Kenesbay Karimov Agabiy

— Sol ushın da ózińizden qoldaw tilep keldim.

Q ulshı biy Seytmurattı shaqırıp, qashqınlardı atxana janındaǵı úylerdiń birine ornalastırıp, hállendiriwdi tapsırdı.

Qashqınlar jóninde biraz bas qatırǵan biy aqırı bir sheshimge keldi. Olardı quwǵınshılarǵa baylap bergenimde Tóre menen Shoqaydan alǵıs alaman ba? Onnan góre eki jastı qutqarsam sawap qılǵan bolarman, mágar? Seytmurattı shaqırıp qashqınlardıń awhalın soradı. «Bergendi iship-jep, bir-birine telmirisip otırıptı, bayǵuslar» degen sózlerdi esitkennen soń atbaǵarǵa: «miniske shıdamlı yabı atlardan birin ertlep, tayar qılıp qoy, hesh kimge dańǵara qılma», dep pinhamı tapsırdı. Jáne: «tún jarpı bolıp, el jatqannan soń jónep ketetuǵın qashqınlarǵa da aytıp qoy», dep zinharladı.

Aqsham atxanaǵa biydiń ózi keldi. Balsarıǵa qalay qaray júriwdi, Aqsuwatqa barǵan soń qaytpaǵan bolsa Bektemirge, eger ol bolmasa kimge jolıǵatuǵının, attı kimge tapsıratuǵının túsindirip, haq

jol tiledi. Balsarı biydiń ayaǵına jıǵılıp, minnetdarlıq bildirdi, al kelinshek biydiń qolın súygende júzinen sorǵalap turǵan ıssı kóz jasları biydiń barmaqlarına tamıp-tamıp ketti.

—Óle-ólgenshe siziń atıńızdı atamnıń atınıń ornına tákirartákirar aytıp júremen, — dedi sıbırlap. Alla sizdi óz panayında asıraǵay, qádirdan atam.

Kewli buzılǵan biy kelinshektiń mańlayınan sıypalap:

—Jollarıń bolsın, — dep sıbırladı.

Tún qoynında jalǵız attıń doynaǵınan taralǵan dúbirli qatara qonǵan úylerdiń iytlerin úrgizip, alıslap kete berdi, állenemirden soń pútkilley esitilmey qaldı.

Kómekke mútáj bolǵanlardıń múshkilin jeńillestirgenine kewli marqayıp, otawında arqayın jatırǵan biy awıl iytleriniń úrgeninen bir topar atlınıń kelgenin sezdi. Kóp ótpey quwǵınshılar esikte turǵan edi. Biydiń ruqsatı menen kirgen jigit ele

kún salqın tarta qoymaǵanına qaramastan úshqulaq bas kiyimin taslamaǵan, ádepti biletuǵın kórinedi, sálem berip, usınılǵan orınǵa dize búgip amanat ǵana otırdı.

— Qońırattan kelemiz. Buyımtayımdı ayta otırayın, álimniń bir tentegi bay ulı Shoqay biydiń balasına ayttırıp qoyǵan qızdı toydan bir kún burın alıp qashıp ketipti. Qashqındardıń izi Shımbayǵa, odan shıǵıp, siziń awılıńızǵa taqalıp turıptı. Sonı berseńiz, Qońırat biyi Tóremurat ta, Shoqay biy de sizden razı bolar edi, — dep bir irkildi.

221

—Kelse kelgendur, — dedi biy eki-ushlı etip. El bolǵan soń jolawshı irkiledi. Hár kelgen jolawshılardan jol bolsın sorasaq

ta, ata-tegin, qayda baratırǵanın soramaymız.

—Soray-soray kelemiz. Izi siziń awılǵa taqaldı.

—Taqalsa as iship, hállenip taǵı bir táreplerge jol alǵan shıǵar. Biziń qolımızda siz aytqan adamlar joq ekenligine ant isheyin be? — dedi biy qatıwlanıp.

—Jo-joq, sizdi bir sózli, tuwrı sózli adam dep esitigemiz.

—Júdá isenbeseńler tintip kórińler, sorastırıp kórińler.

Jigit narazılıǵın bildirmey-aq sırtqa shıqtı. Awıl aralap kórdi, kim biledi, dep sorastırdı, anıq dárek ala almadı. Úymeúy tintiwge júrek etip batına almadı. Qońırat penen onıń biyi alıs, bul awıl bolsa Xiywanıń soramında edi.

Shımbay qalasınıń qasındaǵı Qarakóldiń boyında qonıslanǵan Qıpshaq awılında qashqınlardıń izin joǵaltıp alǵan quwǵınshılar dógerekten bir-eki kún sorastırdı, aqırında qız benen jigittiń joqlawın asırıp, Qusxananıń ústi menen aldı burın Qarabaylını, soń Ámiwdáryanı keship ótip, Qońıratqa qurı qol qayttı.

Shoqay biy Qońırat qorǵanına arqa berip, dárya menen teńiz, bolmasa Ústirtke shekemgi aralıqlarda kóship-qonıp júretuǵın qazaq ruwlarınıń biyi, Qońırat hákimi Tóremurat sufiy menen tamır edi. Sol kúnlerde Shoqay biydiń awılı Qońıratqa jaqın jerge kóship kelgen, toy kúni belgilenip, alıs-jaqınǵa xabar aytılıp qoyılǵanlıqtan qısınıspaǵa túsip, hal-awhaldı Tóremuratqa da xabarlap qoyǵan edi. Quwǵınshılar qashqınlardıń izin Buxara tamanlardan jaqında kóship kelgen Qulshı biydiń awılına barǵanda joǵaltqanın, qız benen jigittiń suwǵa batıp, ya qumǵa sińgen yańlı izleri joǵalǵanın esitkende taqatı tawsıldı. Kimeń, Shoqay biy Tóremurat sufiy menen quda bolsa, qashıp ketken qalıńlıqtıń ya ólisi, ya tirisi tabılmasa Shoqay biy qıynalmay kim qıynaladı?

Atlanıp Tóremurattıń awılına keldi. Sufiy awılı báhárden

baslap jazlawǵa shıǵatuǵın, ayaǵı teńizge quyatuǵın Kóksuwdan saǵa alatuǵın Baqırǵan ózeginiń boyında otıratuǵın, Qońırat qorǵanı

bir at shaptırım jerde qarayıp kórinip turatuǵın edi.

Shoqay biy awılǵa kireberiste shetkerige tigilgen aq otawlar dógeregine qatara baylanǵan atlardı kórip: «sufiy qonaq shaqırǵan ba», dep oylap qoydı. Tóremurattıń otawına jaqınlaǵanda qurallı jigitler biydi irkti.

— Men qazaqlardıń biyi Shoqayman, Tóremurat meniń tamırım hám qudam boladı, — dedi Shoqay qatıwlanıp.

222

—Bas ústine, — dedi basına dubılǵa kiygen jasawıl bası. Q ońırat hákimine xabarlaymız. Attan túsip, quralıńızdı qaldırsańız boldı. Solay buyırılǵan, — dep qosıp qoydı.

Shoqay ilajsız attan tústi, belindegi quralın sheship, jasawılbasıǵa berdi. Piyadalap sufiydiń otawı taman ketti.

Qońırat hákimi Tóremurat bul waqıtta atalas inisiniń qızın, Shoqay biydiń bolajaq kelinin állekimniń alıp qashqanı menen

ólámátá qızıqpas, onı qıynap atıran basqa máseleler menen bánt edi, sonlıqtan Shoqaydı kewilsiz qabılladı. Qashqındı izlep tabıw jóninde hesh nárse aytpadı. Onnan kóre biydiń qansha nóker bere alatuǵının soradı.

—Sharwa xalqı mal izinde-ǵoy, — dedi Shoqay biy. At jiberip shaqırtsaq bir ayda, bolmasa onnan kemirekte 40-50 atlı jigit jıynarmız, — dedi ózin qıynap turǵan máseleni qoyıp, basqa másele qozǵalǵanına narazı bolıp. — Ne sóz, ne gáp, qáwip Xiywa tamannan ba, ya qalmaqtan ba?

—Xiywa tamannan, — dedi Tóremurat sufiy. Muxammed Raxim xan: «baǵın», dep elshi jibergeninen xabarıń bar. Endi ásker tartıp,

beri atlanıptı.

—Óziń ne qıyaldasań?

—Bir kálle kórsem be degen oyım bar. Láshker jaqın kelse

qorǵanǵa bekinemiz. Házir Xoja eline kelip at basın tiredi, degen xabar bar, jansızlar axbarat jiberip turıptı.

Shoqay eńsesin kóterip, oyǵa shúmdi.

—Mennen kómek kerek bolsa tayarman. Aytılǵan atlılar bir ay emes on bes kúnde esigińizge keledi. — Orıstan járdem soramadıńız ba?

—Arıslannıń atın esitkennen qorqınısh biylep, quyqań juwlaytuǵınday aq patshanıń da atı qorqınıshlı. Onnan járdem kelgenshe bizdi shawıp boladı, — dedi Tóremurat úmitsizlik penen. Qusxana menen Kókózektegi qaraqalpaqqa arqa súyer edik. Aydostıń say-háreketiniń arqasında onnan da ayrıldıq. Endi kók nayzanı qolǵa alıp, haqqa táwekel etpekten ózge sharamız bar ma, Shoqay?!

Jası ádewirge barıp qalǵan, uzın boylı, arıq-turaq denesin qustay jeńil tutatuǵın, háreketi shaqqan, názerim qaytadı, — dep ırım ete me, adamǵa tiklenip tuwrı qaray bermeytuǵın, basına jarasıqlı jasıl sálle oraǵan, beline biylik belgisi bolǵan, qını

zer menen kestelengen, súyek saplı pıshaq taǵılǵan, kóp ruwza, tahatibadattıń belgisi me, qır murınlı, biyday reń júzi qansız, lábleri juqalań kisi Qońırat hákimi Tóremurat sufiy edi.

Arǵı náslimiz Xorezm xanlarına taqaladı, dep maqtanıp júretuǵın Tóremurat qońıratlı aqsúyeklerden bolıp, ataları Xiywa

223

xanlıǵına gá baǵınıp, gá bir neshe jıllar boyına ǵárezsiz bolıp jasaǵan, ǵárezsizligin qorǵap neshe mártebe jawlasqan, Tóremurat sufiydiń tusında Qońırattıń batısında kóship-qonıp júretuǵın qazaqlarǵa, Ámiwdáryanıń oń jaǵalıǵındaǵı qaraqalpaqlarǵa arqa súyep Xiywaǵa salıq tólewdi toqtatıp, hesh qanday kómegi bolmasa da orıs puqaralıǵındamız, dep júretuǵın edi.

Jańadárya qaraqalpaqların Shımbay átiraplarına kóshirip

á kelip, xanlıqtıń arqa tárepindegi shegaraların bekkemlegen Muxammed Raxim xan Qońırattı boysındırıwǵa shıntlap kiristi. Bul waqıtlarda Qońırattıń dógeregine xalıqlar kóship kelip, kemkemnen tolısa bardı. Batısta qazaq qáwimleri Ústirt penen Aral boylarına qırǵa mal jayıp, qısqa qaray — oyǵa, shóbi mol dalalarǵa, kóller menen dárya boylarına qulaytuǵın, al qubla tárepte sharwa túrkmen qáwimleri Qońırat penen Góne Úrgenish ortalıǵın jaylap júrdi. Dárya tarmaqlarına jaqın qonıslanǵan arallılar menen qaraqalpaqlardıń qońırat arısı diyqanshılıq egip, balıq awladı. Joqarıda aytılǵanlardıń sharwasınan zákat, diyqannan kespe salǵırt jıynasa bárqulla zerge mútáj bolıp turatuǵın xan ǵaznası tolıp-taspay ma? Álbette xan da, qusbegiler menen saray ámeldarları da sol pikirde edi. Biraq oǵan kesent keltiretuǵın bir sebep bar, ol da Qońırattıń, olardıń biyi Tóremurat sufiydiń xan ámirin moyınsınbawı emes pe? Áne, sol sebepti joldan alıp taslamaq ushın xan aqırǵı sharaǵa — Qońıratqa júris qılıwǵa qol urǵan, solay etip Tóremurat sufiydı dógerekke alańlap, shara izlewge májbúr etken edi.

Shoqay biy dártine malham bola almaǵan, kerisinshe ózi qollapquwatlawǵa mútáj bolıp otırǵan sufiydi otawında qaldırıp, úyden shıqtı. Xoshlasıw payıtında biy wáde etken 40—50 atlını jıyıp, olardı qurallandırıwdı qayta-qayta ótiniwinen sufiydiń albırap atırǵanın ayqın sezdi. Til menen wáde bergen bolsa da, is júzinde «jigitlerdi jıynawǵa asıqpaw kerek», degen oyǵa bardı. «Xan láshkeri kelse, úlken sawash bolar, sawashta kim óledi, kim qaladı, ol jaǵı perde artına jasırınǵan. Sharwaǵa keń jaylaw bolsa jetip jatır, arjaǵına bas awırtıp qáytedi. Zákattı kimge tólegende ne? Onı Tóremuratqa tóleymen, dep jigitlerdiń qanın tógiw jaray ma? Álbette jaramaydı».

Belindegi jaraǵın qaldırǵan úyge jetemen degenshe usınday sheshimge kelgen Shoqay jasawılbası uzatqan qılıshın baylap atırıp, óziniń bunda kelgendegi jumısın yadına túsirdi. Tógiler

abıray tógildi, tógiler qatıq tógilip boldı. Degen menen kókireginde dushpanǵa, biy Balsarı álimdi álbette dushpan dep esaplar, arın ayaq astı etken sol bir quw gedey bolmaǵanda kim

224

dushpan bolar edi, degen kek burınǵıdan beterirek ǵıjlap janar, qolǵa tússe eski dástúr menen sol buzıqlardı tas boran etiw, ya asıp óltiriwdi árman eter, sol ushın da olardı uslap alıwdan úmitin úzbegen biy endi awılǵa barıp, bul isti belgili iz kesiwshi hám qaraqshı Balmaǵambetke tapsırıwdı oyladı.

Tóremurat júzbasıların oylasıqqa shaqırdı.

Oylasıqta: «Qońırattı xanǵa tapsırıw kerek pe, ya sawashqa kirgen maqul ma?», degen soraw ortada turar edi.

Jas hám tájiriybesiz, sol ushın sózge batır, ekinshi tamanınan sawashqa túsip ıǵbalın sınap kóriwge umtılıp júrgen Baltaq júzbası xan láshkerin qılısh hám nayza kóterip qarsı alıw dárkar,

— dep dawrıqtı.

Q arashay batır bul usınısqa qarsı bolıp, Qońırattı xanǵa berip, Ústirt tamanǵa sheginiw maqul ekenin ayttı. — Dushpan keler, hesh kim qarsılıq qılmasa qatın-balaǵa tiymes, oǵan keregi el menen jer, tólenetuǵın salǵırt emes pe? On-on bes kún turıp, á jeli jetkendi óltirip, birewdi hákim etip qoyıp, ózleri kelgen izinen qaytpay ma? Áne sonda sháhárge qaytıp barıp, qoyǵan adamın urıp-soǵıp quwıp salıp, Tóremurattı taǵı hákim qılsaq, oǵan ne deysiz?

Bul pikirdi jaqlaǵanlar da, oǵan qarsı shıqqanlar da boldı.

Q arashay batırdıń gápinde jan bar edi. Kóp sawashqa túsip, jan alıp-jan berip kórgen, qońırattıń baymaqlı tiyresinen bolǵan

Q arashay batır óz sóziniń iyesi edi. Sonlıqtan Xiywanıń qurallanǵan hám sawash alıp barıwǵa úyretilgen, polat sawıt kiygen úsh mıńlıq láshkeri aldında sufiy jıynaǵan bazınıń qılıshı, bazınıń nayzası bar, jaqsı qurallanbaǵan bir neshe atlı qarsılıq kórsetkende ne qıla alar edi? Tek biyhuwda qan tógilgeni qalmay

ma? Dógerektegi kóshpeli qáwimler: qubladaǵı yawmıtlar menen batısta ǵı álim há m adaylar ǵa, d áryan ıń o ń jaǵındaǵı qaraqalpaqlarǵa arqa súyep bolar ma edi? Olar ǵayrat salǵanda 100 atlı, 200 atlı jıyıp keler, olardıń sawashqa dárkar bolǵan qural-

jaraǵı bar ma, ya joq pa, ol jaǵı da namálim. Usılardıń bárin qıyalınan keshirgen sufiy Qarashay batırdıń gápinde jan bar ekenligin ańǵardı. Biraq begligin buzǵısı, júzbasılar aldında

óziniń kúshsiz ekenligin áshkara moyınlaǵısı kelmedi. Kelesi buyrıqtı kútiwdi tapsırıp, húzirine toplanǵanlarǵa ruqsat etti.

Arallı qońıratlar kóp zamanlardan berli gáhi kóshpeli qáwimler menen, gásinde óz qaramaǵına qosıp alıwǵa bárqulla umtılatuǵın xiywalılar menen óz ǵárezsizligi ushın gúres júrgizip otıratuǵın edi. XIX ásirdiń Tóremurat sufiy tusında gúres taǵı

da keskinlesti. Bul dáwirge kelip Xiywa shegaralarına rus

búgilgen, bası iyilip, saqalı kókiregine tirelep turar, andasanda tislenip, tisin ǵıshırlatar, uzın qollarınıń aq súyeklerge

tán, bel uslap, qabarıwdı bilmegen názik hám uzın barmaqları judırıq bolıp túyilgen, qattı ızalanǵannan ba, ya ókingennen be, kózinen erksiz soraǵalaǵan jas tamshıları júzinen tómen aǵıp, saqalın ıǵallar edi.

Jıllı sóylep, ruslar tamanǵa ótiwdi úgitlegen qazaq tóreleriniń gápine kirgen bolıp, kózabaǵa «rus puqaralıǵın qabıl ettik», degeni menen Yassawiy tariqatına sadıq atalarınıń perzenti bolǵan Tóremurat ǵayrıdinlerge ázelden isengen emes. Qazaq tóreleri menen ruslarǵa jan basqan bolıp kóriniwden gózlegen baslı maqsetihúkimdarlıq ushın gúreste batıstan, yaǵnıy qazaq jerleri arqalı

ótip ruslardan hám qalmaqlardan keletuǵın qáwipti boldırmaw, kerek bolsa olarǵa arqa súyew edi, al óziniń eń sadıq awqamlası, dep qońırat arısın sanaytuǵın edi.

Endi bolsa jaw bastırıp kiyatırǵan payıtta onı qollawshı qońırat arısı onıń qasında joq, olardıń basında turatuǵın eki bahadır, Aydostıń eki birdey inisi, arıslan aybatlı áskerbası Begis mırza, jolbarıs júrekli, pil taqılettegi qarıw iyesi Mırjıq batır joq edi.

4

Kel, baba ótińiz tórge,

Haq Yaratqan názerkárda,

Teńgeni bóldik tórt jerge,

Bir úlesi Aydos baba.

Berdaq

«Aydos baba kiyatır», degen gáp aldı burın Qulshı biydiń awılına jetip, sońınan tınıp turǵan suwǵa taslap jiberilgen kesektiń payda etken tolqını jayıla-jayıla suw betiniń biraz

jerin biylep alatuǵını kibi Shımbay átirapına jaqında qonıslanǵan awıllarǵa, sońınan sháhár qorǵanınıń kóbinese ashıq turatuǵın dárwazalarınan kirip, háwlilerde jasap atırǵanlardıń da qulaqlarına jetti. Qarakól menen Lar ortasında otırǵan Qulshı biydiń awılı da bul xabardı esitti, álbette.

Qaraqalpaqlar jaylaǵan jerlerde, onı qoya berip dáryanıń arǵı júzi Qońırattan tartıp Mańǵıtqa shekem, barıń, hátteki Xiywaǵa shekemgi aralıqta jasaytuǵın xalıqlar «Aydos biy» degen attı esitken, esitip qoymay onıń erligi menen batırlıǵınan, abırayı menen dańqınan xabardar, ol jóninde aytılıp júretuǵın aldıqashtı, yaqshı-yaman gáp-sózlerden de waqıp edi.

227

«Júz ret esitkennen, bir ret kórgen abzal», «Jaqsını kórmek ushın» degendey biydiń atın bilip, mártligi táriyiplep aytılatuǵın áńgimelerdi tıńlaǵanlar onıń ózi Shımbay tamanlarǵa kiyatırǵanın esitip ǵalawıt taptı, qashan jetip keletuǵının, onı qonaq etip kútetuǵın baxıtlı shańaraq kimdiki bolatuǵının sorastırıp bilip alıwǵa, biy keler payıtta sol káraǵa kelip, ozsa qolınan alıp, sálemlesip, kórisip qalıwǵa, onday áwmetke miyasar bolmasa da eń bolmaǵanda atın jılawlap-aq ókireń qaǵıp, qaptallasıp juwırıwǵa, yamasa záńgisine qol tiygizip qalıwǵa, júdá bolmaǵanda qara kórlim jerden bolsa da bir márte kórip qalıwǵa imkaniyat qarastıra basladı.

Insannıń bul ǵayrı ádeti álbette qızıǵıwshılıqtan tuwılǵan, adamzat jaralǵalı berli oǵan joldas bolıp kiyatırǵanlıǵı dawsızdaǵı, biraq insannıń bul qızıǵıwshılıǵınıń arǵı jaǵında qanday arzıwlar buǵıp atırǵanın anıq aytıw aytıp beriw oǵada múshkil nársedur. Kim biledi, hár adamda bul qızıǵıwshılıqtan maqset hár qıylıdur. Álqıssa birew dáwletli, dańqlı, abıraylı

adamdı kórip, «hey, ol da ózime uqsaǵan adam eken-ǵoy» dep qoya qalar. Kimdur áwmetli adamdı adayı kórip, «men de sonıńday bolsam, yaki men bolmasam eń qurıǵanda meniń perzentlerim áwmetli bolǵay», dep tilek qılatuǵındur, kim bilsin. Qalay degende de atalarımızdan, mamalarımızdan miyras bolǵan bunday úrp elege shekem biziń qanımızda jasap kiyatırǵanına gúman joq.

Q ullası kálam, Aydos biy kiyatırǵanı haqqındaǵı xabar ózgelerdi qalay dúrliktirgen bolsa, Qarakól boyındaǵı qıpshaq awılın da sonday etip dúrliktirdi.

Kóp oylap otırmay bir sheshimge kelgen Qulshı atlanıp shıǵıp, gúz jaqınlaǵanın sezgen yańlı qattı aǵısı ádewir juwasıp qalǵan Kegeyliden at jaldap ótip, Orınbay biydiń awılına keldi. Biydiń ózi de úyinde ekenligi júzikke qas qondırǵanday bola ketti. Onıń ústine Orınbay da gúrrińge adam izlep, telezińkirep otırsa kerek, otawdıń japsarındaǵı jez shiydiń arasınan sıǵalap, Qulshı biydiń kelgenin kórip quwanıshın jasıra almadı.

—Kel-hay qıpshaq biyi, tartınbay ishkeriley ber, men ishkeridemen, dep quwnaq dawısladı. Qonaqtıń ózi de kóp ótpey «Assalawma áleykum» dep, otawdıń ergenegin shıqırlatıp ashqan xızmetker jigittiń izinen eńgezerdey bolıp kirip keldi.

Q ulshınıń húrmeti ushın ornınan turǵan Orınbay biy qol alısıp, amanlıqtı sorasqannan keyin tórge mirát etti.

—Al, jol bolsın qıpshaqtıń biyi, keletuǵınıńdı eskertpey erteletip keliwińe qaraǵanda qandaydur jańa xabar ákelgenge uqsaysań, — dedi birinshi bolıp gáp baslaǵan Orınbay.

228

—Durıs taptıńız biy aǵa. Keshe keshqurın xabarshı jetti. Aydos biy jiberipti. Tańda atlanaman. Namazlıger-namazshamǵa jetermen, biyler jıynalsın, Orınbay biy álbette bolsın, aytatuǵın gápim bar, depti.

—Keshe keshqurın, bolmasa azanda-aq bir xabarshı shaptırsań bolatuǵın edi-ǵoy, dedi biy Qulshınıń ózi kelgenin júdá quba-

qup kórip tursa da.

—Onday etse de bolar edi. Biraq ózińizge aytajaq bir buyımtayım boldı, jáne birazdan kórispedik, sálem bereyin dedim,

biy aǵa.

—Táńir jarılqasın, óziń kelgeniń jaqsı bolıptı. Ayıpqa

buyırmaysız, mal soyıwǵa asıǵıs bolatuǵın shıǵar. Aydos biy tańda atlanǵan bolsa onı kútip alıwdıń tátárrigin qılıwımız kerek. Buyımtayıńdı da ayta otır. Sur góshke qayıl bolasız endi, qıpshaq biyi.

—Qonaq asını jegenbiz, onı qayǵırmań biy aǵa. Buyımtayımdı ayta otırsam: kiyatırǵan qonaqtı biziń otawǵa túsirsek, qalay bolar eken, «aldımdı kesti, jası úlken edim-ǵoy», dep siz ókpelep qala ma dep abırjı bolıp turǵanım, — dep kewlindegini ortaǵa tógip saldı.

Orınbay biy bir pursat oylanıp qaldı.

—Aydos biy úyimde qonaq bolǵan, — dedi araǵa shókken azıkem únsizlikten keyin Orınbay. Meyli, bul saparı Aydos seniń qonaǵıń bola qoysın.

—Ullarıń bar ma?

—Allaǵa shúkir, táńriniń bergenleri bar.

—Júdá maqul. Olarǵa ullı biydiń pátiyasın ápereseń.

Qulshı menen Orınbay biy bunnan soń kóp eglenbedi. Qıpshaq biyiniń otawına barıp, Aydostı kútip alıwdıń tátárrigine kirisetuǵın boldı. Atlanıp kelip biydiń otawına tústi.

Endi keletuǵın qonaqqa arnap otaw tigildi.

—Qonaqqa ne soysam boladı? Túye de bar, biye de bar, tay da bar, qaysısın ılayıq kóresiz, biy aǵa, — dep Qulshı Orınbayǵa keńes saldı.

—Malıń qońlı ma?

—Qudayǵa shúkir qońlı. Lar menen Qarakóldiń ortası malǵa

jaylı.

Oylasıp-oylasıp, aqırında eki jasar tay soyıldı.

Kókózektiń ayaǵındaǵı Aydostıń qonısınan Shımbayǵa shekem tańda shıqqan atlı keshke jetip keletuǵınday jol, júrmel mingen adam onnan burın keliwi itimal edi. Biy kún batpay jetip keler-

aw, dep shamalaǵan qızıǵıwshań xalıq, Qasqa joldıń eki boyına

229

top-top bolıp jıyılǵan xalayıq uzaqlarǵa kóz tigip, ya at tuyaǵınan taraǵan shańǵıttı, ya kútilgen atlılardıń ózlerin kóre almaǵanlıqtan taqatları tawsılar, birazları úyli-úyine tarqasar, olardıń ornın qızıǵıwshılardıń jańa toparı toltırıp turar edi.

Kún eńkeyip, Shımbaydıń paqsa diywallarınıń arjaǵına batıwǵa beyimlese baslaǵan payıtlarda qaydandur «kiyatır» degen xabar esitildi de, tańǵı jańǵırıq kibi qayta-qayta tákirarlanıp, qızıǵıwshılar toparın bir teńseltip qoydı. «Kiyatır» degen xabardıń kimnińdur awzınan shıǵıp ketiwine sebep bolǵan, yamasa sol sózdi ózi esittirgen, astındaǵı atı aq kóbik bolıp terlegen

salt atlınıń ózi kórindi. Jiyren attı ayamay, patıraqlatıp shawıp kiyatırǵan adam, «biy kelgende ǵapıl qalmayıq, awıl sırtına shıǵıp kútip alayıq», dep Qulshı menen Orınbay jóneltken jigitlerdiń biri bolıp, ózi de qonaqlardıń tóbesin kórmey-aq, kiyatır degen ǵalawıt penen birinshilerden bolıp, tap bayraq alatuǵın adamday atın qamshılay bergen qusaydı.

—Kiyatır, — dep dawısladı Qulshınıń otawınıń janında atınıń jılawın tartqan xabarshı jigit.

—Qay jerge jetti?

—Bul waqıtları, Teńgeshashqanǵa jetip qalǵandur.

—Neshe atlı.

—Onı sanay almadım. Rasında atlılardı da kórmedim. Buydalıdan beride, Qasqa jol ústinde shań kóringen edi, — dedi jigit izin gúmilji qılıp. Xabarshınıń shalalıqqa jol qoyǵanı

sonda bilindi.

—Háy Qarsaqbay-áy. Sál sabır qılıp, anıǵın bilip, sońınan

at qamshılamaysań ba? Ákeńniń qına toyına aytıwshı bolǵanday aldı-artıńa qaramay quyınlata berip! Ishten esitilgen dawıs

Q ulshınıń dawısı edi. «Alǵıs alaman», dep at shaptırıp kelip, biyden támbi esitken jigit ókinip, astıńǵı ernin tislep aldı.

Eki biy atlanıp, awıldıń tuw sırtındaǵı biyigirek jerge shıǵıp, atlarınan tústi. Bálent jer Qasqa joldıń boyında edi.

Kóp uzamay Qasqa joldan kóterilgen shań sozılıp kem-kemnen biyler turǵan tóbege jaqınlap kele berdi de, aqırında izlerinde

shań qaldırıp kiyatırǵan atlılardıń ózleri kórindi.

Atları qara terge batqan topardıń aldında boz júrmeldiń ústinde oy súrip kiyatırǵan, bóz kóylektiń ústinen jeńi qısqa, ózi juqa hám jeńil shekpen kiyip, júni selkildegen ósik qozı terisinen tigilgen qara bórikti jelkesine ısırıp qoyǵan, atta

nıq otırǵan, qonǵan shańnan ba, ya ózi solay ma saqal-murtı appaq, qızıl shıraylı kisi pútkil qaraqalpaqtıń biyi — Aydos biy

edi.

230