Kenesbay Karimov Agabiy

irkildi, ne qıların bilmey shoǵırlasıp, átirapqa baǵıp, Baltaqtan hámir kútti.

Sheshiwshi máwritlerde ózgelerdiń hámirin orınlap úyrengen júzbası arasatta qaldı. «Alǵa» deyin dese aldında topıraǵı nıǵızlanbaǵan qashı, onıń artında jaraqlı jaw kútpekte, olardıń

ózleri kórinbese de bulardıń dárwazadan shıqqanın kóriwden-aq, qılıshların jalańashlap turǵanı anıq. Záhárlengen astı iship bolıp, onıń záhárli ekenligin bilgennen soń ǵana qayt qılıwdıń sharasın izlegen adam qusap aqıl-huwshın jıynap alǵansha qımbatlı máwritler qoldan berilgen, izindegilerdiń jalańashlap alıp, tóbelerine kóterilgen qılıshları siltenbey qalǵan, aldına basılǵan bógeti alınǵan suw kibi jóńkilgen atlardıń páti qaytqan edi. Bul awhaldı júzbası kesh túsindi, biraq ójetligi tutıp «izge» dep aytıwǵa namısı jol bermey, «alǵa» dep qıshqırdı, ózi atın qıstap, qashıǵa órmeledi, jumsaq topıraqqa dizesine shekem batqan at ombalap-ombalap bálent qashınıń ústine shıqtı hám pátin irke almay tómen qaray quldıradı...

Páste, jib ishinde kóp láshker qılıshların alǵa tutıp, atlını kútip turar edi.

Irkilgen atlılar azǵana eglendi, júzbasınıń izinen barıwǵa júrekleri dawamadı, biri izine qaytıp aylanıp edi, qalǵanlarda onıń izinen bekinis taman at shaptırıp, Baltaq júzbasını dushpanǵa berip, dárwazadan ishke kirdi.

Aradan biraz waqıt ótti. Qorǵanǵa qaytıp kirgenler uyalǵanınan ózlerin qay jerge qoyarın bilmey diywalǵa shıǵıp jib tamanǵa úmitli kózlerin tigiwden ózge ilajları qalmaǵan edi.

Xan láshkeri panalaǵan jibtiń bálent qashısında adam súlderi kórindi. Biyikte kóp irkilmedi, aqırın júrip bekinis tamanǵa kele berdi. Moynında salbırap bir nárse kórindi. Jaqınlap kelgen adamnıń Baltaq júzbası ekenin tanıǵan onıń nókerleri eki ottıń ortasında qaldı. Bir jaǵınan júzbasınıń aman-saw, qol-ayaǵı pútin, at-jaraǵınan ayrılǵanın esapqa almaǵanda óz ayaǵı menen qaytqanına quwansa, ekinshi tamannan onı jaw qolına tapsırıp qaytqanına uyalıp, ózlerin qoyarǵa jay tappadı.

Waqıya bılay bolǵan edi.

«Boları boldı, eń qurısa dastıǵımdı alıp óleyin» (tap bir olar bunıń ákesin óltirgendey), dep qolındaǵı qılıshın álleqashan kóterilip turǵan qalqanlarǵa siltedi, biraq háreketleri biyhuwda ketti. Qılıshtıń temir qalqanlarǵa tiyip shaqıldap esitilgen sestinen ózge nátiyje shıqpadı. Kimdur atınıń jılawınan usladı, kimdur kóz ilespes shaqqanlıq penen júzbasınıń ayaǵın

záńgiden shıǵarıp, attan awdarıp aldı, kimdur zildey shoqmar menen

251

onshelli isley bermeytuǵın basına salıp qalıp edi, Baltaqtıń

kózlerinen kóp-kómbek ushqın «jarq» etti, temir dulıǵası bolmaǵanda pisken ánjir kibi ezilip ketiwi turǵan gáp edi, kimdur qılıshın, kimdur qalqanın olja etip tartıp aldı, kimdur atın jetelep ketti. Kóp ótpey Baltaq júzbası mıńlaǵan láshkerdiń maymıldı tamashalaǵanı kibi qızıǵına aylanıp, kópten berli bekinisti qamaǵan láshker zerikken edi, álbette, shoqmar zarpınan

meń-zeń bolǵan basın uslap, kóylek-ıshtanda turar edi. Kimdur eski kámarın ákelip moynına tasladı, jeńilgen jawınger eski

á det boyınsha kámarın moynına salıp, bende túser edi, endi Baltaq bende boldı.

Kópshilik kúliser, ıshtanshań júzbasını qolın shoshaytıp kórsetip, bir nárselerdi aytar, onı túsingendey ań qaldı ma Baltaq batırda? Aqırında tamashaǵa kenelgen adamlar negedur tınshıp qaldı, baslar iyildi, kóp ótpey bul tınıshlıq sebepshisi ortaǵa shıqtı. Ol jibti basına kótergen tamashanı óz kózi menen kóriwge kelgen xan bolmay kim bolsın? Boyı ortadan zıyat, shoq saqalın qına menen boyaǵan, aq kóylek sırtınan jeńsiz, qırmızı shapannıń sırtınan buwılǵan kámarına altın qınlı qanjar taǵılǵan qızıl

júzli xoshirey adam Muxammed Raxim xannıń ózi edi.

—Atıń kim shabaz? — dedi xan zilsiz, jay-paraxat dawıs penen. Meń-zeń gellesine óz atı zorǵa keldi.

—Baltaq júzbası...

—Jibke, sansız láshkerge jalǵız kiripsiz, múddáhańız ne

edi?

Baltaq dáliden tuwrı keldi.

—Sawash qılmaq ushın!

—Sonsha láshker menen jalǵız óziń ya?

—Izimdegiler qorqaqlıq qıldı.

Baltaqtıń kózsizligi, kim biledi, bálki batırlıq degeni de sonday bolatuǵın shıǵar, láshker aldında bahaǵa, ádewir qımbat bahaǵa iye edi, onı xan óz láshkerine úlgi etkisi keldi me, kim bilsin?

—Óziń, jalǵız óziń qalǵanda seskenbediń be?

—Seskeniwge úlgermedim.

Xan Baltaqtıń keyingi táǵdiri jóninde bir sheshimge keliw ústinde azǵana bas qatırdı. Jazalaw kerek pe? Ne ushın, kózsizligi, oysızlıǵı ushın ba? Ol ushın jazasın alıp bolǵan kórinedi, attonnan, jaw-jaraqtan ayrılǵanı jaza emes pe? Erteń taǵı qılıshın alıp, qarsı shıqsa she? Onda ne boladı? Dushpan láshkeri bir alańǵasarǵa kóbeyedi-daǵı.

252

...Bosatıp jiberiw... Dushpandı bosatıp jiberiw awshınıń duzaǵına túsken ańın bosatıwday gáp bolmay ma? Awshı miyrimli bolǵanda duzaq qurar ma edi? Yaq, bul jerde basqa gáp bar!..

Baltaqtıń ǵuwlap turǵan basına óziniń táǵdiri qıl ústinde turǵanı kirip te shıqpadı.

—Azat etilsin! — dedi xan gúzgi salqın hawada jeńil kiyimde turıp qaltıray baslaǵan tutqındı kórsetip.

Eńgezerdey eki nóker álle qashan qılıshların jalańashlap xannan hámir kútpekte edi, olar oylaǵanınday xannan qılısh jumsaw pármanın esitpegenlerine ókindi me, ya quwandı ma ol jaǵı belgisiz qaldı. Qılıshlardı satır-sutır qınlarǵa jaylaǵan nókerler Baltaqtı eki qoltıǵınan alıp súyreleklep, kóz ashıp-jumǵansha qashınıń basına shıǵarıp, izinen bir tewip qoya berdi...

Baltaq bolsa óz táǵdirin tigip bolsa da baxtın sınap kóriw jónindegi maqsetine erisken edi. Onıń batırlıǵı hám alańǵasarlıǵı kóp waqıtqa shekem awızdan awızǵa ótip, aytılıp júrdi. Jáne ol waqıyanı birew kózsiz batırlıqqa úlgi retinde bayan qılsa, taǵı birew aqmaqlıqtıń belgisi sıpatında bayanladı. Qaysısı durısıraq ekenligin ayırıp otırıw da biraz mashaqat ekenin siz

de ańlap jetken shıǵarsız.

Alańǵasar júzbasını azat qılıp xan óz maqsetine qaray qádem basqan edi. Endi qorǵandaǵılardıń kópshiligi bir at shaptırımda kórinip turǵan jibti jaw qorǵanı, dep emes, al tentek balalardı urıp-soǵıp jazalap, soń qan tókpey qaytıp ketetuǵın tártip ornatıwshılarǵa megzete basladı.

Aydos baslaǵan elshiler bekiniske neshinshi mártebe jaqınlap kelgende ishtegilerdiń talabına bola Tóremurat sufiydiń ózi qorǵan diywalına kóterilip, Aydos penen tillesiwge májbúr boldı.

—Tóremurat, — dedi Aydos salmaqlı dawıs penen, xan menen neńdi bólise almaysań, ne ókpe-giyneń bar, qáne ayt esiteyik, xanǵa jetkizeyik.

—Ol uzaq gáp, jáne siz páste, biz diywalda?..

—Onda tús tómenge, aq kiyizde otırıp arqayın áńgime qurayıq.

—Márt bolsań óziń kel!

Bul Aydosqa taslanǵan shaqırıq edi.

Azǵanadan soń Aydos biy shaqırıqtıń juwabın berdi.

— Ashtır dárwazańdı, barǵanım bolsın!

Xan menen keńesken Aydos qorǵanǵa, Tóremurat sufiydiń aldına Orınbay menen baratuǵın boldı.

Kóp ótpey Qońırat dárwazası aldında turǵan biyler ushın dárwazalar ashıldı. Tóremurat biylerdi salqın kútip aldı.

253

Elshilerdiń talabı da keskin edi. Sufiydiń hákimiyattan shetletiliwi — qoyılǵan shártlerdiń dáslepkisi boldı.

—Meni shetletip, óziń bolmaqshımısań? — dedi sufiy mısqıllı dawıs penen.

—Sen dáryanıń arǵı jaǵı menen bergi jaǵınan, arqa menen qubladan járdem kútken ediń, óziń xan, kóleńkeń maydan bolıwın ańsap qaldıń, Xorezmniń tiregi menen súyenishi bolǵan xanǵa bas iygiń kelmedi, aqıbette esigińe xan aǵamız láshker menen kelmekke májbúr boldı.

—Tek ǵana men emes, óziń de arqa súyer tawıńdı óziń jıqqandursań, Aydos biy!

Aydostıń tas músin kibi bolıp kóringen júzine qan tewip, qızardı. Soń qanı ishine tartılıp surlandı. Tóremurat atqan záhárli oqlar nıshanǵa dál tiydi. Ol Aydos biydi eki birdey inisin óltirgenlikte ayıplamaqta.

—Meniń súyenishim álempanah xanımızdur.

—Sol ushın hám ózge súyenish kerek bolmaǵandur. Sufiy shayanday shaǵıp atırǵan edi.

Aydos shıdadı. Ózge sharası da joq emes pe?

—Hayal gápti qoyayıq, sufiy. Esigińe kelgen úsh mıń láshkerdiń

hár biriniń qolında shopannıń tayaǵı emes, keskir qılıshı menen nayzası bar, sonı bilip qoy. Musılmannıń qanın tóktirme.

—Meniń qolımdı baylaǵan sen emes, sol láshkerdur.

—Sonı biledi ekenseń, táslim bol.

Q ońırat qan tógispesiz baǵındı. Dárwazadan láshker kirmeytuǵın, qala talan etilmeytuǵın boldı. Tóremurattı tutqınǵa almadı. Kelisim solay edi, onıń tuwǵan-tuwısqanları menen qorǵannıń artqı dárwazasınan shıǵıp ketiwine imkaniyat berildi.

Sufiydiń janındaǵı atlı-jaraqlı atqosshılar menen nókerlerdiń aldına eki shárt qoyıldı: ol qálese xan láshkeri tamanǵa ótiw, onı qálemese atı menen qural-jaraǵın tapsırıp óz jónine ketiw edi.

Hesh kim, waqtınsha qazaq sharwaların panalay turıw ushın kóship shıqqan Tóremurat ta, nókerlikten waz keshkenler de quwdalanbadı. Sufiydiń bir ulı xan xızmetine alındı. Bul sufiy keleshekte moyıntawlıq etpesinligi ushın kórilgen shara edi.

Láshker óz maqsetine eriskennen keyin xalıq tınıshlanǵansha bir neshe kún irkilip turdı da, Qońıratqa xan adamın qoyıp, sapar shıǵınların qońıratlılardan óndirip, izlerine qayttı. Xoja

eline kelgende xan qayırlaspaq ushın biylerdi húzirine shaqırdı.

254

—Keliń biy baba! — xan Aydostı ornınan turıp qarsı aldı. Bul waqıya sońǵılıǵında xan Aydostı kórgende ornınan turıp ketkenin bilmey qalıptı, dep aytılıwına sebepshi boldı.

Xan biylerdi ılayıqlı sıylıqladı. Sarpaylar berildi.

—Sorań tilegińizdi, — dedi xoshlasar payıtta.

—Arzım bar, taqsır xanımız, — dedi Qulshı múlayım dawıs penen. Mańlayı jerge tóselgen gilemge tiydi.

—Sorań qıpshaq biyi.

—Biz, qıpshaqlar Buxar soramınan jaqında keldik. Házir Shımbay janında, qıtay menen mańǵıt ruwları ishindemiz. Óz aldına jer berseńiz, jaylaw berseńiz.

Xan esikte turǵan diywanbegige ishara qıldı.

—Jazıp qoyıń!

Soń Qulshıǵa júzlendi.

—Qay jer maqul?

—Qıtay menen mańǵıt ruwları arası maqul. Xan taǵı da diywanbegige ishara qıldı. Ol qaǵazǵa belgiler túsirdi.

Qıpshaq jaǵısınan ótip, Shımbayǵa jetkennen soń Aydos biydi eki kún qonaq qıldı. Sarpaylap qaytardı. Qasqa jolǵa shekem gúzetti.

Aydos biy baslaǵan bir topar atlılar izinde buwdaq-buwdaq shań qaldırıp, ózleriniń Kókózektiń ayaǵındaǵı mákanlarına qaray at súrip barar, aldında shaypatılǵan boz júrmeldiń ústinde qozı telpegi selkildep, astındaǵı at penen birge tuwılǵanday bir-birine jarasıp qaraqalpaq biyi, yarım xan Aydos barar edi.

Qonaqlardı uzatıp, tóbeshikke kóterilgen biyler óz ara nelerdur

haqqında, mágar atlanıs haqqında, yaki boz júrmel haqqında áńgimeleser, biraq bul áńgimelerdiń neler haqqında ekenligi topar ishinde bir adamnıń — Qulshı biydiń qulaǵına kirmes, qızıqtırmas, ol Aydos haqqında oylarǵa shúmgen edi.

«Túrkstannan kóshken, kishi júzden kóshken qaraqalpaqlardıń ata jurtqa kelgenlerin birlestirgen usı adam eken. Álbette sol, basqa kim bolar edi? Tóremurat uqsap óz aldıma saltanat dúzemen degende ne bolar edi? Álbette, qan tógiler, el búliner, ózi bólinebóline azayǵan xalıq taǵı azayar, sóytip toz-toz bolıp ketpesin kim bilgen? Jańadáryadan on mıń úyli qaraqalpaqtı bir túgin túsirmey kóshirip kelgeni she? Kúni keshe ózi gúwa bolǵan waqıyalar kóz aldına keldi. Qalıń láshker, onsha úlken emes qorǵan. Qamal qılǵanda neshe kún tótepki bereri bir allaǵa ayan emes pe? Jol boyı sufiydiń táslim bolǵanınan xabarsız qalǵan bir topar

255

jankeshti adamlardıń láshkerge taslanıp hálek bolǵanın esaplamasa, qorǵan qan tógispesiz alındı. Ol da Aydostıń tapqırlıǵı».

Aydos biydiń xızmetlerin eslegen sayın oǵan degen húrmeti artar, biraq muhabbatı artpas edi. Onıń shıraylı kelbetinde, júzinde, háreketinde kewilshegirek adamdı ózinen awlaqlatatuǵın qandaydur bir salqınlıq bar edi. Kewilshek Qulshı biy onı seziwin sezse de ne ekenin ayıra almadı. Mágar ol ózimshillikdur? Bálki menmenlikdur? Bálkim óz kúsh-qúdiretine degen sheksiz isenimdur? Yaki jawızlıq pa eken? Ya saltanatqa, biylikke umtılıw jolında hesh nárseni ayamaytuǵın, óz mápi ushın jaqsılıqtı, miyrim-shápáátti qurbanlıq etip jiberiwden tayınbaytuǵın nápsi bálesidur?

Qullası ol kisiniń ishki álemin túsinip alıw qıyın ekenligi kópti kórgen Qulshı biyge ayan boldı.

«Eń qıyını qáhári qattı. Onnan awlaǵıraq júrgen maqul», degen pikirge keldi.

5

Q ulshı biy ámir qolında qalǵan Shaqshaq jóninde xannan tilemegenine sońınan ókindi.

Bektemir bul payıtlarda eski jurtqa jetisken, ózi aparǵan aslıqtan tısqarı, Hábiy sawdager aparǵan buwdaydan hám satıp alǵan, qullası bunda qalǵan jaqınlarınıń qarınları toyıp, ashlıqtan qutılıwına sebepshi bolǵan edi.

Á sirese Tamdıbulaqtıń sharwa xalqı: «Shımbay degen sháhár bar, ol jer qaraqalpaqlardıń burınnan sońǵa ata jurtı eken», degen sózlerdi uzınqulaqtan esitip júrse de, bul xabardı óz awıllasınıń awzınan esitip tań qalıstı. Ol jerde bir túye júgi biyday pálen

teńge emish, degenge isengileri kelmedi.

Shaqshaqtıń dáregin soradı. — Ámir xojalıǵı menen kóshirip

á kelip, sháhárde saqlap otırǵan, — degen xabardı esitip, amanlıǵına quwandı, biraq kóriw imkaniyatı joqlıǵın bilip qıynaldı. Onı qutqarıp alıwdıń, urlap qashıwdıń jolların oylap

kórip edi, kelistire almaslıǵına kózi jetip, pushayman boldı.

Awılda awnap-quwnap, bir hápte, on kún bolǵanda bir topar úlken-kishi awıl adamları sorap keldi. Ózi nawqas bolǵanlıqtan úlken kóshten qalıp qoyǵan Aytbay degen yar-dosınıń otawında edi, segiz qanat úy kelgenlerge tarlıq qıldı.

— Izińizden kóship barsaq qalay bolar eken, bul jóninde Q ulshı biy bir nárse dedi me, joq pa sonı bilmekshi bolıp keldik, — dedi kelgenlerdiń jasıullısı.

256

—Qulshı aǵam ózimizden xabar bolmaǵansha jıllı orınlarınan qozǵalmasın, kútsin, biraq tayarlıǵın kórip júrsin, «al kóshtik», degende ǵapıl bolmasın, dep jiberdi, dedi ne aytajaǵın aldın ala oylap qoyǵan Bektemir.

—Qashan? Qashan jetedi, ol xabar. Júrekleri entigip soǵar

edi.

—Kútińler, jetedi bir kúni. Bektemir jıynalǵanlardıń

halatın túsiner, ol kúnniń keletuǵının biler, biraq qaysı kún ekenin bilmes edi. Kelgenler alıs tamanlarda óz aǵayinleri bar ekenligin kewillerine túyip, ol tamanlarǵa jetip barıwdan úmitdar bolıp tarqastı.

Úy iyeleri, sonıń ishinde Bektemir de uyqıǵa jatıwǵa qolaylasqan payıtta sırtta iytler tınımsız úrip, esikke kimnińdur kelgenin xabarladı. Tısqarıǵa shıqqan úy iyesi biytanıs jigitti

ertip kirip keldi.

— Seni soraydı, — dedi úy iyesi Bektemirge qarap. Bektemir ottıń alakóleńke jarıǵında tigilip qarap, kelgen

adamnıń kim ekenligin yadına túsire almadı. Kim boldı eken, bul?

—Bektemir degen ózińiz be? — dedi sol waqıtta keshletip kelgen qonaq dize búkpey, tikke turǵan qálpinde.

—Awa, men.

—Men Shımbay tárepten kelemin. Siz, álbette meni kórmegensiz. Ońashada aytatın sózim bar edi.

Úy iyelerin sırtqı shıǵarıp jibere almaydı-ǵoy. Ekewi qatarlasıp otawdan shıqtı. Jigit shetirekte turǵan at tamanǵa basladı.

—Mennen seskenip otırmań Bektemir aǵa, — dedi jigit jol-

jónekey, sırımızdı hesh kim esitpewi kerek, sol ushın sırtqa jetelegenimdi ayıp kórmeysiz.

Attıń janında taǵı bir qara kórindi. Kelgen ekew irkildi.

— Maǵan siz benen gezlesiwdi Qulshı biy ayttı, — dep basladı biytanıs jigit. Astıma at penen azıq berip bul tamanǵa jiberip, jaqsılıq qılǵan da sol kisi, bereket tapsın. Rası, biz baspana izlep, qashıp kelemiz, arjaǵın ayta bersem uzayıp ketedi, dep qorqaman aǵatay. Endigi aytarım, qoldan kelse járdem berseńiz, ol kelmese mınaw attı alıp, Qulshı biyge qaytıp tapsırsańız degen edim, sizdi tapqanımnıń ózine quwanıshlıman.

Bektemir ishki tuyǵı menen jigittiń janındaǵı joldası hayal ekenin, olardıń quwǵınnan qashıp, Qulshı biydiń siltewi menen bul tamanlarǵa kelip qalǵanın, olardı mágar izlep júrgenin, al

bul tamanlarda qáwender bolǵanday hesh kimi joq ekenligin ańlaǵan edi.

Bektemir eglendi. Hár qıyaldıń basına bardı. Jigitke ne dep juwap beriw kerek? Qolınan qanday járdem keledi?

Yadına óziniń bunnan kóp jıllar burın qaldırıp ketken awılı, qádirdan dostı Jurınbay keldi. Sheshimdi tez qabılladı.

—Atıń kim edi, inim, atıńdı tartınbay maǵan bildir, — dedi Bektemir.

—Atım Balsarı, ultım qazaq, dedi jigit átirapta hesh kim bolmasa da basqalar esitip qoymasın, degen qıyalda. Qarındasıńız arallı qońırattıń qızı.

—Tıńla Balsarı, uǵıp al, dedi Bektemir. Bunnan qublaǵa ketiń eki-úsh kúnlik jolda Aqtúbek awılı bar. Sonda barıp, aqırın ǵana sorastırıp Jurınbay degen adamnıń úyin tawıp alıńlar. Soń payıtın tawıp kimniń jibergenin tek Jurınbaydıń ózine ǵana aytıńlar. Ol álbette sizlerge baspana berer, bir jıl, yarım jıl ońıstırar, qalǵanın talaylarıńızdan kóre beresizler. Bastan keshkenlerińizdi maǵan aytıp otırmańlar, elge barıp esitermen, házir máwriti emesdur. Qulshınıń amanatın qaldırıp ketkenleriń maqul. Ózleriń hár itimalǵa qarsı el gezgen aǵalı-sińlili dárwish bola qoyıńlar, erli-zayıp ekenińizdi bilgenler hár qanday gúmannıń basına barmasına kim kepil boladı? Biraq Jurınǵa ońashada rasın ayta beriń, ol túsiner.

Sonıń menen biytanıs qonaqqa «xosh bolıń», demekshi edi, «mágar azıǵı joq shıǵar» degen oy basına kelip «sál ǵana gidire turıńlar» dep izine aylandı. Ishke kirip, qorjınınan nan-pan

alıp shıǵıp jigitke berdi, sońınan xoshlastı, juldızlar saǵımında

eki kóleńke kózden ǵayıp bolǵansha izlerinen qarap turdı, tez arada ishke kirgisi kelmedi. Sanasında ótmish elesleri janlandı, kózlerinde jas dóńgelegen Jurınbay, appaq jawlıǵın hesh qashan kir shaldırmaytuǵın anası, eń aqırında tobıǵına túsetuǵın qızıl kóylek kiygen Zulqumar kóz aldınan ótkendey boldı. Hákimquldı eslegisi kelmegen edi, ol qolınan kelmedi, súykimsiz astı kewli

aynısa da jewge májbúr adamday qıyalına bastırıp kirgen Hákimquldıń jeksurın, súykimsiz (negedur endi Bektemirdiń balalıqtaǵı dostınıń elesi súykimsiz kóriner edi) kelbeti kóp

waqıtqa shekem kóz aldınan ketpedi. Azǵana bolsa da ózgege kómegim tiydi, degen sezim kewlin sergitti.

Aqsuwattan úsh túye menen bir attı jetelep, qaytıp kelgennen soń qashqın jigit penen qızdıń waqıyasın Qulshıdan esitti, kisige islegen jaqsılıǵı Qulshınıń kewlin xosh eter edi, Bektemirdiń jaqsılıǵın tap ózi islegen kibi quwandı. Payıtı kelgende

258

Bektemir de kópten berli kewline túyip qoyǵan múddáhásin aytıp úlgerdi. Ol: — óziniń ele úylenbegen boydaqlıǵı, eger múmkin bolsa úylenbekshi ekenligi haqqındaǵı gáp edi, «kimge?» degen sawalǵa da juwap, jolda qasqır talap óltirgen Árepbaydıń hayalı Sárbiyke ekeni aytıldı. Balasınıń razılıǵın alıw kerekligi ortaǵa shıǵıp,

tek Qayır menen tillesiw máselesi bası ashıq qaldı, sebebi Qayır endi sol xojalıqtıń iyesi, ata-babalardıń dástúri boyınsha hayal adamnıń ıqtıyarı er adamnıń ruqsatında bolar edi.

Qashqınlar da Bektemir aytqan halatqa kirse kerek, ele Bektemir Aqsuwattan atlanbay atırıp-aq erlengen attı qosarǵa alǵan Balmaǵambet qashqınlardıń izi suwımay awılǵa keldi.

—Joǵımnıń izin usı awılǵa kirgizdim. Kórgeniń-bilgeniń bar ma? Deregin aytqanǵa súyinshim bar. Sińlimdi izlep kelemen. Bir qaraqshı zorlap alıp qashıptı, — dep úyme-úy kirip, timiskilendi. Qashqınlar keshte kelgenlikten kópshilik olardı

kórmegen, nábada kelgenin kórgenler qay tamanǵa ketkenin kórmegen, awıldıń tórt tárepi jol, onda hár kúni atlı menen piyada qurday qatnaydı. Qullası Balmaǵambet izine túsken qashqınlarınıń izin

sol jerde joǵaltıp qurı qol qaytıwǵa májbúr boldı.

Biy menen sáwbetten soń eki-úsh kúndi ótkerip Bektemir el jatpay atırǵanda Árepbaydan qalǵan jolım úydiń esigin ashtı. Úyde anası menen Qayır bar eken, jigitke keregi de sol emes pe?

Bektemir gápti alıstan aylandırıp otırmadı.

Endi Qayırdıń erjetip qalǵanın, ólmektiń izinen ólmek joq ekenligin, anasına jalǵız jasaw qıyınlıǵın aytqan boldı. Tiykarǵı máselege kelgende ekilenip qala berdi. Onı qıyınshılıqtan bereket tapqır Qayırdıń ózi qutqardı.

—Men razıman, — dedi ol túyeden postın taslaǵanday topa-

torıstan.

Bektemir de, Sárbiyke de ne aytarın bilmey sam-saz bolıp qaldı.

Bul qolaysızlıqtan olardı Qayır ekinshi ret te qutqardı.

—Men Qonısbaydıkine barıp qaytaman, — dep ornınan turdı.

—Haw, tún jarpı boldı ǵoy. Sárbiyke tilge kelgen edi.

—Zıyanı joq, arqayın gúrrińlese beriń.

Á llenemirge shekem jolım úyde qalǵan ekew ortadaǵı oshaqta janıp turǵan ottıń jarıǵında bir-birine qarap únsiz otırdı.

—Shay ishesiz be? — dedi aqırı Bektemir kelgende otqa basılǵan qara dúmsheniń ıńıldap qosıq ayta baslaǵanın tıńlap otırǵan Sárbiyke.

—Ishsek isheyik.

259

Ózleri kóship shıqqan tárep sharwalarına shay ishiw onshelli úrdis emes, olar shóllese, ayran-shalap, suwsın iship shólin qandırıp júre berer edi. Bul jerge kelgeli sháhár jaqın bolǵandıki me, adamlar shay ishiwdi úrdis etip kiyatırǵanı jóninde Bektemir ishinen oylap qoydı.

Sháynek joq edi. Hayal qay jerdendur, qarshınnan ba, boǵjamadan ba, qorjınnan ba qıtaydan keltirilgen shaydı alıp dúmshege azıraq saldı. Paqırlap qaynay baslaǵan dúmsheni tutqısh penen uslap ottan alıp, átashtanǵa qoydı. Qorjınnan shınıqaptı alıp, onnan shını

kese shıǵarıp, shay quydı. Ádep penen Bektemirge usındı. Jigit kese menen qosıp hayaldıń barmaqların uslap aldı. Eki

jup kóz bir-birine qadalıp, kóp waqıtlarǵa shekem dógerekke baqpadı. Állenemirde keseni ekewiniń de uslap turǵanı yadına endi túsken kibi:

— Qolımdı jiberiń, — dedi ólpeń hayal dawısı.

Olar bir-birine muhabbet aytısıp otıratuǵın jastan ótisken

edi. Degen menen qırq jasqa endi ayaq basqan Bektemirdiń tamırlarında erkektiń qanı qaynap tasar, otız jaslarǵa endi kelse

de er adam menen jasaw lázzetin tatıp úlgergen hayaldıń júzlerine qan juwırıp, ot jarıǵında jalt-jult etip oynaǵan kózlerinde qumarlıq otı tutanǵanı ayqın sezilip qaldı.

Ornınan turar payıtta jigit hayaldıń qolınan batılsızlaw uslap edi, hayal:

— Aldın nekeden óteyik, keyin... dep sıńǵırlap kúlip qoydı. Kóp ótpey Bektemirge nekesi qıyılǵan Sárbiyke onıń otawına

kóship ótti. Qayırdıń jolım úyi menen Bektemirdiń otawı qatar tigilgen edi.

Qayır endi ádewir eseyip qalǵan, ákege erkelik qılatuǵın qara bala emes, bir qatar joǵaltıwlardı bastan keshirgen óspirim edi. Temirshige shákirt bolıwı onı waqtınan burın eseyiwge iytermelegen shıǵar, hár kúni ustaxanaǵa ózleriniń mútájı menen keletuǵın adamlardıń sáwbetin tıńlaw, kóriktegi temirdiń aldın qızarıwın, soń kókshil jalın menen jana baslawın, temir tós penen temir balǵanıń arasında hár qıylı buyımǵa aylanıwın tamashalaw zawıqlı edi.

Bul jerge hár qıylı adamlar keledi. Máselen, kúni keshe kelgen bóz kóylektiń sırtınan júnnen toqılǵan shekpen kiyip, belin buwǵan, qalıń qara saqallı diyqannıń usta menen gúrrińi yadında qaldı.

— Assalawma áleykum usta, dep dawrıǵıp kirip, qorjının jerge taslap temirshi menen qos qollap kóristi saqallı kisi. Soń qorjınınıń bawın sheship ishindegilerdi aqtardı. Shaqırlap túsken

260