Kenesbay Karimov Agabiy

Moynın alǵa sozıp, denesi atılatuǵın sarı jay shegindey tartılıp, hár qádemdi shınt ıqlası menen barınsha alısqa taslap, bawırı jazılıp, qulaqlarında gúwlep esken samal menen jarısıp, pútkil bedeninen ter tamshılap jelip kiyatırǵan boz júrmel alıstan top-top bolıp turǵan alamandı kórgende qanı qaynap, awızlıq penen alısıp, burınǵıdan beterirek yosh penen alǵa taslandı. Bunı ańǵarǵan at iyesi murtınan kúlip, záńgige shirenip, kewli dáryaday tasıp «háy, jeter, jeter boz júrmel», dep attı marapatlap, sál iyilip, attıń moynınan shappatlap qoydı.

Eki biy qasına jıynalǵan sol dógerektiń biyleri hám aqsaqallı adamları menen tóbeden túsip, Aydos biydiń jılawınan uslawǵa asıqtı.

Adamlarǵa jaqınlasqan biy attıń jılawın tarttı. Jıynalǵan

alaman «Assalawma áleykum biy aǵa», «Xosh kelipsiz», «qádemińiz qayırlı bolsın», dep shuwlasar, telpeklerin aspanǵa atar, biraq Orınbay biy baslaǵan topardan hám sustı basım Aydostıń ózinen tartınǵanlıqtan ǵana záńgisine asılıwdan ózlerin tıyıp turdı.

—Xosh kelipsiz biy baba, — dep Aydostıń attan túsiwine múmkinlik bermesten boz júrmeldiń jılawına asılǵan eki biy

ádewir jerge shekem húrmet júzesinen at penen teń júrip otırdı. Aydostıń ózi: «Jeter, jeter, biyler, jeter endi, bir kórisip alayıq» degennen soń ǵana, biri záńgisinen basıp, biri qoltıǵınan alıp súyep, biydi boz attan túsirdi.

—Qáne Orınbay biy, kel beri, bir tós túyistireyik, kópten berli kórispedik, — dep Aydos Orınbaydı bawırına tarttı. Sońınan qos qollap kóristi. Amanlıq sorastı. Kórisiw gezegi Q ulshı biyge kelgen edi.

—Bul jigitti burın kórmegenmen, Orınbay, kim boldı, bul?

— dep Qulshını meńzedi.

—Bul ma? Bul jigit Qulshı biy. Buxaradan kóship kelgen qıpshaqlardıń biyi.

—Artıq biydiń balası ma?

—Ústinen tústińiz, biy baba.

—Artıq seri jóninde kóp esittim. Sazǵa, sáwbetke beyim adam dep aytısar edi. Ózin kóriw nesip etpedi, jayı jánnette bolsın.

Al, bizdi awılıńa basla, Orınbay biy, — dedi Aydos biy. Jaqın qaldı ma?

—Ele bir at shaptırım jer, biy baba. Atqa qaytıp minesiz.

Ó zimshil, sıy-húrmetke bólenip úyrengen biyge Orınbaydıń «atqa qaytıp minesiz» degen sózi unamay qaldı, biraq ustamlı biy onı bildirmedi. «Atqa qaytıp minesiz», degeni nesi? Attan

231

túsip pe edim óytip?». Ol ózi iyelep kiyatırǵan biylik hámelin «atqa miniw», dep túsinetuǵın, sol ushın da ırım etip «attan túsiw» degen sózdi unatpaytuǵın, nabada onıń bul sózdi unatpaytuǵının bilmeytuǵın «attan túsip, qonaq bolıń, suwsın ishiń» degenlerdiń mirátine qayrılmay ketetuǵın ádetin kópshilik ańlay bermes edi.

Tayar turǵan eki jigit Aydos biydi atqa mindirip, ekewi eki jılawdan uslap adım-adım júris penen awılǵa qaray bet aldı, bul waqıtqa shekem atqosshıları uslap turǵan atlarına mingen eki biy de Aydostıń toparına jetip, izirekte kele berdi.

Qonaq arnap tigilgen otawǵa tústi. Qımız iship, shólin basıp, juwınıp-shayınıp alǵansha ústine xızmetker jigitten ózge hesh kim kirmedi. Janındaǵı jigitlerge ózge úy tigilgen edi.

Q onaq jol azabın umıtıp, ózine keldi-aw, degen oyda namazshamdı oqıǵan soń eki biy qonaqtıń ústine sálem berip kirip bardı. Dizerlep otırıp, qaytadan sorastı. Misli xan aldında otırǵan kibi Aydos biy mirát etpegenshe esigirek tamandaǵı orınlarınan qozǵalmadı.

— Qáne, endi jaylasıp otırıńlar, — dedi biylerdiń óz húrmetin jayına qoyǵanına kewli tolǵan Aydos.

Biyler jaylasıp otırdı. Kóp ótpey taydıń pisken eti salınǵan úlken qara samardı kótergen jigit kirdi. Hár biydiń aldına kishigirim aǵash tabaqlar qoyıldı. Taza bóz súlgiler taslandı. Biyler aldılarındaǵı ıdıstaǵı góshten bellerindegi belbewlerinen suwırılǵan pıshaqlar menen kesip alıp jewge kiristi. Kóp ótpey taǵı bir tabaqta semiz qoy eti, qoshqardıń gellesi, qoy etiniń sorpası ákelindi.

Q ulshı biy atın kóp márte esitken Aydos biyge kóz astınan qarap, bet-álpetin, sın-sımbatın baqlar edi.

Orta boylıdan biyigirek, ayaq-qolı juwan, mıǵım denesi onıń zor kúsh-qarıwdıń iyesi ekeninen dárek berer edi. Úlken bası, keń mańlayı aqıllılıqtıń belgisi, qalıń qaslar jawıp turǵan, tikke qaraǵanda óńmenińnen ótip ketetuǵın, tereńde jaylasqan qara kózler batırlıqtıń, hesh nárseden qorqıwdı bilmeytuǵın erjúrek táwekelshiliktiń nıshanı shıǵar? Shoq saqallı, qızıl shıraylı júzine qır murını jarasıqlı, juwan moynı bóz kóylektiń dóńgelek jaǵasına zorǵa sıyıp turǵanday kórindi.

«Moynı juwan, jawırını tutas bul adam ójet, aytqanınan qaytpaytuǵın, kózleri qorqınıshlı, óz maqsetlerine erisiw jolında hesh nárseden tartınıp otırmaytuǵın bul adamnan awlaǵıraq júrgen maqul», dep oyladı Qulshı biy.

232

Tay etinen azǵana tatqannan soń qoy etine qol sozǵan Aydos biy Qulshıǵa qaradı.

—Qulshı biy, qulaq jeytuǵın ballarıń bar ma, shaqır.

—Qullıq biy baba, — dedi ornınan turıp tójim etken Qulshı biy. Soń esikte turǵan xızmetkerge buyırdı:

—Erejepti shaqır!

Kóp ótpey shapanınıń sırtınan buwılǵan belbewge kishigirim gezlik pıshaq taqqan, naǵıshlı taqıyasın jelkesi taman ısırǵan, boyı jasına say emes uzarıp ósken Erejep sálem berip, esikte irkildi.

—Atıń kim, — dedi Aydos biy, balaǵa onı sóyletkisi kelip. Bolmasa atın házir ǵana esitken edi-ǵoy.

—Erejep, — dedi bala sháńkildegen dawıs penen.

—Kóp jasa balam. Biy qolına qoshqardıń gellesiniń bir qulaǵı hám bir jilik et salınǵan tabaqtı kóterip, balaǵa usınıwǵa ıńǵaylastı. Qáne berregirek kel, há túpálám, kem bolmassań. Mine bastan payıń, tabaqtan payıń, «biy baba asıq jilik berdi» dep

ókpelep júrme, búgin toqpaq jilik ákeńe tiyisli. Má, ala-ǵoy endi.

—Qullıq ata, — dep Erejep eńkeyip kelip Aydos usınǵan tabaqtı aldı. — Qullıq biy baba. Soń janında turǵan xızmetker jigitke berdi.

Q onaq balanıń «biy baba» dep ataǵanına kewli tolıp pátiyaǵa qol jaydı.

—Qáne, jay qolıńdı, ósip-óngeyseń, ákeńdey, bálki onnan da abıraylıraq biy bolǵaysań, áwmiyin! Al, endi bara ber.

Biyler et jep, sońınan qımız ishti. Áńgime payıtı kelip jetken edi.

—Endi kishigirim gáp bar, — dedi qımızdan soń terisi jayılıp, miymandoslıqqa razı bolıp, kewli tolǵan Aydos biy. Orınbay menen Qulshı biy jolǵa tayarlanıńlar. Erteń bir kún júremiz.

Eki biydiń de tiline bir sóz kelgen edi: «Qayda baramız?»

—Xan shaqırtıptı.

—Há-á, — desti eki biy birden. Taǵıda «ne ushın shaqırtıptı», degen sorawlar kómekeyde irkilip basladı.

Aydos biy gápti alısıraqtan basladı.

—Xabarıńız bar, Muhammed Raxim xan maǵan ózine isengendey isenedi. Sol ushın hám usı kúnge shekem dáryanıń berjaǵına salıq jıyıwǵa máhrem ya nayıp jibermeydi, meniń jıyıp aparǵanıma

qayıl bolıp, ózimniń úlesimdi qaytarıp beredi. Bul xalıqqa, elge jaqsı, esigine «salǵırt tóle», dep jasawıl kelmeydi. Dáryanıń

233

arǵı júzinde de qaraqalpaq kóp, olar da salıq tólese, xan razı bolar edi, biraq olar Qońırattaǵı Tóremurat sufiydiń gápine erip, oǵan arqa berip, jaman pikirde júripti. Tóremurattıń niyeti óz aldına arkaniy dáwlet dúzep, saltanat qurmaqshı. Al bul iste onıń

tonı keltelik qıladı, túrkmen menen qazaqqa arqa súyeymen,— deydi, biraq olar isenimsiz, orıs patshası alıs, ol misli aspandaǵı

juldız kibi, kúndiz kórinbeydi, aqshamları jaltırap turadı, biraq jolıńdı tapqanday jaqtı da bermeydi, jılıwı da joq. Atalarımız bir ret, eki ret orısqa arqa súyep kórip edi, olar bizdi Abılqayır

xannıń qılıshınan qorǵadı ma? Qorǵaǵan joq. On-on bes biydi shaqırıp,tilxat alıp, sońınan sarpay jawıp, kewlin xoshladı da, sońınan orıs tórelerdiń ózleri eline qayttı. Mine, Orınbay,

óziń Jańadáryada orısqa puqara bolıp kórdiń. Qanday járdemi tiydi, tiygen bolsa, ayt. olarǵa keregi, ózleriniń Qıtay menen Hindstanǵa jiberetuǵın kárwanlarınıń amanlıǵı edi, solay emes pe?

—Solay boldı, — dep maqulladı Orınbay biy.

—Sol sıyaqlı Tóremurat sufiy hám tulıpqa mońirep júripti.

«Orıs puqarasıman», dep maqtanatuǵın qusaydı. Erteń Muhammed Raxim xan láshker tartıp Qońırattıń bosaǵasında tursa, orıs ne járdem berer eken?

—Ol tuwrı, — dep maqulladı biyler.

—Áne solay. Xan Qońırattı baǵındırmaq ushın ásker tartıptı. Sol ushın bizdi— isenimli biylerin baslap, janıma

kelsin dep shaqırtıptı. Jolǵa shıǵıwımız ushın neshe kún kerek boladı?

—Láshker jıyıw shárt emes pe?

—Yaq, xannıń láshkeri jeterli kórinedi.

—Onday bolsa jolǵa erteń-aq tayar bolamız, — dedi Orınbay.

—Tayar bolıńlar.

Waqıt quptannan ótip barar, uyqıǵa jatatuǵın mezgil de bolıp qalǵan edi. Qulshı biy qonaǵına «qayırlı tún» tilep, Orınbay biydi atlandırıp, soń óz otawına kirgende qorazlar shaqıra basladı.

Aydos biy qonaq úyde jalǵız qaldı. Kún boyı at ústinde sapar shegip, sharshaǵan bolsa da kózlerine uyqı kele bermedi. Oyları ótmishke, qızǵın hám ókinishli máwritlerge orala berdi.

Aydos jaslayınan atqa mindi, top basladı. Kópshilikten erekshelenip kózge túsiw balalıǵınan baslap ármanı edi. Erjetip, tolısıp, bala biy bolıp kózge tústi. Xiywaǵa bardı. Bálent minaralardı, biyik diywallardı, saltanatlı saraylardı kórip, solarǵa kiriwdi, qonaq bolıwdı háwes etti. Bir waqıtları qolında

234

úlken biylik bolmasa da qaraqalpaq tóreleri— Artıqǵazıxan, Yadgar xan, eki Abılǵazı Xiywa taxtında otırǵan, biraq haqıyqıy hákimiyat inaqlar qolında bolǵanın esitken Aydos xanlıqtı árman etti. Arzıwǵa ayıp joq, deydi-ǵoy. Biraq atı atalǵan xanlar Shıńǵıs áwladınan esaplanar, al ol zamanlarda bolsa tek Shıńǵıs

á wladları ǵana xan bola alar edi. Qońırat arısınıń Aydos biy shıqqan qoldawlı ruwı xan áwladınan emes. Aydos xan teginen emesligi ushın qayǵırmadı, kózge túsiwge umtılıwdı toqtatpadı. Bir saparı jolbarıstıń jataǵına da shimirkenbesten kirip barǵan.

Jaraqtan qolında nayzası, belinde qılıshı bar edi, házir de Aydos sol kózsizligin marapatlanıw menen esledi.

Waqıya bılay bolǵan edi.

Kókózektiń ayaǵındaǵı kól boyında Aydos awılı jazlawda otıratuǵın edi. «Qalıń qopada jolbarıs bar», degen ǵáweset taraldı. Aydos awılda edi, jigirma beste, kúsh-quwatqa tolı payıtı. Awıl adamları: Jolbarıstı kórdik, qalıń qopaǵa kirdi, qaytıp shıqpadı, sol jerde, sol jerde... dep jabırlasar edi. Dáslebinde Aydos bul sózlerge isenbedi. «Qorqqanǵa qos kórinedi» degen, adamlar shaǵal kórse, jolbarıs deydi, degen oyǵa bardı. Sonda da kópshilik penen birge qopalıq taman bardı, adamlardıń arasında biraz joraları, inisi Mırjıq ta bar edi. Joq, shınında jolbarıstıń

qopalıqqa kirgen izi bar, al qaytıp shıqqan izi kórinbeydi. Soǵan qaraǵanda basqa tamannan shıǵıp ketse itimal. Aydos sol oyǵa bardı.

—Kórgenińizge neshe kún boldı, — dep soradı ol adamlardan.

—Úsh kúnniń júzi boldı.

—Hesh kimniń malı joytılmadı ma?

—Yaq, joǵalmadı,— desti.

—Sonda ne, jolbarıs qopaǵa kirip alıp, ashtan ash jata bere

me? Ya jolbarıstıń balıq awlap jegenin esittińler me? Jolbarıstıń balıq awlaǵanın hesh kim kórmegen.

Aydos jolbarıstıń ketip qalǵanına taqıyıq isengen edi. Sonlıqtan oyına qorqınısh kelmedi. Qolına dástesi uzın nayzanı alıp, jolbarıstıń izi menen qamıslıqqa kire berdi.

— Toqta Aydos aǵa, men barayın, — dep inisi Mırjıq izinen dawısladı. «Sonda men sennen kóre júreksiz bolǵanım ba», dep oyladı ishinen Aydos hám bul pikir onı erksiz alǵa jeteledi.

Ádewir jer júrgennen soń qamıs siyreklesip, ne ushındur shóp óspegen bir alań gezlesti. Jolbarıstıń izi bilinbey qaldı. Aldında qalıń qopalıq kórindi. Jigit ekilendi. Izge qaytsa

ma eken? Onda izindegilerge ne deydi? Olar: — Aydos qorqqanınan keynine qayttı! — demey me? Sol payıtta qulaǵına ıńırsıǵan

235

ses esitilgendey boldı. Turıp tıńladı, aldındaǵı qopalıqtan shıqqan sesti anıq esitti. «Jolbarıs jaralanǵan», degen pikir qıyalınan keshti. «Jaralı jolbarıs oǵada qáwipli boladı». Bul sózdi qashanlardur, kimlerdendur esitken edi. «Qaytıw kerek». Biraq ar-namısı menen ójetligi keyinge qaytıwǵa jol qoymas edi. «Hár bende alladan ájel kelmegenshe ólmeydi».

Nayzanı alǵa tutıp ilgeriley berdi. Aldındaǵı qopalıq áywanjaywan etip basqılanǵan. «Jolbarıs awnaǵan». Ayaqlarınıń ushına turıp, moynın sozıp qaradı. Tiri jolbarıstı kórmegen edi. Turqı eshektey keletuǵın, alashubar maqluq tórt ayaǵı tórt jaqta jatar, anda-sanda ayanıshlı dawıs penen ıńırsıp qoyar edi. «Jolbarıs jatır, tiri» dep izge qaytıp barıp, adamlarǵa aytsa da bolar edi, biraq ar-namıs oǵan jol bermedi. Ne ushın ekenligin ózi de anıq bilmey-aq alǵa ilgirley berdi. Aralıq tórt-bes adım qalǵan, bul júdá qáwipli aralıq edi, eger jolbarıs hújim etpekshi bolsa bir sekirgende-aq bul ortanı basıp ótip, Aydosqa taslanıwı múmkin...

Sonnan qáwiplenip ol nayzanı tik tutıp, irkildi. Jolbarıs topılıs qılmadı, onıń ornına ayanıshlı názer taslap, ıńırsıdı. Kóz-kózge túskende Aydos til menen aytıp jetkerip beriw múshkil bolǵan qanday da bir ishki sezim menen jániwardıń insan balasınan járdemge mútáj ekenligin túsindi. Bir-eki adım atıp, taǵı irkildi hám jolbarıstıń qanday járdemge mútáj ekenligin anıqlamaq ushın onı dıqqat penen kózden keshire basladı.

Jolbarıstıń awzınan shıǵıp turǵan súyek dıqqatın awdardı. Aldı burın: súyek tislep jatırǵan eken, — dep oyladı, biraq súyek tislese nege ıńırsıydı, dep qıyalladı. Súyek tamaǵına tıǵılǵan— degen sheshimge keldi. Táwekel, súyekti alıp taslaw kerek.

­ arrılar aytatuǵın mınanday ráwiyattı esledi. Jolbarısqa duslasıp qalsań izińe qayrıla sala qashıwdı oylama. Ol qast etse eki sekirip, adımıńdı altı ashtırmay jetip aladı. Oǵan jaraq

ta oqtalma. Jaqsısı ornıńda qalsha turıp jolbarısqa tigilip qara, qashan onıń kózi menen kózińdi duslastırǵansha tigile ber.

Kózińdi duslastırsań dárhal: «sherim, sherim, men óz jolımnan keteyin, sen de óz jolıńa ket, sherim, sherim», dep tákirarlay ber. Ájeliń jetip turmaǵan bolsa inshalla aman qalarsań,— der edi.

Aydos sol hámeldi qollandı. Kóz benen kóz duslastı. Awırıw menen ashlıqtan qantalasqan jolbarıstıń kózleri ayanıshlı baǵar edi. Jigit batıl háreket etti. Nayzanı jerge shanıshtı. Bir shama

waqıt qáwip-qáterdi yadtan shıǵardı. Qonıshınan buzay til qamshısın alıp, onıń uzın sabın jolbarıstıń yarım ashıq turǵan awzına tıǵıp jiberip, súyekti ekinshi qolı menen uslap tartıp

236

kórdi. Qazıq tislerge ilinip qalǵan qanday da haywannıń toqpaq jiligi alına qoymadı. Qamshı saptıń kómegi menen awzın keńirek ashıp, súyekti árli-berli qozǵap edi, súyek qazıq tisten bosap, ańsat-aq alındı. Alqımı súyek tıǵınınan bosaǵan jolbarıs tereń dem alıp, janı jay tapqanday boldı, kózlerindegi jalınıshlı názer minnetdarlıq názerine almastı.

—Ánekey sherim, seni apattan qalas qıldıq. Endi sen óz jolıńa ket, men óz jolıma keteyin, — dep Aydos jolbarıstıń kózinen kózin ayırmay nayzasın alıp, ushın jerge qaratıwı menen

izge shegine-shegine qáwipsiz jerge jetip alǵanda barıp qamshısı jolbarıstıń awzında qalǵanı yadına tústi. Tamaǵına tıǵılǵan súyekten durıslap dem ala almay hálsiregen be, ya ashlıqtan boldırǵan ba, állenemirde ózine kelgen jolbarıs ornınan turdı, awzındaǵı qamshını tasladı, soń minnetdarshılıq bildirgen kibi Aydosqa qaptaldan qayrılıp qarap-qarap qoydı, aqırın qádem basıp qalıń qamıslıqqa kirip kete berdi.

Aydos jolbarıs qaldırıp ketken qamshısın aldı. Bul waqıtlarda qamıslıq baslanatuǵın jerde qalǵan awıl adamları, ásirese, palwan deneli Mırjıq «aǵama bir nárse bolıp qalmadı ma», dep qáweterlene

baslaǵan edi, kóp uzamay onıń: «Aydos aǵa, qayaqtasız! Aydos aǵa!», degen iri dawısı kóldi jańǵırttı. Shıdamı tawsılǵan alaman Aydos

taman kelmekte edi. Kóp uzamay alıslap baratırǵan jolbarıstıń gúldirmamaday etip aqırǵan sesti adamlardı shorshıtıp jiberdi. Olar hár qıylı jaman pikirlerdiń basına barıp ta úlgergen edi, qarsı aldılarınan shıqqan Aydostı kórgende tańlanǵanların jasıra almadı.

—Qudayǵa shúkir, tirimiseń?

Usı payıtta jolbarıstıń aqırǵanı taǵı da esitildi. Ol dawısta qáhár-ǵázep, ósh hám ıza joq edi.

—Jolbarıs maǵan minnetdarlıq bildirip atır, — dedi Aydos kúlimsirep.

—Tirimiseń áytewir? Jolbarısqa dus kelmediń be? Qolıńdaǵı súyekti qaydan aldıń? — dep jabırlastı awıllasları.

—Jolbarıstıń basına bir túsiriw ushın alǵan-ǵoy, — dedi

házilkesh birew. Átteń jolbarıs dus kelmegen. Dus kelgende barǵoy, Aydostan súyek jegenin ómirinshe umıtpas edi!

Sonda barıp jigit jolbarıstıń awzınan alǵan toqpaq jilikti ele taslamaǵanın ańǵardı.

— Jolbarıstı kórdiń be? Qansha aralıqtan kórdiń? Sorawlardıń izi úzilmedi.

237

—Kórdim. Kórgende qanday! Mınaw jilik jolbarıstıń tamaǵına tıǵılıp qalǵan eken, dem jetpey, onıń ústine ashtan buralıp, óliwge kelgen kórinedi, maǵan tik qaramay, óz jónine ketti!

—Áy yaǵay!

—Tislep almadı ma?

—Janına qalay jolattı, ózi jabayı ań bolsa!

Q ullası bul waqıyaǵa birew isendi, birew isenbedi. Toqpaq jilikti alıp, onda tis izlerin kórdi, dúzde jatqan, súyekti qaysı

haywan ǵayzamaydı, dep ǵawqıldastı, biraq súyek túyeniń toqpaq jiligi ekenin anıqladı.

Allash ǵarrı ǵana bul waqıyaǵa isendi. Qay jerdendur qabaqta alıp kelgen suwǵa uwısın toltırıp, Aydostıń kókirek tusına serpip jiberdi. Bul nábada qorqqan bolsa júregi shorshınıp ketpesin, degeni edi. Soń júrek tusına qol salıp kórdi de, tańlanǵanın jasıra almay:

— Balam, júregińniń túgi bar shıǵar, dúrsildep soqpay turıptı, hesh nárseden hawlıqpaǵansań, biraq jolbarıs penen ushırasqanıń durıs, sen aldamadıń, názerińnen sezdim, — dedi kópshilikke esittirip. Jolbarıs jaralansa, sharasız qalsa insannan mádet kútip, awıllardı aylanshıqlaǵanın talay esitkenmen. Ol járdem kórsetken insanǵa tiymeydi, dep aytısadı, degen menen kim bilipti, ol ózi jabayı haywan bolsa, oǵan isenip awzına qolın salıw hár kimniń qolınan kele bermes.

Aydos bul háreketi menen kópshilikke hesh nárseden taysalmaytuǵın júrekli, aytqanın orınlaytuǵın qaysar ekenin dálillegen

edi, onıń ústine ózine degen isenimi de arttı. Mártlik onıń alǵa ilgerilewine, ózgelerden ústin turıwına járdem beretuǵının, xalıq batır adamdı sıylaytuǵının, hámeldar onıń menen esaplasıwǵa májbúr bolatuǵının uǵınıp aldı. Sońǵılıǵında ol kózsiz mártligine qosılǵan ozbırlıǵı, húkim júrgiziwge umtılıwı arqasında kóplegen maqsetlerine qol jetkizdi, qaraqalpaq biyi boldı, Áwez inaqtıń tusında, ol payıtlarda qaraqalpaq sultanı Abılǵazı Xiywada rásmiy taxt iyesi bolsa da, haqıyqıy biylik inaqlardıń qolında boldı, pútkil qaraqalpaqtıń biyligin qolına kirgizdi.

Bul waqıtlarda yaǵnıy Áwez inaq tusında qaraqalpaqlardıń eski ata jurtlarına aldınǵıları Túrkstannan, sońǵıları Kishi júz ishinen kóship kelgenlerine yarım ásirden aslam waqıt ótken, xalıq kóbeyip tolısqan edi, Esengeldi máhremniń tusında xalıqtıń esabı alınbadı, xanlar el toyınsın, dep jerdiń dáyegin óndirdi de, salıq salmadı. Áwez inaq qaraqalpaqlardıń hóktem biyi Aydostı

238

ózine jaqın tarttı, sarayǵa kiriwin darxan etti, biylikke súyegi

joq, qumar ekenin bilip, «qaraqalpaqqa yarım xansań», dep marapatlap, arqasınan qaqtı.

Bir kúni xan sarayında jaǵımlı saz shertilip, qızlar sızılıp oyın oynap, bázim qızıp turǵanda Áwez inaq Aydostı ımlap janına shaqırdı.

— Keliń, keliń, dep janınan jay kórsetti. Inaq qasınan jay alǵan Aydos marapatlanıp dógerekke názer tasladı. Saz tınıp, ekinshisi baslanbastan burın inaq Aydos taman eńkeyip pás dawıs penen:

—Biyligińde neshe úyli qaraqalpaq bar? — dedi. Aydos azǵana eglendi. Sońınan:

—Jigirma mıń úyli qaraqalpaq bar, — dep jiberdi. Asırıńqırap aytqanın ózi de sezdi. Sebebi, bul waqta Jańadáryadaǵı on mıń úy Aydostıń biyliginde emes, al Orınbay biydiń biyliginde edi, onı inaq ta biler, qashanlardur olardı óz qaramaǵına kirgiziwdi oylap júrer edi, bul iste olar bir-biriniń járdemine mútájlıǵın ishley uǵındı.

—Hár úyden bir tilla salıq óndirsek awırlıq qılmas pa? Aydos taǵı oylandı. Tilla úlken tilla hám kishi tilla bolıp

júrer edi, «qaysı tilla, úlken be, kishi me?» dewge tili barmadı.

—Awırlıq qılmas, — dedi Aydos.

—Onda qaraqalpaq hár jılı bir úyge bir tilladan jigirma mıń tilla kesme salǵırt tólesin, — dedi Áwez inaq. Bul kesme salǵırtdur. Onı hár jılı ózińiz jıyıp kelesiz, adam jibermeymiz. Xanǵa sonday dep jetkizemen. Inaqtıń shoq saqallı, qızıl júzinde mısqıllı kúlki kórindi. Ol Shıńǵıs áwladı bolǵanlıqtan taxt iyesi dep atalatuǵın, biraq basqarıw islerinen jıraq Abılǵazı xandı mensinbeytuǵın, degen menen rásmiyat júzesinen onıń atınan jarlıq-hámir jazıp, onı tastıyıqlatıwǵa

májbúr ekenligine ızası keler edi.

—Razıman, — dedi Aydos biy ózine bildirilgen isenimnen tóbesi kókke jetken quwanıshın jasırıp.

Bir tamannan bul ózine júklengen awır minnet ekenligin sezse de, jigirma mıń tillanı xalıqtan óndiriwdiń mashaqatın oylap otırmadı, ekinshi tamannan inaq xan jerine daqıl ekkenlerden óndiriletuǵın dáyekti, maldan alınatuǵın zákattı tilge almaǵanına

súysindi, qaraqalpaq bul alımlardan azat boladı, dep oyladı.

Áwez inaq ta bul iske Aydostı kóndirgeninen razı edi. Waqıt

ótip, kelesi xanlardıń tusında on úyden bir nóker, on nókerden

úsh qazıwshı beriw usaǵan minnetler de qaraqalpaqlarǵa Aydos biy arqalı jetkizildi.

239

Q araqalpaqlardıń yarım xanı bolıp dáwran súrip kiyatırǵan, kelisilgen jigirma mıń tillanıń atın aytıp, xalıqtan óngeniniń kewlinen shıqqanın xan ǵáziynesine ótkerip (anıǵında jıynalǵan kesme salǵırt hesh qashan jigirma mıńǵa jetpegen edi) júrgen, xan sarayına qálegen waqta kirip bara beretuǵın Aydostıń erkinen tısqarı, onıń tınıshın alıp qıynaytuǵın nárseler de bar. Házir

de uyqısın qashırıp atırǵan hám xan óz qasına qıstawlı shaqırıwǵa sebep bolǵan bir kimse, ózi menen baqtalas bolıp, sırtınan bolmaǵır gápler tarqatıp, dáryanıń arǵı tamanında ǵárezsiz jurt dúzbeklikke talaplanıp júrgen, bul jolda kóp adamlardı, hátteki eki xanalası Begis penen Mırjıqtı Aydosqa qarsı qoyıp, olardıń ájeline sebepshi bolǵan kimse ózin xan

á wladınan sanaytuǵın, sol ushın da Aydostan kóre allaǵa jaqınıraqpan, dep oylaytuǵın Tóremurat sufiy edi.

Dáliden tuwrı keletuǵın, sumlıq penen epten awlaqlaw júretuǵın Aydos dáslepki kórgennen-aq sufiydi jini súymey qalǵan. Nesi unamaǵanın ele anıq bilmeydi, bálki uzın hám arıq sın-sımbatı, ya suwpınamay sıpayılıǵıdur, ishten tınǵan tuyıq minezi me? Ne bolsa da ishki bir dawıs onnan awlaǵıraq júriw kerekligin uqtırǵanday boldı hám onıń pitnelerinen minekey, qudayǵa shúkir, aman júripti. Biraq inileri Begis bahadır menen Mırjıq batır sufiydiń torına bir ilindi de qaytıp bosana

almay, Aydostıń oyınsha sufiy pitneleriniń qurbanı boldı, qurbanı ǵana bolıp qalmay aǵası Aydostı da jaman atlı etti, ózi qılmaǵan bul qılmıstan, ózine taǵılǵan jaman attan qalay qutılatuǵının da bilmeydi, bálki bul ómirde, hátteki ájeli jetip,

bul jaqtı álemdi tárk etkennen soń da bul iplas ósekten qutıla almaytuǵın shıǵar, mágar ol áwladlarǵa ańız bolıp tarqap keter, olay bolmawına kim kepil?

Tınıshsızlanǵan biy bir qaptalınan ekinshi qaptalına awdarılıp tústi. Áh, Begis bahadır! Jigerbenti, izine erse aybatı, keńesse keńesgóyi edi. Uslaǵan jerinen kesetuǵın ójet, júz áskerge tartınbay at qoyatuǵın erjúrek, biraq aqkókirek, «batır ańqaw, er gódek» degen naqıl tap Begiske aytılǵanday, sadalıǵı basım edi. «Sufiyge erme», dep qansha násiyatladı, sufiy duwalap qoyǵanday, múmkin duwalaǵandur, kim bilsin, kóp ilim-bilimnen xabarı bar, sufiydiń, sonıń aytqanına isendi, sonıń áskerbasısı bolaman,

dep turıp aldı, tuwısqanınıń aytqanına qulaq aspaǵanı azday Mırjıq batırdı da óz tamanına qarattı. Biraq Mırjıq báribir Aydostıń gápinen shıǵıp kete almas, jeme-jemege kelgende izine erer edi, sonı bilgen dushpanlar onı mert etti.

240