan qatarların aytıp, kewil kóterer edi.

Ó spirim jigit atlılardı alıstan kórmedi, sebebi olar qoy aydap kiyatırǵan adamdı kórip ózlerin pana jayǵa alǵan hám otar menen shopannıń jaqınıraq keliwin kútpekte edi.

Qum tóbeshik artınan payda bolǵan atlılardı kórgen óspirim qorqıp ta úlgermedi. Ele suwıq túspegenine qaramastan negedur jelkesin jawıp turǵan teri bas kiyim kiygen, qural-jaraqları shaqır-shuqır etip bir-birine soqlıǵısqan atlılardıń dáslepki

oljası qolında tal tayaǵı, qoynında nanı, iynindegi dorbada mestegi ayrannan ózge hesh nársesi joq shopan boldı. Basına kelip tiygen shoqmaq soqqısınan esin joǵaltqan óspirim esin jıynaǵanda sanasına kelgen dáslepki sawal: «Ne ushın?» boldı. «Qoylar áne, ne ushın meniń qolımdı bayladı? Ne ushın atqa mingizip atır?».

Á lbette, bul sorawlarǵa biyshara óspirim hesh kimnen juwap ala almas edi. Baqırıp, járdem de soray almadı, awzına tıǵılǵan shúberek dem alıwın qıyınlastırdı.

Atlılar kóp eglenbedi. Semiz qoylardan ekew-úshewin uslap aldılarına óńgerdi. Soń atların shaptırıp kete berdi. Tús payıtı shamalasıp qalǵanda atlılar irkildi. Kimnińdur jetegindegi attıń

erine kese taslanǵan shopandı jerge túsirdi, qol-ayaǵı baylanǵan óspirim tańnan berli jortıp kiyatırǵan attıń ústinde jatıp biyzar

283

bolǵan edi, jumsaq qumǵa sozılıp uyqıǵa ketti me, tım-tırıs bolıp qaldı.

Qaraqshılar, olardıń qaraqshılar ekenligi álbette gúmansız edi, túsiniksiz tilde sóylesip, atların baylap, túsliktiń tátárrigine kiristi. Ádewir ózine kelgen óspirim átirapqa qulaǵın túrip, názeri menen baqlap jattı. Tillerin túsinbedi. Áne, jelkesi

gújireygen birewi basındaǵı bas kiyimin sheship qumǵa taslap jiberdi, ayaǵı baylawlı qoydıń janına barıp ekinshisin shaqırdı.

Q ısıq kózli, qarapáreń jigit jetip kelip edi, oǵan birinshisi

bir nárseler dedi, ekinshisi bas iyzedi de qoydıń ayaǵın sheshe basladı hám aldınǵı eki ayaǵın eki qolı menen uslap, tósin ashtı. Birinshisi kiyiminiń jeńin túrdi, belinen pıshaǵın alıp, jerde

tıpırlap atırǵan qoydıń tósin tilip jiberdi, soń qan shashırap aǵıp atırǵan tóstiń tesilgen jerinen qolın suǵıp, qoydıń ókpejúregin suwırıp aldı.

«Bular musılman emes, kápirler», dep oyladı shopan. «Musılmanlar qoydı bawızlaydı».

***

Toyǵa shekem bir-eki hápte bar. Ábiwtálip arqalı qız óziniń Qayır menen ketiwge tayar ekenligin bildirdi. Jigit tez tátárrik kórdi. Alıs jolǵa mıqlı atlar kerek edi. Azıq ǵamlandı. Shákirt túsip tapqanların tillaǵa almastırıp aldı. Buxardan kóship kelgendegi jol menen júrmewdi sheshti, sebebi quwǵınshı izlerine tússe ańsat ǵana jetip alıwı itimal edi. Sol ushın aldın Qasqa jol menen júrip otırıp qazaq ishine kirip barıw, soń Sırdı

jaǵalap Qoqan tamanlarǵa ketip, eki-úsh jıl sol tamanda bas sawǵalawdı oyladı. Erejep Qayırǵa joldaslıq qılatuǵın boldı.

Aqlıǵı ózi qálemegen adamǵa ketkennen kóre óle qalǵanı abzal ekenligin aytıp, awlaqta zar-zar jılaǵannan soń káywanı hayal— Yusup aqsaqaldıń anası Bániwdiń Qayır menen ketiwine razılıq bergen edi. «Ómirinshe súymegeni menen bir dastıqqa bas qoyıp xorlanǵannan kóre atasınan teris pátiya alsa da óz baxtın tapqanı maqul», dep oyladı ol. Ilaj qansha, temirshiniń shákirti jaman bala kórinbeydi, biraq qız ákesi oǵan razı emes, «teń teńi menen, tezek qabı menen», degendey balasın da ayıplay almaydı, ol da óz teńi menen quda bolǵısı keledi.

Atlar da, azıq-túlik te tayar, wádeli kún jaqınlap keler edi. Tóbeden túskendey tosınnan kelgen baxıtsızlıq dúnyanı astan-

kesten etip jiberdi.

284

Kún batıwǵa shamalasıp qalǵanda Kegeyli kópiri qasında onlaǵan atlı payda boldı. Toparın jazbastan, aspanda aylanıp jem izlegen quzǵınlar kibi atların jeldirip, átiraptı bir-eki aylandı. Tap

sol máhálde qabaqların kóterip Bániw menen qasında bir qız ekewi suwatqa qaray kele berdi, ádettegidey alısıraqta Ábiwtálip te kórindi. Qızlardı kórgen atlılar bir zamat toplanıp, túsiniksiz

tilde álleneni sóyleskendey boldı, soń atların jeldirip kelip

suwǵa kiyatırǵan qızlardı jerden kóterip alıp, shıńǵırıp jılaǵanlarına qaramay at aldına mingizdi, onı kórgen Ábiwtálip «way-way, ájapamdı alıp ketti», dep baqırıwı menen izge, sháhárge qaray juwırdı, bir-eki atlı topardan bólinip, izine túsip edi, ayaǵın qolına alıp shıbınday ushıp baratırǵan bala dárwazaǵa jaqınlap qalǵanın kórgennen soń atların izge burdı.

Ábiwtáliptiń shawqımı sháhárdi tik ayaqqa turǵızdı. Biraq sháhár ǵapıl otırǵan, «há» degende atlanıp shıqqanday jigit te, jigit bolsa mine shabatuǵın tayar turǵan at ta joq bolıp shıqtı.

Álbette, sum xabardı qızdıń suwdan qaytıwın kútip, ustaxana esiginen kósheni gúzetip turǵan Qayır esitti.

— Ne deyseń? Kim áketti ájapańdı? Nege áketedi? Ol

Ábiwtálipti belbewinen uslap silkiler edi.

— Bilmeymen kim ekenin... Onlaǵan atlı... Qurashların bastırıp kiygen. Jetelegen atları da bar edi...

Bul xabardan jigittiń júregi jarılıp kete jazladı. Ne bolǵanın bir degende túsine almay bası ǵuwladı.

—Alıp qashqan? «Alıp qashqan» degen sózdiń mánisi sanasına

állenemirde barıp jetti. Ustaxananıń japsarına iliwli turǵan

ákesi Árepbaydan miyras qalǵan qılıshtı alıp, misli urısqa atlanǵan adam kibi beline bayladı. Kózleri menen nayzasın, ákesi Bóribasar menen alısqan bórini shanshıp alǵan nayzanı izledi. Ol úyinde qalǵanın, keregege súyewli turǵanın umıtqan edi. Soń atlanbaqshı kisidey sırtqa shıqtı. Atlanbaqqa atı joq, Qarakól boyındaǵı awılǵa barǵansha waqıt ótip ketedi, bul dógerekte at kórinbedi. Atın usı jerge minip kelmegenine ókindi. «Nege minip kelmedim», dep gijindi. Sháhár háwlilerinde at az, barların hár kim minip ketken, basqaları sırtta baǵıladı, háwlilerge kirip

te kórmegen.

—Maǵan at berińler!— dep qıshqırdı. Qáhárli dawısı sháhár diywalların lárzege keltirip jańǵırıqladı. Mágar, jaralanǵan jolbarıs sonday etip aqırsa ájep emes. Qıyalında «at kerek, at kerek» degen oy aylanar, at bolsa Bániwdi áketkenlerdiń izinen quwıp jetiwdi, olar menen alısıwdı, bir tamshı qanı qalǵansha

285

qılıshlasıwdı, bárin gelle qılıp, qızdı qutqarıwdı, eger qutqara almasa sháhár dárwazasınan tiri kirmewdi, alısıp, shabısıp óliwdi árman qılar edi.

Tez arada bir neshe adam jıynaldı, állenemirde bes-altı at ta tabıldı. Sháhár aqsaqalı saparda edi, quwǵınshı qural-jaraǵın asınıp, aldınǵısı izdegisine qarap jolǵa shıǵaman degenshe sháhárge awır qarańǵılıq shógip úlgerdi.

Állenemirde ózine kelgen Qayır kimnińdur atın sorap alıp, awılǵa shaptı. Keregede súyewli nayzasın, qazıqta baylawlı turǵan Bektemirdiń atın alıp sháhár jolına túsip attı ayamay qamshıladı. Sháhárge kelgende Yusuptiń anası, hayalı, qızlarınıń shuwlap jılaǵanların esitkende Bániwden ayrılıp qalǵanın tereńirek uǵınǵanday boldı. Hayallardıń «tiriley ǵana ayrıldıq», dep aytınıp jılaǵan dawısları quwǵınshılar Kegeyliniń kópirinen ótip, sháhárden ádewir uzap ketkenge shekem esitilip turdı.

Qaraqshılar bul pursatta qashıqlap ketken edi. Quwǵınshılar da tún boyı at shaptırdı. Erteńine Qusxananıń

tusındaǵı Qońırat jaǵısına jetti. Kemeshilerdiń birazı óltirilgen, birazı jaralanǵan, onıń ústine qaraqshılar ózleri dáryadan ótken soń kemelerdiń túbin tesip, batırıp jibergen edi,

soǵan qaraǵanda izimizden quwǵınshı jetip almasın degen bolsa kerek.

—Keme joq, biz dáryadan ótkenshe qaraqshılar úylerine jetip alama, dep qorqaman, — dedi quwǵınshılar sárdarı. Quwǵındı toqtatsaq qalay bolar eken? Báribir izinen jetiwimiz qıyın.

—Nege toqtaymız. Sonda qızlar jaw qolında kete bere me? Bul Qayırdıń gápi edi.

—Onda ne qılayıq? — dedi sárdar jigitke tigilip.

—Alǵa. Qaraqshılardıń izinen.

—Dáryadan qalay ótemiz?

—At jaldaymız.

Quwǵınshılar sárdarı «mına jigittiń esi-huwshı jayında ma ózi?» degen kibi Qayırǵa gúmanlı názer tasladı.

Aqırında bir-eki keme tabıldı. Kemeshiler jıynaldı. Dáryadan ótiw bir-eki kúnge sozıldı. Quwǵınshılar at shaptırıp otırıp Aybúyirdiń qublasınan shıǵıp Ústirtke jetti. Ushı-qıyırı joq

qańıraǵan shól dalada izler joǵaldı. Qalǵan jaǵına táwekel etiwge kópshiliktiń júregi dawamay qaldı.

— Kórgen-bilgenlerdiń aytıwına qaraǵanda qaraqshılar qalmaqlar tárepten kelgen kórinedi, — dedi sárdar. Jáne olardıń

hár biri jetegine at alǵan, sharshaǵan attan túsip, qosardaǵı tıń atqa minedi de shaptırıp kete beredi. Mine, azıǵımız da tawsıldı.

286

Qaraqshılardıń izlerin joǵalttıq. Endi Qońırat tamanǵa júreyik,

sol jerden Yusup aqsaqalǵa adam jiberip, oylasıq salayıq, dep atlardı Qońırat sháhári tamanǵa burdı.

Kópshilik gúzgi suwıq urǵan shópleri quwrap, sırdanday dalaǵa aylanǵan Ústirttiń qumshawıt topıraǵın at tuyaǵı menen shańǵıtıp arqaǵa — Qońırat tamanǵa jol alǵan payıtta Qayır olardan bólinip,

izde qalıp edi. Atlılar oǵan dıqqat awdara qoymadı. Qońıratqa jetkennen soń barıp quwǵınshılıqqa qushtar bolıp qulshınıp turǵan jigittiń aralarında joq ekenligin ańǵardı. «Izde qalǵandur,

atı harıǵandur, keler», degen oy menen jigittiń joǵalıp qalǵanına úlken itibar bermedi.

Shımbayǵa adam jiberildi. Pursat qoldan berilgen edi. Yusup aqsaqal súyikli qızınıń joǵalǵanına isengisi kelmes, dógerektegi qońsılas ruwlar, bolmasa adaylar, yaki álim ruwınıń bir tentegi alıp qashqandur, tiri bolsa bolar, áytewir, degen oydan arı barmas, quwǵınshılar ketken tamanǵa kóz tigip turar edi. Xabarshıdan qızlardı alıp qashqan qaraqshılardıń kemeshi darǵalardı óltirgenin, izleri Ústirtte joǵalǵanın, olardı kórgenler qaraqshı-

lardıń tilin túsinbegenin esitkende qızın máńgi joǵaltqanlıǵına kózi jetip, bozlap jılap jiberdi. Bul jılawǵa bala-shaǵalar:

keywanı ana, ógey ana, sińli menen ini qosılıp, háwlini azanqazan etti.

Á llenemirde ózlerine kelgen úy-ishi «kepin kiygen kelmes, kebenek kiygennen úmit úzbe», dep basıw aytqanlardıń táwelleleri tásir etti me, ya ózleri jılay-jılay boldırdı ma, solıǵın basıp,

Yusup aqsaqal jası-úlken, jası kishi menen oylasıwǵa otırdı.

—Sózlerine hesh kim túsinbeginine qaraǵanda qaraqshılar Ashtarxan átirapı menen Jayıq dáryasınıń boylarınan arqaǵa qaray

sozılǵan Deshti qıpshaqtı gezip, kóship-qonıp júretuǵın qalmaqlardan kelgen bolıwı itimal, — dedi kópti kórgen Hábiy sawdager.

—Endigi jaǵında qanday shara qılmaq dárkar, — dedi eseńkirep qalǵan Yusup aqsaqal.

—Ashtraxanǵa, onnan arı qalmaq penen noǵayǵa kárwanlar barıp turıptı. Kárwanlarǵa qosıp sol tamanǵa jansızlar jibergen maqul boladı, — dedi Hábiy sawdager saqalın tutamlap. Jansız sawdager súwretinde astırtın túrde is júrgizip, tutqın bolǵan qız jóninde sorastıradı, dáregin taptı, degennen bul tamanǵa xabar jiberedi,

olar qızlardı satıp, dúnya tabıw maqsetinde urlaǵan, degen gúmanım bar, eger bul gúmanım durıs shıqsa, dáregi tabılǵannan soń barıp, tillaǵa jıǵıp alıp qaytamız.

287

Bul pikir kópshilikke, sonday-aq, qız ákesine de maqulday tuyıldı. Onnan artıǵın oylap tabıw da qıyın edi, shaması. Jansızlardı tawıp, kárwanlarǵa qosıp jiberiwdi qızın joǵaltıp qabırǵası qayısıp otırǵan Yusup aqsaqaldı ayaǵanlıqtan Hábiy sawdager moynına aldı. Jigitlerdi taptı. Kárwandı kútti. Waqtı-

sáti jetip, kárwan menen birge sawdager súwretinde eki adam jolǵa tústi.

Bul waqıtlarǵa shekem Qońıratqa irkilgen quwǵınshılar Shımbayǵa qaytıp kelgen, biraq olardıń ishinde iri deneli, qolayaǵı toqpaqtay temirshiniń shákirti joq edi.

***

Q ayır atınıń basın tartıp, topılımnan qalmayman dep umtılǵan dónendi erkine jibermedi. Ústirt dalasınıń shańın tozǵıtqan atlılar izlerine qayrılmadı, állenemirde kózden tasalandı. Meńirew dalada jalǵız atlı ǵana qaldı.

Jigit Shımbayda payıtında-aq Bániwdi alıp qashqan qaraqshılar menen júzbe-júz keliwdi, alısıwdı-shabısıwdı, olardan ústem keliwdi, tuwrı kelse hesh bir qayǵırıp otırmastan jan beriwdi, qullası Bániwsiz sháhárge qaytpawdı maqset etken edi. Áne, quwǵınshılar izlerine qayttı, Qońıratta bir-eki qonıp, hesh nárse pitirmey-aq, at arıtıp Shımbayǵa baradı. Olardıń ishinde qızdıń urlanǵanına janı shıntlap ashıytuǵınları shamalı, Qayırǵa uqsap Bániw ushın ólimge basın tigetuǵınları bolsa, joq.

Bul payıtlarda jigit óziniń janınan da artıǵıraq kóretuǵın Bániw atlı qızsız izge qaytıwdı, kóp ótpey Ústirt aspanın toltırıp jiberetuǵın sansız juldızlardı, hár kúni belgili waqıtta shıǵıp, álemdi jaqtırtatuǵın, belgili waqıtta uyasına jasırınatuǵın quyashtı da kóriwdi qálemes, kerek bolsa jasaǵısı da kelmes edi.

Gúz quyashı meńirew dalalardan asırılıp, súyiklisinen ayrılıp, qayǵıǵa batqan jigitti qıp-qızıl shapaǵı menen kómip jiberdi, soń jigittiń sheksiz qayǵısın kórip, oǵan járdem qolın soza almaǵanına qısılǵan kibi kók jiyekke jasırındı. Gúzgi dala qara maqpal kibi túndi jamıldı. Kóp ótpey dalalardıń iyesiz emes ekenligin dálillegen kibi, hár jer-hár jerden saǵallar ulıy basladı.

Jalǵızlıq jigitti qorqıta almas edi. Bul yalǵanshı dúnyadaǵı insan ushın eń awırı hám qorqınıshlısı ólim bolsa onı izlegen,

onıń qarańǵı hám jeksurın qushaǵına ózin atıwǵa táwekel etken adam ushın ne nárse qorqınıshlı bolıwı tiyis eken, álemde?

288

Qarańǵı túsiwden kórine baslaǵan juldızlar kóp ótpey arqadan qublaǵa, shıǵıstan batısqa sozılǵan shetsiz-sheksiz aspandı toltırıp jiberdi. Misli kókten jerge tigilgen sansız kózler kibi juldızlar emis-emis jaqtı shashıp, jımıńlay basladı.

Topardan qalıwın qalsa da jigit birer sheshimge kelmegen edi. Qay tamanǵa júriwdi, qaraqshılardıń tutqını bolıp ketken súyikli Bániwin qay tamannan izlewdi, qaydan tabıwdı, hátte qaysı baǵdarǵa qaray júriwdi de bilmeydi.

—Qáne endi Qızılqum ishindegi ash qasqırlardıń kóshti qamaǵanı kibi waqıya júz berse! Qáne endi Qayır atı menen birge ash qasqırlarǵa jem bolsa! Áh, iske aspaytuǵın ármanlar.

Tosınnan astındaǵı at álle neden setem alıp, qulaqların, qayshıladı, aldınǵı ayaǵı menen jer tarpıp oqırandı, izge qayrılıp bası awǵan tamanǵa qarap shawıp kete beriwge umtıldı, biraq kúshli qollar dizgindi erkine jibermedi. At iyesi házir dúnyadaǵı hesh qanday qáwip-qáterden seskenbes, bir mıń bir qasqır hámle qılsa da qashıwdı oylamas edi.

Q áwiptiń jaqın qalǵanı, qol sozım jerde qulaǵı tikireyip turǵanı attıń tuyaǵı menen jer tarpıp, kisnewinen bilindi hám kóp ótpey dónen jániwardı shorshıtıp jibergen qorqınıshlı maqluqtıń ózi de kórindi. Tuwrıraǵı ózi emes, al alıs aspandaǵı juldızlardıń sáwlesi túsip, kókshil kózleri ot shashqan kibi jaltjult etken maqluq keshki awǵa atlanǵan sırtlan qasqır edi.

—Qáne, jarıqlıq Kókjal! Shapshı men tamanǵa, — dep tiledi ishinen jigit. Kóksimdi, Bániwden ayrılıp qalsa da soǵıwdan toqtamay turǵan júregimdi ótkir azıwlarıń menen párshe-párshe etip tasla! Qáne bol, sen qanǵa toy, men azaptan qutılayın!

Kókiregin kernegen ıza, qayǵı, ruwxıy túskinlikti bayan etiwshi sózler tilinen aytılmadı, al ókpesinen qanday da bir hásiretli, qorqınıshlı óksik bolıp atılıp shıqqan edi! Ol sonday tereń nalaǵa tolı bolıp, onı esitkende qanday tasbawır adam bolsa da «áh» dep jibergen bolar, hátteki tilsiz haywanlar da bul gúrsiniwdegi teńiz kibi tereń dártti túsinip, ulıǵan bolar ma edi, kim bilsin!

Qasqır ash emes edi, sol ushın bul mákanda gezlesken namálim atlıǵa hújim qılıwdı qıyalına da keltirmes, kerisinshe kútilmegende qarsı aldınan shıqqan adamnan seskenip bir qaptalǵa sekirip túsken, qanındaǵı haywanıy sezimler oyanıp, qáwipti qarsı alıwǵa tayarlanıp qulaqları tikireyip, jelke júnleri úrpeygen

edi.

Dónen at qasqırdan qorqar, onıń menen betpe-bet kelmegen, biraq násilden-násilge ótip kiyatırǵan iyis seziw qábileti arqalı

qasqırdıń júdá qáwipli maqluq ekenligin ańlap úlgergen. Sol ushın bul jerden, qáwipten tezirek qashıp qutılıwǵa umtıldı. Ózin tejep turǵan polat awızlıq penen alısıp, artqı ayaqlarına salmaǵın saldı da aldınǵı ayaqların tikke kóterdi, bunı ózine qılınǵan hújim, dep túsingen qasqır quyrıǵın qısıp, izge burıldı, at ta shıdap tura almadı, bir orında shırgúbelek aylandı, polat awızlıqlar eki eziwin jırtıp jiberetuǵın dárejede

tartılǵanına qaramastan bası awǵan tamanǵa patıraqlap shaba jóneldi.

At ústindegi adam da kóp ótpey negedur dizginin jiberip, attı óz erkine qoya berdi. Dónen at qula dalada bawırı jazılıp, biraz joldı basıp ótti, aldı burın zuwlaǵan samaldı qaptalınan ótkerip turǵan qulaqlarınıń túbi terledi, soń qoltıqları, bara-bara omırawı menen sawırı terlep, aqırında pútkil denesinen ter tamshılay basladı, álemde bolıp atırǵan islerge biypárwa bolıp qalǵan jigittiń qolı negedur súrnigip ketken attıń jalına tiyip

edi, qolı suw boldı. Kókireginde qandaydur sezimler oyanǵanday tuyıldı, biraq onıń parqına barǵısı kelmedi, mágar ol ayanısh sezimi bolsa kerek, sebebi at haqqında oylaǵan edi: «janiwar qara terge batıptı». Báribir jılawdı tartpastan, torı dónenniń shabısı kem-kemnen tosańlap, aqırında taqqa toqtap qaldı.

«At janiwar boldırdı, onıń ne gúnası bar. Kóp ótpey denesine qatqan ter suwıp, ayazlaydı. Bektemirdiń atı bul...»

Erksiz attan túsip, bóktergidegi jabıwdı aldı. Attı jabıwlap, átirapqa kóz tasladı. Juldızlardıń sáwlesinde júdá bir uzaq jer kórinbeydi, saǵallar menen olardan basqa qandaydur ańlardıń sesleri esitiledi.

Atqa qayta mindi, at aqırın júre berdi, jigit onı qıstamadı, qayda ketip baratırǵanın dónen at ta, ústindegi adam da bilmes edi.

Alıslarda jılt-jılt etip janǵan ot saǵımı kózge shalınǵanday boldı.

«Kim ol adamsız dalada, tún ishinde ot jaqqan? Mágar men izlegen qaraqshılardur!»

Sońǵı oy kewliniń bir múyeshinde úmit ushqınların payda etkendey edi.

Q ansha júrgenin bilmeydi, ot jetkermes edi. Aqırında otqa dawıs jeter jerde irkilip, átiraptı baqlay basladı.

Ottıń dógereginde hesh kim kórinbedi. «Jinniń jaqqan otı emes pe?».

Ele de jaqınıraq barıwdı sheshti.

290