Kenesbay Karimov Agabiy

Biy awır gúrsindi.

Begis Tóremurattıń láshkerine bas boldı. Jeńiliw ne ekenligin bilmeytuǵın edi. Túrkmenler menen bolǵan bir sawashta qarsılasları basım kelip, qasındaǵılar bas sawǵalap qashsa da Begis sheginbedi, bir ózi alısa berdi. Aldınan kelgenlerdi jer tisletip, alǵa umtılar

edi, qarsılasıp jeńe almaytuǵının bilgen dushpan Begistiń arqa tamanı qorǵawsız qalǵanın kórdi, ústinde kózgenek sawıtı bar edi, qılısh penen, nayza menen ilaj ete almadı, sonda tájiriybeli bir yawmıt izinen kelip, Begistiń beline awır shoqmar menen ústiústine soqqı bere berdi. At jalın qushqan Begisti atı toplımnan alıp shıqtı. Dushpan da mártlik etti, ya sońınan qorqtı ma, aman ketiwine imkan berdi.

Aman shıqqanı qurısın, Begis bahadır belden mayırılǵan edi. Nókerlerdiń, atqosshılardıń kómegi menen dáryadan ótip,

awılına keldi. Biraz jattı. Táwipler bóteke ezilgen dedi, em qıldı, bolmadı, beti bermaǵan qaray qoymadı, qayta kem-kemnen tómenley berdi.

Aqırında ele kúsh-ǵayratqa tolı jasında dúnyanı tárk etpeklik pursatı jetkenin ańǵarıp jetti, aǵası Aydosqa adam jiberdi, ortadaǵı giyneler ushın úzir sorawdı oyına túyip qoydı.

Xabarshı inisiniń kúnleriniń sanawlı qalǵan bolıwı itimallıǵın aytqanda bir seskenip tústi. Bawırdıń atı bawır, tuwısqanınıń atı tuwısqan emes pe? Sońınan eski giynelerdi yadqa alıp, biraz suwındı, báribir dáti shıdap tura almay jolǵa shıqtı. Eki awıldıń arası biraz jer edi. Jorǵa at jol tanabın quwırıp, jetip bardı.

Otawdıń aldında kelinin gezlestirdi. Ishkerige basqa adamdı kirgizbewdi buyırıp, bosaǵadan atladı.

Begis sergektey kóringen edi. Aǵasına solay tuyıldı. Eplep turıp, arqasına eki kópshikti qoyıp, tikeyip otırdı.

Atlanısta jaralandım, sınǵan, shıqqan jerim, tıyıqtan jaralanǵan jaraqat joq, ne kesel bolsa belimde, belim qozǵaltpaydı, dep bolǵan waqıyanı bayan qıldı.

—Qulımbet táwipke adam jibermediń be? — dedi Aydos pútkil aymaqqa atı-hawazası taraǵan, bilgirligi menen talay nawqastı ayaqqa turǵızıp jibergen adamnıń atın atap.

—Yaq, ol yadqa kelmegen. Usı átiraptaǵı táwiplerge qaranıp atırman. Paydası sezilmey atır. Ájelden xabar kelip tur ma, kim bilsin.

—Qayaqtaǵını aytpa, házir-aq Qulımbetke adam jiberemen.

—Táńri jarılqasın, áwere bolıp ne qılasız. Sońǵı kúnim

jaqın qalǵanın sezip turman. Jaman aytpay jaqsı joq, sizge

xabar ayttırǵandaǵı maqsetim: ózińizdi kórip, ortadan ótken jaqsıjaman gápler ushın úzir soraw edi, aǵa, dedi tosınnan esi enip ońlı-solın bilip qalǵan bir bala kibi júzi jadırap. Sufiydiń jıllı-jıllı sóylegenine, bergen wádelerine isenip, siziń erkińizge qarsı barǵanman, bul bir ańǵallıq pa, ańqawlıq pa bilmedim, tósek tartıp jatqalı oylayman, qolıma Qońırat qalasınıń biyligin bergende hám siziń gápińizden, tuwısqanlıq másláhátińizden moyın tawlamaq biz ushın ayıp eken...

Usı payıtta Begisti awırıwdıń ǵurıjı tutıp, qızıl shırayı bozarıp, júziniń qanı qashıp, qara terge battı. Talay qattılıqtı,

ólimdi kórip kewli bershimek bolıp qalǵan Aydos tuwısqanına qosıla qıynaldı, jatıp qalǵanın esitiwden-aq Qulımbet táwipti

ertip jetip kelmegenine ókine basladı.

—Men barlıǵın keshirdim, hámmesine shaytandı hám arbay alatuǵın Tóremurat jógi ayıpker, — dedi Aydos inisiniń kewlin almaqshı bolıp.

—Jat ıp al ıp end i o ylasam d ú nyan ıń t á shwishl er i tuwısqanlıqtan, biradarlıqtan keshiwge arzımas eken. Bálki endi bul jarıq álemde kórisiw nesip eter, yaki etpes, aǵa. Sol ushın kewlimdegi taǵı bir ótinishimdi ishimde qaldırmay aytayın. Inińiz Mırjıqtıń da gúnasın ótiń, meniń gápime erip, ol da

sizge qarsı kelgen, sufiy tamanda turıp qılısh tartıwǵa meyil bolǵan edi. Onıń sózinen qaytatuǵının, ya qaytpaytuǵının, siz tamanǵa ótetuǵının, ya ótpeytuǵının bilmeymen, biraq men sońǵı demimde, ata-babalarımız ketken tamanǵa atlanar aldında siziń awzıńızdan «Mırjıqtıń gúnasın óttim», degen sózińizdi esitsem, razı bolar edim. Taǵı bir ótinishim, bul eń sońǵısı, Mırjıq sózińizdi qulaǵına ilmey ójetlikke barsa, meniń sizden soraǵan úzirimdi aytsańız, bálki aqılı ener, tentektiń aqılı tústen keyin,

deydi -ǵoy. Men boldım, endi mennen razı bolıń, otawǵa ótip qonaq asıńızdı jeń... Sharshadım, azǵana dem alayın.

Aydos inisin «awırmaǵan adam barma, ele turıp, diń-diń oynaqlap keteseń», dep jubatsa da otawdan kewli ezilip shıqtı. Qońsı otawǵa kirip, suwsın iship shólin bastı. Keterinde Begisti kórip, taǵı da táselle bermekshi edi, házir uyqıladı degen soń ústine kirmedi, atqosshısın ertip atlandı. Bara sala táwipke adam jiberemen dep ishinen túyindi. Biraq endi keshikken edi, otawına túsip úlgermey atırıp, izinen: «Begis bendelikti bárjay keltirdi»,

degen xabar jetti.

Kútilmegen ólim Aydostıń qabırǵasın qayıstırdı, ólimge qosıla tarqaǵan bir pasıq gáp el arasında biydiń júzin tómen qaratıp, jer menen jeksen etti. Ol Begistiń hayalınıń awzınan

242

shıqqan edi, ókshesi qanamaǵan, biraq batırdı janınday jaqsı kóretuǵın, Begiske de sózi ótimli bolǵanlıqtan perzentsiz bolsa da ústine toqal aldırmay kiyatırǵan hayalı suwsın alıp kirse batırdıń jatısın qolaysızlaw kórip: «shabazım, suwsın ákeldim» dese ses bermepti, gúmanlanǵan hayal júrek tusına qol salıp kórse júregi soqpay qalǵan eken. Shashın julıp, otawdan «shabazımnan ayrıldım», dep páriyad shegip shıqqan hayaldan: «ne boldı, ne boldı» dep soraǵanlarǵa: «biy qaynaǵa kelip edi, sóylesip otırdı, soń uyqıǵa ketti, qaytıp oyanbadı, bir bále qılmadı ma eken, bireki jıldan berli esigimizdi ashpaytuǵın bolıp edi», dep eki ushlı

gápti járiya etipti. «Gúman iymannan ayıradı», demekshi bul gáp tamızıq penen tutandırılǵan ottıń lawlap janǵanı kibi tez arada tarqalıp, Qońıratqa, sufiydiń qulaǵına da barıp jetedi, ol da «Aydostıń qolınan hár nárse keledi, jamanlıq qılǵandur, mágar», degen sóz aytadı. Solay etip bir hayaldıń awzınan shıqqan ekiushlı gáp, awızdan awızǵa, elden elge tarqap, Aydostıń atı aytılǵan jerde yadqa alınadı, ásirlerden ásirlerge, áwladtan áwladlarǵa ótedi.

Jaqınınan ayrılıp, aza tutqan Aydos kóp ótpey Mırjıqtı janına shaqırǵan edi, ondaǵı maqseti Begistiń sońǵı sózin jetkermekshi, sufiydiń shoqmarın kóteriwden qaytarmaqshı edi, biraq haslı jalǵan bolsa da shınǵa megzep tarqalıp ketken pasıq gáp bul jerde hám óz isin isledi, «mágar sózine kirmegeni ushın Aydos Begis aǵama jamanlıq qılsa qılǵandur, sebebi qáhári qattı,

sózine kirmegendi ayap otırmaydı», degen gúman menen aǵasınıń aldına barmadı. Onıń menen de turmay aradan kóp ótpey sırlı

ólim taptı, balası Ernazar jetim qaldı, Aydostıń atına taǵı bir juwılmastay qara daq kelip tústi.

Mal-halı kóp úsh aǵayinli mal jaylawına bola araları alısalıs otıratuǵın edi. Begis batır bolsa, Mırjıq palwan, kúsh-

qarıwdı quday bergen, dógerekte onıń menen belleskendey adam bolmaǵanlıqtan gúres tutıwdı kár qılmas, mal baqtırıp qoyǵan úsh-tórt jalshınıń izin baqlap, jılqılarǵa kóz-qulaq bolıp, awıldan qashıqlamay júrer edi. Qúdiretli kúsh-ǵayrat iyesi bolǵan

ol Aydos penen Begisten, batırlıqta artıp tússe, artıp túserdaǵı, biraq pıshaqtıń qırınday hám kemligi joq, kúshine isengenlikten

be jaraq asına beriwdi xosh kórmes, sol ushın qılıshı menen qalqanı otawdaǵı keregeniń basına iliwli, sarı jayı menen sadaǵı, sawıtı menen nayzası japsarda turar, ayaǵı júdá úlken bolǵanlıqtan ba, kóbinese mal-haldı qarawıllaǵanda jalańayaq júrer edi. Bir saparı xanǵa qarsı bolǵan adam dep, xan jasawılı janında bes nókeri menen izlep kelipti. Sorasa, Mırjıq kól tamanǵa ketkenin

243

bilip solay qaray at aydaǵan jasawıl kólge baratuǵın joldan barıp, kól shetine irkilip, ol jerdegi batpaqqa túsken taza izlerdi kózden keshirip hayran bolıptı. Izler hádden tıs úlken, jerde jabırayıp jatar eken. Jasawıl nókerleri menen oylasıp «bul

izdiń ózi mınaday, iyesi qanday eken, mágar dáw shıǵar, ol bizge bash bermes, qayta ózimizdi jazım qılar, onı izlep tappadıq», dep aytayıq degen sheshimge kelip izine qaytıp ketken eken, dep aytısıp júrer edi.

Begistiń óliminen soń kóp ótpey jılqını túwellewge sabatqa ketken Mırjıqtıń denesi qalıń qamıstıń arasınan tabıldı. Jelkesinde ótkir tırnaq izlerine uqsaǵan jaralar ornı bar edi, basqa jerine qural qollanıp jetkizilgen jaraqat joq, jelkedegi izler de, nábada attan jıǵılǵanda qamıs shóńgesiniń jırıp ketkenine megzeydi, dógerekte bir attıń izi bar eken, iz quwıp barıp edi, Mırjıqtıń atlanıslarda minetuǵın qaratorı atı jaydaq, bas jipsiz, noqtasız otlap júrgenin kórdi. At Mırjıqtıń janında ne qılıp júripti, yaki onı iyesi ersiz, jaydaq minip

kiyatır ma edi, nabada Torıqasqa bir nárseden úrkip ketkende Mırjıq attan jıǵılıp mert boldı ma, degenge usaǵan sawallar kóp bolıp, olardıń birine de anıq hám dálilli juwaplar tabılmadı.

Piyada kiyatırǵanda izinen jolbarıs topılǵan shıǵar, jelkesine pánje urǵandur, tırnalǵan jer sol pánjeniń izidur, degen gúmanlar da ortaǵa shıqtı, ya dushpanları kisi bilmes birer hiyle menen

óltirgen degenge usaǵan gúmanlar da boldı. Hesh bir dálil bolmasa da «Begisten keyin Mırjıqtı da Aydos óltirdi, yaki óltirtti», degen gúman hám joq emes edi.

Báribir Aydosqa xabar jibertti. Mırjıqtıń neden hálek bolǵanı anıqlanbay-aq denesi jer qoynına tapsırıldı. Ólimi jumbaqlıǵınsha qaldı hám Aydostıń bul iste qatnası bar bolıwı itimal, degen gúmandı taǵı da kúsheytti.

Q ullası bir jılda eki tuwısqanınan ayırılǵan Aydos biraz qapalanıp júrse de, kóp ótpey xan tapsırmaları hám biylik isleri menen jubanıp, qaytadan bayaǵı halına keldi, hár qashanǵıday qaraqalpaqlardan xan salǵan kesme salǵırttı jıydı, onı qaznaǵa tapsırdı. Jańadárya qaraqalpaqların xanlıq soramına kóshiriwde Muxammed Raxim xannıń qasında júrip, kóp xızmetler kórsetti, alǵısın, at-ton, sarpayın aldı, onnan berli de ele aradan jıl

ǵana ótip edi, xan Xojelide turıp húzirine taǵı shaqırıp atır, bul sapar ne xızmet tapsırmaqshı eken?

Barlıq háreketlerin baqlap otırǵan qıpshaq biyi Qulshı Aydostı sınaǵan edi. «Bul adam biylik ushın hesh nárseden

244

tayınbasa kerek, sheshimi qattı, ózi ójet, al júregi jolbarıstıń júregindey, ızalansa naǵız jolbarıstıń ózi boladı, sol ushın bul adamnan ilajı bolsa alısıraq júrgen maqul. Inilerin óltirdi, degen gáp biykarǵa taramaǵan shıǵar. Jáne kim bilsin, qatallıǵına

bola adamlar toqıǵan ósek bolıwı da itimal», — degen sheshimge keldi.

Kóp ótpey biylerdiń jol tátárrigi pitip, Orınbay menen Qulshı Aydos penen birge atlandı. Xan Aydostı Xoja elinde kúter, ol waqıtları Nókis tusındaǵı jaǵısta atlar jaylasqanday ushan kemeler joq, sonlıqtan atlı-jaraqlı adamlar Ámiwdáryanıń arjaǵına birde Qońırat tusınan, birde Qıpshaq jaǵınan óter edi. Qońırat tamannıń jolı biraz mashaqat, jaǵısqa jetkenshe Kegeyli, Shortanbay, Qarabaylı qusaǵan bir neshe mol suwlı dárya salaları menen ózeklerdi keship ótiw dárkar, onıń ústine Qońırat hákimi Tóremurat sufiy láshker jıynap, sawashqa tayar turıptı, sol ushın biyler toparı Qıpshaq jaǵısı taman at súrdi. Kókózektiń saǵasına jetip bir qondı, keshqurın kelip Qulshıǵa tanıs darǵanıń

háwlisine tústi. Darǵa bir Qulshını emes, Xiywaǵa hár barǵanda usı jaǵıstan ótetuǵın Aydostı jaqsı tanır, tamır tutınıp qatnasar eken, mal soyıp qonaq qıldı, asıǵıspız, dese dáryadan tańda ótińler, dep báne taptı, qullası biylerdi aqsham sıylap, azanda ushan kemeler menen arǵı júzge ótkerip, haq jol tilep qaldı. Á lqıssa qaraqalpaq biyleri Xoja eline aman-esen kelgende Muxammed Raxim xan olardı dilgir kútpekte edi.

Kóp ótpey biylerdi xan shaqırdı.

Aydos xanǵa sálem berip, kirip bara berdi. Orınbay menen Qulshı saray resimlerin bárjay keltirip tájim etip, xan ruqsat etkenge shekem basların túrkmeni gilemlerden kótermedi.

—Aydos baba, bunda keliń, — dep oń qol tárepinen jay kórsetti. Eki biy onnan tómen jaylastı.

—Qońıratlı Tóremurat sufiydiń ataları áwliye adamlardaǵı,

ózi mayda sózli hám qıtımır adamǵa uqsaydı, dedi gápti alıstan baslaǵan xan. Soń negedur on eki qanatlı xan otawınıń bawshuwlarına tigilip qaldı. Ol anıǵında baw-shuwlarǵa suqlanbas,

ózge tamanǵa dıqqat qaratqan bolıp, kóz astınan biylerdiń háreketin baǵar, olardıń Tóremurat jóninde qanday oyda ekenligin ańlap alıwǵa urınar edi.

—Sufiyǵa kisi jibergen edik, burınları atań biziń esigimizge qullıq qılatuǵın edi, onıń ataları da sonday bolǵan, marhamatımızdan mahrum bolma, desek kisimizge jaman sózler aytıp, qurı qol qaytarıptı. Sol ushın láshker tartıp ózimiz bulmanlarǵa

245

keldik. Bizge keltirgen xabardan páskesh Tóremurat sufiydi Q ońırattıń batısındaǵı qazaq qáwimleri, sháhár dógeregindegi qońıratlar, dárya arqasındaǵı qıtaylar, qublasındaǵı tekeler menen yawmıtlar qollaydı emish, dep esittik. Onıń ústine batısta orıslardıń aq patshası bar ekenler. Bizge ne keńes beresizler, qaraqalpaq biyleri, — dedi xan.

—Biz qaraqalpaqlar Siziń xızmetińizdemiz, — dedi Aydos biy. Buyırıń, atlanıp Qońıratqa baramız.

—Tóremurat sawashqa shay bolıp turıptı,— desedi. Bul mashqalanı qan tókpey bárjay qılıwdıń imkanı joq pa eken, Aydos baba?

—Bar, onday jolı tabıladı, — dedi ózinen keńes soraǵanına kewli ósken Aydos. Biz sonsha jerden at harıtıp, sizge keńes ushın kelgenimiz joq pa?

—Qanday jol eken ol?

—Tap búginniń ózinde, házirdiń ózinde láshkerdi atlandırıw

dárkar taqsır, xan.

—Atlandırıw... Qan tókpewdiń jolı, jalǵız jolı sol ma eken, biy baba?...

Xan ekilendi. Láshker qozǵalsa Qońıratqa jol aladı. Qońırattı qamaydı. Sawash baslanadı. Sawash baslansa álbette, qan tógiledi.

—Jolı bar, álbette, — dedi Aydos isenimli túrde. Qan tókpewdiń, ya bolmasa onıń az tógiliwiniń sharası láshkerdi ornınan kóterip, atlanıwdur!

Xan arasatta qaldı. Muxammed Raxim xan neshe jıldur xanlıq shegaraların keńeytiw, onı bekkemlew jolında at belinen túspey keler, soǵan qaramastan xanlıqtıń pútinligi qıyın awhalda, qońsılas ámirlik penen pitimler dúzilgen, ol tamannan aytarlıqtay qáwip joq, biraq qońsı Iran eli menen urıs halatı saqlanıp turǵan, aq patsha bolsa, yaǵnıy ruslar shıǵıstan batısqa shekemgi xanlıq soramına jaqın kelip qalǵan, Qońırattaǵı Tóremurat sufiydiń artında hám ruslar turǵan, olar menen tınımsız gúresler

alıp barıw zárúr, al gúresler ushın álbette sansız láshker, láshkerdi saqlaw ushın esapsız altınlar kerek, xan qaznası bolsa kem-kem bosap barar edi. Sol ushın da siyasatshıl xan qan tógispeniń aldın alıwǵa bárqulla umtılar, múmkin bolmaǵan jaǵdaylarda ǵana máseleni urıs penen sheshiwge táwekel qılar edi.

Bul saparı da ótken jılı on mıń úyli qaraqalpaqtı Kókózek, Kegeyli boylarına qan tógispesiz qamırdan qıl suwırǵanday etip kóshirip ákeliwde kóp xızmet qılǵan Aydostıń kómeginen úmit qılǵan, sol ushın da biydi arnawlı shaqırǵan xan biydiń tapqan jolına kewli bolmadı, sebebi hesh nárse ashıq aytılmadı. Áskerdi

246

kóteriwdi Aydos aytpay-aq ózi de bilmes pe edi? Sonda Aydos biy tapqır, dana degen gápler biykar bolǵanı ma?

Kewli qarar tappaǵan xan kelesi kúni Aydostı tánha shaqırıp keńeskennen soń láshkerdi kóterip jolǵa shıqtı. Baǵdarı Qońırat taman edi. Láshker qonıp, túslenip aqırın jıljıy berdi. Gúzdiń ayaǵı jaqınlasıp, azanda japlardaǵı suwdıń sheti qaymaqlasıp qatıp, quyash nurlarında shiyshedey jıltırap turatuǵın boldı.

Kóp ótpey Xoja elinen Qońırat tamanǵa xannıń ózi baslaǵan qalıń qol— láshker kiyatırǵanı haqqında ǵáweset taradı, sufiydiń jansızları bul xabardı barlıq biynoqayası menen jetkizdi.

Keńesgóylerdiń másláhátin esitken, biraq biri maqul keledi, dep hesh biriniń basına bas jip taqpaǵan Tóremurat sufiy albırawda edi. Qazaq qáwimleri menen túrkmen ruwlarınan járdem jetip kelmedi, dáryanıń arǵı tamanınan, Qusxana menen Dáwqara átirapınan kómek alıp kelgendey hesh kim joq.

Sufiy oylap oy túbine jete almas edi. Bir oyı kiyatırǵan dushpannıń aldınan shıǵıp, olardı márdana qarsı alıp, jeńse ǵaziy, jeńilse shahid bolıp, allanıń súygen bendeleri bolǵan babaları janına barıp, baqıylıq ómirden úmitdar bolıwdı qıyal etti, bir

oyı qasına jaqınların ertip, túrkmen ishine ketiwdi, onnan arı Iranǵa ótip, haj saparına ketpeklikti árman etti. Otawdan shıqpay

óz qıyalı menen bir neshe kúnlerdi ótkerdi. Sonday kúnlerdiń birinde, sáske payıtında «jaw kiyatır, jaw kiyatır» degen xabardı súren etip qıshqırǵan jasawıl sufiydiń otawına at basın tiredi.

Q arashay batır, basqa da jaw júrekler sufiydiń awzınan shıǵatuǵın sheshiwshi qarardı kútip sharshaǵan, sonlıqtan ózleri oylasıp, hár itimalǵa qarsı urıs bolsa urısıw, bolmasa qorǵanıw tátárrigin qılıp, bir qansha jawınger xalıqtı qorǵanǵa kirgizip, qalǵanların dárya boyındaǵı toǵaylarǵa, jaylawlarǵa jiberip, hárneshik dushpandı kútip alıwǵa tayar turǵan edi.

Kóp ótpey sufiy menen onıń janındaǵı bir neshe atlılar atların jorttırıp, asıqpay-saspay, saltanat penen qorǵanǵa kelip kirdi.

Qorǵanǵa jetpey xan láshkeri de toqtadı.

Xoja elinen atlanar aldında húzirine Aydostı qayta shaqırǵan xan: — Baba, bizge ashıǵın aytıń, atlanbaqtan murat qan tókpeklik pe? — degen sorawına mınaday juwap alǵan edi.

«Allanıń hámiri bolmay bir adamnıń bir tal shashı jerge túspeydi, xan aǵa. Kim biledi, táwekel qamarın beline baylaǵan bendeni aldında ne isler kútip turǵanın? Sol sıyaqlı biz hám perde artındaǵı islerdi qolǵa uslatqanday etip aytatuǵın kózi ashıq emespiz. Xalqımızda gáp bar: «Kóp qorqıtadı, tereń batıradı» degen.

247

Sol aytqanday biz bunnan atlanıp barıp, Qońırat qorǵanınıń dárwazası aldında turayıq. Sufiy hiyleker, sózge de sheber. Biraq ol oylar edi, Xiywa alıs, ortada sonsha jol bar, dárya bar, ózek bar, xan qızılbas penen dushpan, Sırdıń ayaǵına aq patsha áskerleri ornalasıp atır, meniń arqamda aq patsha bar, ol biz tamanǵa láshker tartıp kele qoymas, dep. Erteń bizdi esigi aldında kórse oylanar, qorǵanǵa bekiner, shıǵıp urısıwǵa táwekel qıla almas. Qalǵanın allanıń kómegi menen sol jerdegi jaǵdayǵa qarap hal qılarmız, xan aǵa. Inshalla Qońırat qan tógilmey biziki bolar»...

Mine endi qurallanǵan úsh mıń láshker qorǵannan bir at shaptırım jerde at basın irkip, shatırların tigip, sawashqa emes,

al qonaqqa kelgen tuwısqanlarday dógerekke ornalasıp alıp, saqlıqtı da umıtpay, ózleri turǵan jerden jib dúzetip, qorǵandaǵılardıń kewline ǵulǵula salar edi.

Láshkerge bul jerdegi xalıqtıń pıshıǵınıń murnın qanatpaw jóninde párman berildi. Soǵan qaramastan nókerden qaysıdur biri súriwden qaytqan kimnińdur otarınan bir ılaǵın uslap alıp, «hadal malım, haqısın ber», dep jabısqan iyesin iyterip jiberip, ılaqtı

soyıp jep úlgermey-aq jazasın aldı. Eńgezerdey nókerdi tır jalańash etip sheshindirip, qızıl jıńǵıldan kesip alınǵan shıbıq penen jigirma dúrre urǵızǵanda biysharanıń qulındaǵı dawısı

shıqqan shıǵar. Onıń menen de irkilmey, nókerdiń moyanasınan on ılaqtıń qunı shegirip qalınatuǵını esittirilgende «bir ılaq

ushın sonshelli me?», dep dúrre jegennen beter qıynaldı. Ashshı sabaqtan tájiriybe arttırǵan nókerler bunnan keyin ózgeniń tawıǵın, máyegin alıwǵa tartınatuǵın boldı.

Qorǵandaǵılar topılıstı kúter, onı qarsı alıwǵa tayarlıqlar kórip qoyılǵan edi. «Áne topıladı, mine topıladı» menen bir kún, eki kún ótti. Biraq hár kúni atlarına minip, sapqa turıp, qılıshı menen qalqanı, nayzası menen dubılǵasın jaltıratıp, kóz-kóz qılatuǵın láshker qorǵanǵa oq jeter jerge shekem jaqın kelmes, bir orınnan ya ilgeri júrmes, ya izge qaytpas edi.

Sırttaǵılardıń azıǵı jeterli, jetpese dógerekte xalıq bar, olarda arpa-biyday, mal-hal bar, xannıń qaznasında nókerdi ash qılmastay altın bar, tartıp almaydı, satıp aladı, sol ushın qamaldaǵılar menen salıstırǵanda bulardıń awhalı patshalıq dese bolǵanday, qamaldaǵılardıń bolsa azıq-túligi esaplı, qáwip-qáter qol sozımda, qalıń láshker bir at shaptırsa esikke keledi, sırttı

orap alsa bul jerge ushqan qus ta óte almaydı. Bul hal setemshil hám gúmanshıl sufiydiń júykesin egewlep, tınıshın alar, láshkerdiń tezirek qorǵanǵa jaqınlap keliwin qáler, qıyalında

248

qorǵan bekkem, onı xannıń alıwı qıyın, sonı túsinip, kelissóz júrgizip, kóp qoldıń kelgen izi menen qaytıp ketiwinen úmitin úzbes edi. Biraq sırttaǵılar asıqpadı. Olardıń alısıraqtı gózlep

is tutıp atırǵanın sufiy oyına keltirmedi.

Aqırında atlılar qorǵan diywallarına oq atım jerge shekem jaqınlap keldi. Biraq olar qılısh penen nayza kótergen láshker emes, Aydos biy baslaǵan bir topar atlılar edi.

Baltaq júzbası diywal basında bolıp, ol sawashqa umtılar, ózin kórsetpeklik ushın otqa da, suwǵa da túsiwge tayar, al urısıw ushın kelgenler bolsa tap dayısınıń awılına qız ayttırıp kelgen, biraq

sulıw qızdı kórgende albırap, tili káliymaǵa aylanbay atırǵan tartınshaq óspirimler kibi ózleri tiklegen jibten shıqpay jatıp

aldı. Bul hal namısına tiygen Baltaq diywaldan tómen túspes, sarıjayı menen pár quyrıq oq tolı oqdanın janınan qaldırmas

edi.

Bir topar atlılardı kórgen júzbası janlandı hám bir is tabılǵanına quwanıp ketti. Dárhal sarıjayın qolına alıp, oǵan párquyrıqlı oqlardan birin jaylay basladı. «Házir kimnińdur á jeli jetip, paymanası toladı», dep oyladı ishinen. Atlılar sarıjay oǵı jeter-jetpes jerde irkildi. Olardıń arasınan

oynaqlaǵan atqa quyıp qoyǵanday jarasıp otırǵan, shoq saqalı aǵarǵan, qızıl shıraylı kisi alǵa suwırılıp shıǵıp, qıshqırdı:

— Qorǵandaǵı tuwısqanlar! Biz siziń menen urıspaqqa kelmedik! Jaraspaqqa keldik! Bilesizler me, atalarıńız benen babalarıńız Xorezm puqarası edi! Endi Tóremurattıń sózine erip, adaspaqtasızlar...

Baltaq Aydostıń atın talay esitse de, ózin kórmegen, mágar tanıǵanda oǵan qaray sadaq gezenbegen bolar ma edi, kim bilsin, qullası sóylep turǵan adam ózi oqdanǵa jaylaǵan oqqa ılayıq dep shamaladı, onı atıp jıǵatuǵınınan marapatlanıp ta qoydı, biraq,

astındaǵı at bir orında turmas, birazdan berli baylawda turǵanlıqtan ba, suwlıqqa taslap, shırgúbelek aylanar, ústindegi adam atınıń bunday ádetlerine kónligip ketken be, párwa qılmay sózin dawamlar edi...

Júzbası sarıjaydıń ógizdiń qam terisinen shıyratılǵan girisin qarıwlı qolları menen tarttı, alıstaǵı arqadan ákelingen emennen jonılǵan jayǵa tartıp baylanǵan, serppesi anaw-mınaw qollarǵa bash bermeytuǵın qattı edi, soń at ústindegi sawıtsız adamdı nıshanaǵa aldı, onıń bir orında taqat tappay atırǵan sarı

atın báláhátlep qoydı, sońǵı mezgili jetti, dep oylaǵan waqıtta oqtıń pár qadalǵan jerinen qısıp uslaǵan qarıwlı barmaqların

249

jazdırıp jiberdi. Zuwlaǵan oq ısqırǵan ses shıǵarıp nıshanaǵa qaray asıqtı. Biydiń ájeli jetpedi me, oǵan astındaǵı atı sebep bolǵandur, bálki, ısqırǵan sadaq qulaǵı tusınan ótkenin ańǵaraman, degenshe sál izirekte turǵan qaysı bir biydiń atqosshısınıń iynin jalap ótip, ótkir qırları menen túye jún shekpendi pıshaq penen kesip jibergen kibi tilip ótkennen soń alıs emes jerdegi tóbeshikke barıp qadaldı.

Baltaq ózi jollaǵan ájel oǵı hesh kimge zaqım qılmaǵanına ızalanıp, qorǵan diywalın tepkilep sógindi, ayıbın sóz benen aqlamaqshı bolıp dógeregine qaradı. Azǵanadan soń ele oqdanda oq kóp ekeni yadına túsip, qol sozǵan edi, kimdur bileginen sıǵımlap tutıp aldı. Basın kótergende aldında Qarashay batır

turar edi.

—Jiber qolımdı, dushpanǵa oq atıp tiygize almaǵan ashıwımdı kimnen alarımdı bilmey turıppan, taǵı bir ret kóreyin baxtımdı sınap.

—Kimge oq atqanıńdı bileseń be ózi?

—Kim eken ol? Kim bolsa da dushpan emes pe?

—Ol qaraqalpaqlardıń Aydos babası! Onda ne qastıń bar? Onıń ústine seniń menen meniń qanım biykar tógilmesin, dep jan awırtıp atır.

—Maǵan báribir, kim bolsa da. Jiber qolımdı, — dep julqındı. Biraq endi onıń bul háreketleri biyhuwda edi, ózleriniń

oq jeter jerde turıp qalǵanın abaylaǵan atlılar orınların ózgertti.

—Men qaraqalpaq biyi Aydospan! Biykarǵa qan tógilmesin, biradarlar! Shaqırıń Tóremurattı, biz benen tillessin!

Q orǵan tamannan juwap bergen hesh kim bolmadı. Atlılar izlerine qayttı.

Bunday kórinis bir neshe kún qatarına júz berdi. Atlılar hár kúni keler hám táslim bolıwdı usınıs eter, juwap ala almay izlerine qaytar edi. Bul háreket urısta erlik islewge qumar, maqtanshaqlaw Baltaq júzbasınıń janına ábden tiyip boldı. Kózge túsiwge qumarlıǵınan basqa onıń kózsiz erligi, júz atlıǵa qarsı bir ózi shaba alǵanday aqkózligi, mártligi de bar, sumlıqtan da qurı alaqan emes edi.

Baltaq qıyal qıldı. Dushpanǵa shawıp, ıǵbalımdı bir sınap kóreyin, sheshingen suwdan taymaydı degen emes pe? Sol oy menen izine eretuǵın 40—50 atlını xabardar qılıp, tayarlap qoydı, «atlan,

degen waǵımda izimnen eresizler», dep. Pursatı kelgende qarawıllarǵa dárwazanı ashtırıp, atların quyınlatıp shawıp, tasqın suw kibi shıǵıp keldi hám jibtiń topıraqtan bálent

úyilgen qashısına shekem jetip bardı. Janındaǵılar qashıda

250