Kenesbay Karimov Agabiy

temir buyımlardıń arasında uńǵısı ketken bel menen ketpen, tisleri ketilip batıl bolǵan oraq, qayralıwı tiyis shot penen balta, kepseri ketken pazna, taǵı álle bir temir buyımlar bar

edi. — Jaz boyı kelemen deymen, kele almayman, bir kún gúzlik egiw kerek, bir kún júweri oraq, bir kún tarı oraq, bir kún túyek aydaw degendey «shopan ólgende tınadı, diyqan jamǵırda tınadı» dep biykar aytpaǵan qusaydı ata-babam, paqır. Qullası usta jora, mınalardı saǵan ákelip ońlataman dep niyet etkenim qashan, keliwge buyırǵan kúni búgin qusaydı, áytewir.

—Wáleykum assalam, Úmbetbay dayı, haw barmısań, áytewir, kópten qarayman, kórinbey ketti dep. Awıldaǵı dayılarım tegis

aman ba, biziki de usı talap, baylap qoyılǵanday bizge de bılaybılay shıǵıw buyırmaǵan. Bıyıl diyqanshılıq qalay?

—Hárne, hárne, — dedi diyqan. Báhárgi tasqında Qarabaylı

kánarınan shıǵıp, ádewir jerlerdi suw bastı, hár qashanǵıday basıwǵa ekken diyqanshılıq shep bolmaydı, jáne alla biledi, qashan qapqa túspegenshe anaw-mınaw dew qıyın, usta jiyen. Soń diyqan jerde úyilip jatırǵan óziniń buyımlarına qaradı.

—Áne usta jiyen, mınalardıń ketken jerlerin ońlap, kepserlep, sharlap degendey, kelege keltirip bereseń.

—Biziń kewsendi qashan bereseń, awılıńa dán tiyep qaytatuǵın arba jibere bereyin be? — dep qoyadı usta jiyen bir jaǵı oyın, bir jaǵı shın. Onıń ústine jiyen payımdı barlıq qıtay jıynalıp qossańız, áh-háy qansha boladı?

—Kewsendi barsań alasań. Kórigiń menen balǵa-tósińdi mına shákirtińe kótertip barsesh, Qusxana betlerge, «hám tayımdı úyretemen, hám dayımdı kóremen», dep. Dándi kárwan menen alıp qaytpasań, maǵan kel.

—Muz qatsın, barǵanım bolsın, — dedi terge malınǵan bóz kóylektiń sırtınan bulshıq etleri bilem-bilem bolıp kórinip,

awır balǵanı hár kótergende bultıldap oynap turǵan temirshi. Dán mol bolsa kárwan da jollayman.

—Shákirtiń qalmasın, — dep gápti nıǵızladı, diyqan.

—Álbette qalmaydı.

—Bul jigitsheni tanımadım, iniń emes pe? Awıldan ketkenińizge de biraz boldı, inileriń de bar edi ǵoy? Jiyensheler...

—Bul jigit te inim, ózimizdiń qıpshaq taypasınan, biraq

tap Buxar sháháriniń ózinen kelgen desek te bolar, bul jaqtaǵı tuwısqanların izlep kelipti.

— Alma almadan alısqa túspeydi, degen-ǵoy. Bul jigit te saǵan uqsaydı. Soǵan qaraǵanda barlıq qıpshaq bir atadan tarqaǵanı ras

261

qusaydı, dep házillesti diyqan. Sońınan qosıp qoydı, — Biz qıtaylardıń da biraz aǵayinlerimiz Jańadárya degen jerden Kegeyliniń boyına jaqında kóship keldi, dep esitip atırmız.

Atı qaraqalpaq qáne endi bir jerge toplanıp birlessek, bizge hesh kim tırnaq batıra almas edi.

—Nesin aytasań Úmbetbay, aytqanıń durıs, dep suwıq demin aldı. Ákemniń tuwısqanları «kóshpeymiz», dep kishi júz ishinde qalıp ketken eken, ákem paqır ólerinde «tuwısqanlarımdı kóremen be», dep kózi ashıq ketti. Aǵayinniń qatar qonǵanınıń ózi ǵániymet

pe, degen qıyalǵa baraman, geyde, ásirese keshegi atalarımız basınan keshirgen alǵaw-dalǵaw zamanda...

—Háy jiyen, hár kim óziniń ólisin aytıp jılaydı, degendey adamnıń kewlin buzıp jiberdiń. Kel, jaqsısı men ózińdey bir usta babamnıń basınan keshirgen waqıyasın aytıp bereyin, shákirt

balań da qulaǵına quyıp alsın, mágar sabaq bolar keleshekte, — dedi diyqan quwnaq dawıs penen. Al, tıńlań...

—Arǵı babamız Mámbetqul qıtaydan taraǵan Óteǵul menen Adaq degen inisi ekewi el gezip temirshilik qıladı eken. Óteǵul balǵası menen tósin arqalasa, inisi kórik penen kómirin arqalap, bir

jerde qonıp, bir jerde túslenip, gez kelgen awılda hár kimniń mútájin pitkerip, bergenin alıp kiyatırsa bir awılda bir ǵarrı gezlesip, bulardı irkedi.

—Mútájim bar, balalarım, — temirshisizler shaması, deydi

ǵarrı kókiregin japqan appaq saqalın tutamlap, appaq kirpiginiń arjaǵındaǵı kózleri sıǵırayıp. Maǵan bel oǵada zárúr, bel soǵıp berińler.

Temirshiniń talabı bel soǵıw emes pe, dárhal tósti jerge qoyıp, kómirdi tutandırıp, kórikti basıp jigitler iske qumbıl kirisedi,

kóp ótpey ǵarrınıń bergen shappattay temiri belge aylanadı. Bel tayar bola kelgende ǵarrı ustanı irkedi.

—Balam, sál, eglene tur, ǵarrılıq qurısın, esimnen shıqqanına qarashı, maǵan bel emes pazna kerek eken, mınanı soǵan aylandıraǵoy, deydi kúlimsirep.

—Lábbay, qardardıń gápi biz ushın buyrıq, dep Óteǵul mańlayınıń terin artıp qoyıp, tayar beldi shókkish urıp paznaǵa aylandırıwǵa kirisedi. — Qáne, bas kórikti,— deydi inisine.

Á lqıssa tayar bel bir zamatta paznaǵa aylanadı. Endi tayar buyımnıń qulaǵın temir shege menen kepserleyin, dep usta shegege qolın uzatqan payıtta aqsaqaldıń peyli taǵı aynıydı.

—Wah, — dep jambasına bir urıp qoyadı ǵarrı taǵı da. Alla bárekella, bizge pazna emes, oraq kerek eken-ǵoy. Gúz keldi, biydaylar

262

pisti, mınaw qolıńdaǵı temirdiń suwǵarılıwdan isi pitti, ol polatqa aylandı. Qıynalma balam, babańa bir keskir oraq soǵıp bere-ǵoy, deydi.

Usta sál eglenip, belin jazıp, mańlayınıń terin súrtip aladı da, paznanı otqa salıp inisine: «kórikti bas, Adaq», deydi.

Túrinen bul ǵarrınıń qılıqlarına ashıwlı ekeni bilinip tursa da kórikti basa beredi, ottıń qızıwınan ba, ya qáhárden be júzi bozarıp, terley baslaǵan eken.

Qullası keskir oraq ta tayın boladı, onı usta biraz suwısın dep «waj» ettirip qabaqtaǵı suwǵa batırıp alıp saplawǵa qolaylassa ǵarrı taǵı ózgeredi. Endi oǵan oraq emes, biz kerek bolıp qalǵan emish.

Ó teǵul «ǵıń» demesten balǵanı qolǵa aladı. Inisi kórikti basadı. Bizdi saplayman dese, ǵarrı taǵı ózgeripti.

—Kórdim temirshi balam, qolıńnan qálegen buyım soǵıw keler eken, tán berdim, taǵı aljastım, haslında bizge biz emes, al bizdiń balası «bizbildik» kerek eken.

Sol jerge jetkende ustanıń kórik basıp turǵan inisi kóriktiń jibin jerge ashıw menen tartıp urıptı.

—Bul ne qılǵan aljıǵan ǵarrı. «Biz balası bizbildik», degendi kim kórip, kim esitipti. Men onday nárseniń bolatuǵının ómirim tuwıp esitpegenmen, — depti.

Bul waqıtları «biz balası bizbildik» soǵıw ushın tayar bizge shókkish ura baslaǵan Óteǵul bas shayqap:

—Háy inim Adaq, pitip turǵan isti buzajaqsań, gápti qoy, bas kórikti, dep inisin tınıshlandırmaqshı bolıp atır eken, ǵarrınıń ózi Óteǵuldı toqtatıptı.

—Jeter, sheberligiń, sabır-shıdamıń menen úlken sınaqtan

óttiń, Óteǵuljan, — depti kókiregin jarıp turǵan appaq saqalın tutamlap. Inshalla dańqıń menen keńpeyilligiń jurttan-jurtqa taraǵay, jay qolıńdı, tile tilegińdi, pátiya bereyin, degen eken.

Sonda Óteǵul atamız: «Jeti áwladıma shekem ash ta qılma, toq ta qılma, jaw qolında hesh birin bende qılma», degen tilek tilese «áwmiyin» dep pátiya beripti de, Adaq atamızǵa qarap: «Háy bir shıdamıń joq bala ekenseń, Adaq bol, bir yarım qadaq bol», dep kózden ǵayıp bolıptı. Shaması ǵarrı súwretinde kelgen Qızır

ata bolsa kerek, dep áńgimesin tamamladı Úmbet.

Bálki kópti kórgen temirshi usta bul ańızdı burın da esitkendur, biraq áńgimeni qızıǵıp tıńladı.

Q ayır bolsa birinshi esitiwi edi. Ápsanawiy usta, onıń sabırsız járdemshisi jóninde oylap qoydı.

263

Usı payıtta sháhárdegi háwlilerdiń birinde turatuǵın, jası ádewirge barıp qalǵan, bir waqıtları sárwi talday tip-tik qáddi waqıt salmaǵınan ádewir iyilgen, jaslıǵında shıraylı bolǵanınan dárek beretuǵın badam qabaqları salınıp, narazı keyipte júretuǵın káywanı esikten sóylenip kirdi.

— Usta bala, qolıń bos pa, mınaw atı óshkir átóshkirdiń bir jeri qıyılǵan kórinedi, shoq alıp, kúlge kómemen, desem qolımnıń aytqanına kónbeytuǵın boldı, kórós, — dep qolındaǵı átóshkirin ustanıń dáskesiniń ústine tasladı.

Qulaǵı kelgenlerge túriwli bolsa da is penen bánt usta dárhal qolındaǵı qısqısh penen uslap turǵan temirdi otqa qoyıp,

átóshkirdi alıp, ol jaq, bul jaǵın aylandırıp kóre basladı.

—Eki jaqlawın biriktirip turatuǵın sımtemir qıyılıptı. Házir jónleymiz, dep usta kempirdiń aldında páyik boldı. Onıń sebebi bar edi. Káywanınıń ózi de ozbır, tiygen jerin julıp

alatuǵın, onıń ústine sháhárdegi eń azada háwli usı kempirdiń ulına tiyisli, al ul bolsa anaw-mınaw emes, sháhárdiń iyesi bolsa ne deyseń?

Awa, sháhárdiń iyesi bar edi. Hár jılı bolmasa da, waqtıwaqtı diywallardıń jamǵır hám qar ızǵarınan ılayǵa aylanıp, ketilgen jerleri ońlanıp, dárwazanıń jaramsız halǵa kelgen taxtayları almastırılar, bunday jumıslardı orınlaw ushın ustalar jallanar, olarǵa haqı tólener, qala turǵınlarınan dárwazaǵa saqshılar belgilener, bulardıń bárine qárejet kerek bolar, qárejet jıynaw da, aytılǵan islerdi orınlaw da qala aqsaqalına júklener, aqsaqaldıń atı Yusupbay edi.

Aqsaqaldıń ákesi dáslepkilerden bolıp, tuwısqanları menen Kegeyliniń boyına kóship kelip, arqadan qublaǵa, túslikten batısqa tartılǵan jollar kesispesine bir-birine tutastırıp atpa ılaydan

jaylar salıp, ornalasıp aladı. Bara-bara jaylar salına-salına bul mákan sırttan qaraǵan kózge bir qorǵan sıyaqlı bolıp kórinedi.

Ol zamanlarda qaraqalpaqlar atpa ılaydan jay salıwdı onshelli úrdis qıla bermes, úyrenshikli otawlarında qısı-jazı jasay berer

edi. Sońın ala Buxara menen Xiywa diywalların kórgen shımbaylılar atpa jaylardıń sırtın diywal menen qorshap, qorǵan ishine háwliler salıp, bazar menen dúkanlar, kárwansaray qurıp, aqsaqal saylap, óz zamanına say kishigirim sháhárge aylandıradı.

Yusupbay aqsaqal bazar menen kárwansaraydıń iyesi, al dúkanlar Hábiy sawdagerge tiyisli edi.

Haslında bazar menen sháhár Qızır darıǵan jerde biná boladı, dep aytısadı. Bul boljam itimaldan alıs bolmasa kerek, qalay

264

degende de Shımbay kem-kemnen tolısıp, bazarı da keńeyip Xiywa soramınıń arqa tamanındaǵı áhmiyetli orınǵa aylanıp barar edi.

Sháhár turmısına kem-kemnen sińisip baratırǵan shól perzenti, shólde tuwılıp ósken Qayır ushın sháhárdegi bir háwli, sol háwlide ósken bir ájayıp gúl barǵan sayın qádirdan bolıp baratırǵanın moyınlamasqa ilaj bar ma?

Ustaxanaǵa átóshkir alıp kelgen káywanını kórgende Qayır negedur bir jaǵınan qısınıp, bir tárepinen kewli alıp ushıp

ózin biyjaǵday seze basladı. Aqırı ol sháhár aqsaqalınıń, anası, Yusupbaydıń erketay qızı Sháhribaniwdiń kempir apası edidaǵı!

Qızdı dáslepki ret kórgen payıtların Qayır entigip-entigip esledi.

...Awa, sol saparı da kóriktiń jibinen tartıp-tartıp qoyıp, bir kózi menen bazar maydanında asıq oynap atırǵan Erejepti baqlap turıp edi, tosınnan ustaxanaǵa qarama-qarsı táreptegi háwliniń esigi ashılıp, onnan kók kóylek kiygen, kókiregindegi

háykel qońırawshaları menen shashbawdaǵı gúmis teńgelerdiń shıńǵırlısı qulaqlardıń qurıshın qandıratuǵın sazǵa megzep, ayday

júzi adamdı aqıldan azdıratuǵın dárejede gózzal, mágar Qayır menen jası teteles, ya bir-eki jas kishi bir qız suwqabaǵın iynine salıp shıǵıp kele berdi.

Murnına samal enip kiyatırǵan óspirim bunday sulıwdı kórip tań qalǵanlıqtan ba, negedur gá jılaǵısı, gá kúlkisi kelip, hesh birin kelistire almay gózzallıqtan kóz úzbey ańırayıp qatıp qaldı.

— Kórikti bas, — degen temirshi ustanıń ózine kelgen dawısınan óspirim sonnan baslap bir kózi ádettegidey bazar maydanında asıq oynap otıratuǵın Erejepti emes, al qarama-qarsı háwliniń esigine baǵatuǵın bolıp qalǵan.

Bolasınlı Erejep baǵatuǵın malı, qılatuǵın basqa talabı bolmaǵanlıqtan, kóbirek bazar maydanın toltırıp asıq oyını menen qumbıl bolatuǵın sháhár balaları menen ájik-gújik bolıp úyrengen, biraq ójet minezi, nahaqlıqqa shıdamaytuǵın tuwrılıǵı sebepli ózi qatarlı, bazda ózinen úlkenler menen de mámlege kele almay, talasıp-tartısatuǵın payıtları kóbirek bolatuǵın edi. Bul

peyli oǵan ap-ańsat ǵana «Qulshı biydiń tentegi», «tentek» degen biy-hazar, bálki hazarlı da shıǵar, ol jaǵı bizge onshelli málim emes, laqaptı «Erejep» degen atına qosıp japsırdı.

Bul laqap oyın maydanında tez-tez aqlanıp, girlew, nahaqlıq shıqqan jerde Erejep ózinen úlken yaki, aqsaqaldıń ya sawdagerdiń balası bolıwına qarap otırmastan sózi ótpegen jerde daw-jánjeldi

265

judırıq penen sheship turatuǵın, sol ushın anda-sanda murnı qanap, yaki kózi kógerer, onı bala ákesinen jasırar, óziniń tentekligi ushın Qayırdıń dákke jewin qálemes edi.

Bir saparı kimnińdur siltegen mushınan kózi kógerip qaytıp kiyatırǵanda aldınan ákesi Qulshı biy shıǵıp qalması bar ma?

Á kesi onı jol ústinde tergep otırmadı. Keshqurın otawına shaqırdı.

—Al, ne boldı, sóyle, bul saparı da dawdı judırıq penen sheshtiń be? Ákesiniń dawısında ashıw, qáhár ya ǵázep joq edi.

—Solay boldı, ata. Shıdap tura almadım.

—Áne, sol shıdap tura almaǵanıń shataq, balam, — dedi ákesi mehriban dawıs penen. Meniń sennen dámem zor. Sen bolsań qoydıń bir asıǵınıń ústinde talasıp ya birewdiń murnın buzıwǵa, ya ózińniń murnıń buzılıwına tayarsań.

—Sonda ne qılayın ata, zorlıqqa shıdayın ba?

Biy oylanıp qaldı. Ne dep juwap beriw zárúr. «Shıda, shıday ber», dese bárine shıday-shıday hesh nárseniń parqına barmaytuǵın kómpis bolıp qalsa! «Shıdama», dese adım sayın alısa beretuǵın sháddes bolsa? Orta tusı qay jerde ózi?

—Adamda aqıl bar ulım, — dedi állenemir oylanıp bir sheshimge kelgen Qulshı. Menińshe azǵana shıdap, aqıldı isletken shep bolmaydı.

—Aqıldı qalay isletiw kerek?

—Aqıl isletiwdiń mıń da bir usılı bar. Onı keyinirek

uǵıp alasań. Tuwrı sóziń, haqıyqatlıq ushın jan kúydirgeniń jaqsı. Biraq bastan burın qoldı isletpe, bastan keyin islet qoldı,

sonı yadıńda tut. Endi bar, jaralarıńa málhám bastır.

—Ata, — dedi bosaǵada irkilgen Erejep, meniń ushın Qayırdı jazalamań, onıń ayıbı joq. Ol bárqulla meniń qolımdı uslap tura almaydı.

—Yaqshı, jazalamayman, onday etiw oyımda da joq.

«Balaǵa tárbiya kerek», dep oyladı otawda jalǵız qalǵan biy. «Ele oyın balası, azǵana oynasın», degen ekinshi oy birinshisine qarsı shıqtı.

«Balanı bastan, qatındı jastan» degen pikir maqulıraq kórindi.

Óziniń óspirim payıtında atqa minip, biylik etkeni yadına tústi.

«Tárbiya kerek. Oqıtıw kerek. Mektep jasınan ótip baratır, ele asıq oynap, tenteklik etip júripti».

Yadına qıtay ruwınıń biyi Rısnazardıń balası Turım túse ketti. Erejepten sál úlkenirek, biraq oqıwı ádewir bar. Balasın

266

soǵan qossa qáyter eken? Erejep tek sháhár balaları menen ǵana emes, Lar boyında otırǵan qońsı awıl balaları menen de birge oynap, tanısıp alǵan edi. Ózinen sál úlkenirek Turım, ózi menen teteles Tampı ustanıń balaları Beknazar, onnan kishkene urnıqqır Seytnazar menen Erkinbaydı ózine jaqın tartar, mágar olardıń

da ózine megzegen ójetligi unaytuǵın shıǵar. Taǵı da sol awıldan Ó mirbek degen bala tili ótkir, reti kelse ákesin de ayamaydı. Bir saparı Qasqa joldan kiyatırǵan jolawshı oynap atırǵan balalardıń janında kóligin irkip, joldı kórsetip:— Balalar,

mına jol qayaqqa baradı? — dep soraǵan eken, balalardıń ishinen suwırılıp shıqqan qıyıq kózli qara bala:— bul jol hesh jaqqa barmaydı, usı jerde jata beredi, depti. Renjigen jolawshı:— Hey bir qırsıq ekenseń, dese Ómirbek:— qırsıq bolıp arbańnıń kósherin sındırdım ba?— degen qusaydı.

Kóp ótpey Qulshı biy balası Erejepti Turımǵa qostı. Alısıraq awıllardıń birinen Buxarada medireseni oqıǵan bir molla sol jerden oqıwǵa ıqlaslı úsh-tórt balanı qosıp, dáris bere basladı. Erejep mollanıń shıbıǵın bir-eki márte jegennen soń moyıntawlıq ete baslaǵan edi, ákesiniń rayın jıǵa almadı.

Endi molladan sabaq alıw menen bánt bolǵan Erejep asıq oyınına juma hám ekshembi kúnleri baratuǵın boldı. Boyı da

ósip, sanası da jetilisip barar, Qayırdıń ǵamxorlıǵınan da qutılǵan, Qayır endi arqayın kórigin basıp, bazda ustanıń ruqsatı menen balǵa uslap, som temirdi shókkishlep hár qıylı buyımǵa aylandırar, ústingi erninde murtı tap berip, boyınıń uzınlıǵı

menen jawırnınıń keńligi kámalına kelgen jigitlerdikinen qalıspas, bulshıq etleri bilewlenip, naǵız dápeń temirshige aylanıp barmaqta.

Sháhribanu de erjetip kelmekte. Anası túrkstanlı uyǵır qızı edi. Puqtalıǵı menen duwpıyazlıǵı, úrkek quralay kózlerine megzegen qıyıq qara kózleri, qır murını menen sál túrilińkiregen lábleri anasına tartqan, uzın boyı menen qıpsha belligin, biyday reńdi waqtında qayıń jigit bolǵan ákesinen alǵan. Anasın

Sháhribanu emis-emis yadlaydı, uyǵırsha háyyiw aytqanları qulaǵında qalǵan, sonday bir shıraylı hayal edi, qız endi bes jasqa shıqqanda tuwǵan anası qaytıs bolıp, ógey ananıń tárbiyasında qaldı.

Q ızdıń tárbiyası menen ógey anadan góre kóbirek Yusuptiń anası, biz ustaxanada kórgen káywanı hayal shuǵıllandı. Erkeletip hám uzın atqa tilim kelmeydi, dep «Bániw» dep ataǵan da sol. Ógey ananıń bir neshe ul-qızları, yaǵnıy Sháhribaniwdiń úkeleri

bar edi, ákesi bárqulla óziniń jaqsı kóretuǵın qızı Bániwge

267

ózge ul-qızlarınan góre kóbirek mehriban bolıwǵa umtılar, sol ushın eń jaqsı kiyim, oyınshıqlar, jaqsı sóz eń dáslep Bániwdiki bolıwın qáler edi, al ógey ana ákege qastpa-qas onıń kerisin islewge tırısar, sol ushın da ákesi úyde joq payıtlarda ógey ana oǵan qısım kórseter, qızdıń ananı jamanlay almaytuǵının bilip sonı qılar edi. Bunday payıtlarda, ákesi qandaydur jumıslar menen saparlarda kóp boldı, Bániw úkelerinen bólinip, kempir apasınıń janınan pana izledi. Káywanı kóp ertekler biler edi, qıs kúnleriniń uzaq keshlerinde dáwlerdi jeńgen batırlar, mástan kempirler, maqsetlerine jetken ashıqlar jóninde erteklerdi tıńlap

uyqılawǵa úyrengen qız ármanshıl bolıp ósti. Kemkewil, ógey anadan jábir kórgen qız ózin alıp deneli, aq kókirek, hesh qashan aldamaytuǵın batır jigittiń janında kóriwge, onnan pana tabıwǵa umtılar edi. Ógey ana ózi tuwǵanlardı Bániw menen baqtalas, dep esaplasa da qız óziniń úkelerin sonday jaqsı kóretuǵın, olar dese ishken asın jerge qoyatuǵın mehriban boldı.

Bir saparı sińlisi Bániwdiń altın baldaqlı, peruza kózli sırǵasın taǵıp oyınǵa ketipti de, qalay bolsa da shomılaman, dep sheship qoyǵanda joǵaldı ma, ya súńgiymen, degende qulaǵınan túsip qaldı ma, birewin joǵaltıp alıptı. Ákesi saparǵa ketken, keshqurın

sır ashıldı, sińlisi oyınnan kelgende anası onıń qulaǵındaǵı bir sırǵanı kórip, «ekinshisi qáne?» dep soraydı, qızı sonda barıp ájapasınıń sırǵasın taǵıp ketkenin yadına túsirip, sırǵanı joqlap, shomılǵan jerine juwıradı. Onıń menen sırǵa tabıla

ma? Perzent ushın hár nársege tayar ana Bániwge kelip júginedi. «Bániw qaraǵım, sińliń sırǵańnıń birewin joǵaltıp alıptı, bilemen sırǵanı sen jaqsı kóretuǵın ediń, anańnan qalǵan kóz edi. Ákeń bul islerdi bilse sińlińdi ayap qoymaydı, tayaqtıń bir ushıq maǵan da tiyiwi sózsiz, ilajı bolsa bul islerdi ákeńe bildirmeyik, nábada bilse, ózim joǵalttım, dep ayta-ǵoy», dep astıústine tústi.

Shınında da uyǵır zergerleri soqqan, anasınan miyras bolıp qalǵan sırǵa Bániwdiń kóz qarashıǵınday saqlaǵan múlki edi. Ilaj qansha? Endi sińlisin ákesi jazalaǵan menen, ógey anası jábir kórgen menen joǵalǵan sırǵa tabılar ma?

— Yaqshı apa, — dedi qız ishi iyt jırtqanday bolıp tursa da. Bul sırdı hesh kimge aytpaymız. Hátteki kempir apama da. Eger jazatayım sır pash bolıp qalsa, «ózim joǵalttım», dep moynıma alaman.

Ógey ana usınday mehriban qızdı ishinen jek kórip kelgenine pushayman bolıp, qızdıń mańlayınan súyip aldı.

268

—Qoysh apa, joytılsa, sırǵa joytılıptı, soǵan da sonsha ma?

—dep kózlerine quyılıp kelip qalǵan jaslardı kórsetpew ushın júzin burdı.

Qayır Bániwdi hár kúni kóriwdi ańsar, qız suwqabaǵın kóterip, shashbawındaǵı gúmis teńgeler menen háykeliniń qońırawları shıńǵırlap háwli esiginen shıqpaǵan kúnleri qımbatlı buyımın joǵaltqan adam kibi ózin biyjaǵday seze baslar edi. Qız háwli esiginen shıqqannan soń jigit burınǵıdan da beter taqatsızlanar, qabaq kóterip, júrip emes, al misli suwda júzgen qus kibi sırǵanap baratırǵan, uzın kóylegi jerge tiyip turǵanlıqtan ayaǵınıń tobıqları da kórinbes edi, qızdı kózi menen dárwazaǵa shekem gúzetedi, toqtap qalmaslıq ushın kerek bolmasa da kóriktiń jibin tez-tez tartadı, onı ańlaǵan usta ishinen «jigit ashıq boldı» dep oylap, murtınan kúlip qoyadı. Usta da jigit bolǵan shıǵar, aqırı,

jas waqtında kimler ashıq bolmaǵan, kimler súyip qalmaǵan, deysiz. Bir kúni háwli esigi ashılıp, Bániw shıqtı da temirshi

dúkanına qaray tuwrı kele berdi, iyninde negedur suwǵa barǵanda alıp shıǵatuǵın qabaǵı kórinbedi. «Dúkanǵa kiyatır», dep oyladı júregi qanasınan shıǵatuǵın kibi qattı soǵıp ketken jigit.

Áne, ol dúkannıń ashıq turǵan qapısınan ishke kirdi. Jigit átiraptaǵı háreketlerdi: kórikte janıp turǵan ottı, onıń ústindegi lalaptay qızarǵan temirdi, tós janında turǵan ustanı, qullası kózine kóringen hám kórinbegen barlıqtı umıtqan, pútkil álemde temirshiniń shákirti bolǵan ózi hám bosaǵadan atlap atırǵan qız ǵana qalǵan edi.

Bániw esiktiń aldında kóriktiń jibin uslap turatuǵın jigitti

hár kúni kórip, óziniń basqan hár bir qádemin kózleri menen gúzetip turatuǵının sezip júrse de, quralay kózlerin keń ashıp, misli bul jigitti birinshi mártebe kórip turǵanday basınan ayaǵına shekem bir qarap aldı. Bul názerden jigittiń júregi shadlandıma, qapalandı ma, onı ózi túsine almadı, biraq ornınan qozǵalıp, misli tómen túsip ketkendey boldı.

— Mınanıń shıńǵası túsip qalıptı, — dedi sazendeniń qolına túsken duwtar sazınday jaǵımlı dawıs.

Q ızdıń dawısın birinshi mártebe esitken jigittiń tańlanıwında shek bolmadı. «Qanday súykimli, qanday jaǵımlı!».

Bániw kók kóyleginiń uzın jeńinen kishkene ǵana qırǵıshtı shıǵardı. Hár bir úydiń qazan-tabaǵınıń dógereginde júretuǵın, qarshında qasıq penen pıshaqtıń qasında saqlanatuǵın, úy biykesiniń hár qanday as pisirgende dártine jaraytuǵın, qádimgidey temir qırǵısh edi.

269

— Qáne, ákel, dep qolın sozdı Qayır.

Bunday kúsh hám batıllıq boyına qaydan kelip quyılǵanın jigit elege shekem bilmeydi.

Q ız qırǵısh uslaǵan qolın Qayır taman uzattı. Qabarǵan qollarǵa Bániwdiń názik sawsaqları tiyip ketkende jigit esten ayrıla jazladı.

—Qáne jigit, onshelli qıyın nárse emes eken, óziń iske kiris. Ustanıń dawısı jigitti ózine keltirdi. Qolındaǵı qádimgidey temir qırǵısh emes, al qanday da bir qádirli zat kibi abaylap ǵana tóstiń janına qoydı. Sımtemirdi oshaqqa salıp, kóriktiń jibin usladı.

—Men bir aylanıp keleyin be, — dedi qız sıńǵırlaǵan dawıs

penen.

—Házir tayar boladı, aylanıp kelip júrmey-aq áketeseń, — dedi usta.

Sım temir bir zamatta qızardı. Qayır onı qısqısh penen alıp tóske qoydı. Soń atawızdı alıp, shókkishley otırıp, sımǵa sheńberge aylandırdı. Sheńberdi qádirli qırǵıshtıń temir sabına ornatıp, bir-eki márte shókkishlep, sım sheńberdiń bir-birine tiyip turǵan jerin biriktirdi. Qabaqtaǵı suwǵa batırıp edi, ıssı temir ses shıǵarıp, azı-kem par kóterildi.

Jigit ózin isenimli tutıp, kóz ilespes shaqqanlıq penen isledi, bunday shapshańlıqqa kópti kórgen temirshi de tań qaldı.

—Raxmet, — dedi qız sazlanǵan duwtar sestindey dawıs penen. Haqısın atam tóleydi, ǵam jemeń.

—Yaq, yaq, hesh qanday haqı kerek emes, — dedi Qayırdıń ornına temirshi.

—Yaqshı, — dep bas iyzegen qız Qayır tamanǵa pinhamı qarap

qoydı.

Jigit quwanıshtan sekirip jiberiwge sál ǵana qaldı.

—Ashıq bolıp qalıpsań bala, — dedi salmaqlap sóylegen temirshi Bániw ketkennen soń. Qızdıń da sende kewli joq emes. Biraq aytarım, kúyip qalma, sońınan bir ómir yadıńnan shıqpaydı. Bileseń, qız aqsaqaldıń qızı. Xalıqta: «teń teńi menen...» degen gáp bar. Ózim basımnan bir mártebe keshirgenlikten aytıp atırman, kewlińe alıp júrme, taǵı...

Bul sózlerden Qayırdıń quwanıshı qızıp turǵan temirdi suwǵa basıp alǵanda qanday halatqa keletuǵın bolsa sonday halǵa kelip, tez basıldı.

Temirshi ashshı bolsa da haqıyqattı aytqan edi.

270