Kenesbay Karimov Agabiy

balalar onıń jelkesi menen jalań ayaǵınan gezekpe-gezek jaltırap baratırǵan tabanların kórip turar edi.

—Qashtı, qashtı ketti...dedi kimnińdur shıńǵırǵan dawısı.

—Quwayıq, quwayıq...

Bir topar bala izine tústi. Bul waqıtta Qayır sháhár dárwazasınan shıǵıp, arba joldıń topıraǵın shańǵıtıp Qarakólge qaray zıńǵıp barar edi...

— Hás-seni me, qolǵa bir túserseń...dedi gijinip uzın boylı bala.— Qoyan bolıp qutıldıń á?...

Q ayır Qarakólge shamalasıp izine qaradı. Quwǵınshılar kórinbedi, jolda atlı-piyada adamlar, alısıraqta Shımbay diywalları kórinip turar edi.

Bala qashqanına arsınıp, ya erteńgi kún qolǵa túsip qalmayman ba? — dep qayǵırıp otırmadı, kiseleri menen qoyınlarındaǵı asıqtı qolı menen barlap kórip, túsip qalmaǵanına isenim hasıl

qıldı, sháhárli balalardan asıqların utıp ǵana qoymay, ózlerin shańda qaldırıp ketkenine maqtanıshlı edi. Erteń bolsa kóre berer talayınan.

Tısqarıda solıǵın basıp óz úyiniń bosaǵasınan atlaǵan edi, ishkeride Bektemir menen anasınıń sóylesip otırǵanınıń ústinen shıqtı. Negedur Qayır kiriwden áńgime kesilip qaldı.

—Kel qaraǵım, qayda júr ediń? Qarnıń ash bolǵan shıǵar? — dep anası ayıplı adamday epeleklep atır.

—Sháhárge bardım, — dedi Qayır. Dawısında negedur narazılıq bar edi.

—Ol jaqta ne bar edi, hesh kimdi tanımasań, bazarlıq jumısıń bolmasa?

—Asıq oynadım, — dep gúńk etti bala.

—Kim menen?

—Balalar menen...

—Qayaqtıń balaları? Hesh kimdi tanımasań ol jerde.

—Balalar demde tanısıp aladı, olar bizlerdey emes Sárbiyke,

—dep Bektemir gápke qosıldı.

Q ayır bir shetke otırıp asıqlardıń utıp alǵanların ózinikinen ayıra basladı. Anası dasturxanǵa ayran ákelip qoydı. Nandı aldına ısırıp: — Iship-jep alaǵoy, — dedi mehribanlıq penen. Qayırǵa qarap otırıp oyınan álleneler keshti me, ózinenózi qamsıqtı, biraq onı úyde otırǵan eki erkekke bildirmedi.

Bala Bektemirdi shep kórmeytuǵın, onıń sın-sımbatına, atqa miniwine qızıǵatuǵın edi, biraq anası menen ekewiniń sózi bul kirgennen tuwarılǵanına gúmanlanıp qırsıqtı. Ishinde ózi de

201

túsinbeytuǵın qızǵanısh pa, ókinish pe, áytewir soǵan usaǵan sezimler oyanıp, jılaǵısı kelip, kóz jasları tamaǵına tireldi. Dasturxandaǵı nan menen ayranǵa qayrılıp qaramadı, asıqlar menen

bánt bolǵan sıyaqlı kórinse de anası menen Bektemirdiń háreketlerin kóz astınan baqlap otırar edi. Bunı bayqaǵan Bektemir ornınan tura basladı.

—Onda Sarmanǵa aytagór, erteńnen baslap úydegi bir-eki qaramaldı padasına qosayın. Qarakólden pishen tasıp iynim jawır

boldı, — dedi Sárbiyke turıp atırǵan Bektemirge.

—Aytıp qoyaman, azanda aydap bara ber, — dep Bektemir esikten

shıqtı.

Araǵa únsizlik shókti.

—Apa, Bektemir nege kelipti?— Qayır állenemirde birinshi

bolıp sóz basladı.

— Jaysha. Nelerge mútáj ekenimizdi bilmekshi bolıp bas suqqan eken.

Bul úyde kimniń nege mútájligin ekewi de anıq biler, biri qap qoldasqanday erge mútáj bolsa, biri miyrimli ákege mútáj edi. Bektemir bul mútájlikti pitkere alar ma edi?

2

Kósh ornalasıp bolǵansha da, onnan soń da, burınnan kóz tanıs bir-eki biyden basqa itibarlı hesh kim kelip: «Qaydan keldińler, kimsizler», dep soramadı. Kózdi ashıp-jumǵansha aradan jıl ótti. Arqayın jaylassın, birden tiksinbesin degen shıǵar, dep ózinshe pámlegen Qulshı biy onı elestirmedi. Kelgenlerden sorastırıp biliwinshe bul átirapqa xalıq hár tamannan kóplep kóship kelip atırǵan kórinedi. Kishi júzden qısqı kórgenler erterek kelgen bolsa, Jańadárya qaraqalpaqları da Xiywa xanı Muhammed Raximniń hámiri menen kóship kelip, Kegeyli arnasınıń eki boyına ornalasıp atırǵanı bıltırdan berli eken. Olardıń biyi Orınbay

eski mákanında ózi saldırǵan qalasın taslap kelipti. Onıń xanǵa sózi ótetuǵın, abırayı bálent kórinedi.

Lar menen Qarakólge qonıslanǵan awıl tınıǵıp, ózine keldi. Alıs jol azabın umıtqanday bolǵan Qulshı Orınbay biydi barıp kóriwdi kewline túyip qoydı. Shımbaydıń dógereginiń biyligin xan oǵan isenip qoyıptı, degen gápti de esitken, sol ushın biyge sálem berip, diyqanshılıq ushın suwǵa tiyik jer, mal ushın jaylaw jóninde de gáp ashıp, mashqalanı bir jaqlı etip alsa shep bolmaydı.

202

Orınbaydıń úyiniń qay jerdeligin bilip, oǵan Qulshı barmaqshı ekenligin xabarlaw ushın Bektemirdi aldın ala jiberdi. Sońınan janına atqosshısın ertip, ózi bardı.

Kegeyliniń kópiri joq, Orınbay biydiń úyi arnanıń batıs tárepinde, yaki shep jaǵada, sol ushın dáryadan ótiw dárkar edi. Qulshı menen janındaǵılar qayıqqa mindi, Botabay menen Bektemir

at jaldap ótti. Arǵı jaǵada hámme atqa minip aldı. Sáske payıt biydiń awılına jetip bardı.

Awıldıń qatara tigilgen otawlarınıń ishindegi eń eńkelisi

—on eki qanat, aq kiyiz benen jabılǵan aq otaw biydiki, oń jaǵı menen shep jaǵına qonǵanları balalarıniki edi.

Kenegesler menen mańǵıtlardıń aqsaqalları: Buxaradan kóship kelgen qıpshaq biyin kóremiz, — dep jıynalǵan edi, húrmet júzesinen úylerden shıǵıp, Qulshınıń atınıń jılawın uslap, záńgisin basıp, attan túsirdi. Janındaǵılarǵa da sonday izzet kórsetildi. Atlardı tayar turǵan xızmetkerler dárhal alıp ketti. Qonaqlarǵa arnap otaw tigilgen edi. Soǵan kirgizilgen qonaqlardı tórde otırǵan aq saqallı kisi túrgelip kútip aldı. Ol Orınbay biydiń ózi edi.

Qonaqlar tórge ótip jaylastı. Pátiya qılındı.

—Qulshı biy, xosh kelipsiz, taza qonıslarıńız jaylı bolsın,

—dedi Orınbay biy saqalın sıypap. Atıńızdı burınnan esitkenbiz, Buxar tamanda qıpshaqtıń Artıq seri atlı biyiniń

ulı Qulshı bar dep, «qulaq esitkendi, — kóz kóredi», degeni ras eken, mine nesip etip, diydar kóristik.

—Biz de siz haqqıńızda kóp esitkenbiz, — dedi Qulshı óz gezeginde. Ata-babamız Buxara dógeregin, Kenimex penen Tamdıbulaq, Miyankóldi jaylaǵan el edi, bir sebepler ara túsip, bul tamanlarǵa

da kelip qaldıq.

—Maqul kelipsiz, úlken dáryanıń ayaǵı, Shımbay menen Shaxtemir bunnan júz jıllar burın babalarımızdıń jaylaǵan jeri, Túrkstannan keyingi ata jurtımız, — dep irkildi.

Xızmetker jigit qımız ákeldi. Áńgime bólindi. Qımızdan keyin áńgime jalǵandı.

Orta boylıdan uzınıraq, appaq saqalı qızıl shıraylı júzin tolıq qaplap alǵan, hár sózin shaqmaqtıń tasınday dana-dana etip aytatuǵın Orınbay keneges-mańǵıtlar kishi júzdiń shabılıwınan

keyin Jańadárya boylarına kóship barǵanda esin emis-emis biletuǵın náreste edi. Ákesi — mańǵıt biyi bolıp, kenegeslerdi

de ertip áketti. Esi ene kele ákesiniń: qaraqalpaq bir áwladtıń ómirinde eki kóshti, bir bólegi Túrkstanda junǵarlarǵa baǵınıp qaldı, bir bólegi kishi júzge qaram boldı, kópshiligi Sırdáryanı

203

órlep Tashkentke, Buxaraǵa, Qoqanǵa, Samarqandqa ketti. Bara-bara qonıslanǵan jerleriniń xalqına aralasıp, aqır-ayaǵında qaraqalpaq

atı joq bolıp ketpese jarar edi, — dep nalınǵanları esinde qalǵan. Jańadáryada erjetti, úylenip bala-shaǵalı boldı, xalıq bir jaǵı diyqanshılıq penen aylanısıp, bir jaǵınan mal asıradı, balıq uslap, ań awladı, toyındı. Dáwran aylanıp ózi biylikke

kótergende qolınan kelgenshe jańa mákanǵa qaraqalpaqlardı kóshirip á keliwdi ózine minnet etip aldı. Kelgenlerge qolaylı orınnan jer berdi, malsızǵa mal berdi, ayaǵına turıp ketkenshe qarastı. Óz gezeginde el arasında abırayı da arta berdi.

Mına jaǵı Buxara, arqası Orınborǵa shekem bir neshe ret bardı. El kórip, jer kórip uqqanı, qaysı ult kóp bolsa qolı bálent, qaysı ulttıń sháhári menen qorǵanı bolsa arqa súyeytuǵın tirepberdisi bar, qaysı ulttıń sawatlısı, ulaması kóp bolsa tili

menen qolı uzın bolar eken. Dárya boyınan qala saldırdı, bazarı, mektebi, monshası bar, jaw kelse irkilgendey diywalları bekkem edi. Biraq bálent hám keń diywallar Xiywaǵa qarsı tura almadı. Q araqalpaq kóp edi, biraq hár qáwimniń óz biyi bar, barlıǵı bir judırıq bolıp birlese almas edi.

Aqırı bir kún kelip gúllengen elattı, baǵlar menen egislik jerlerdi, qarazlar menen shıǵırlardı taslap kóshiwge májbúr boldı. Qala da, qorǵan da úyilgen kesek kibi qańırap, bayıwlı mákanına aylanıp qala berdi.

Báribir ǵarrı biydiń kókireginde qolamta kúl astında qalatuǵın, waqtı kelip tamızıq salıp úrlese jalın bolıp janatuǵın bir túyir seksewildiń qozı yańlı bir úmit elege shekem sónbegen, ol qalǵıp jatar, payıt kútip jatar — ol óz ultınıń, xalqınıń jámlesiwinen qılınǵan úmit edi.

Q ıpshaqlardıń bir awılı kóship kelip Qarakólge qonıslanǵanın esitkende qolamta astında jatırǵan úmit shoqları oyanǵanday boldı. Endi qıpshaq biyiniń ózi qonaq bolıp kelip otırǵanınan tóbesi kókke jetti.

—Qıpshaqtıń Buxaraǵa atı málim Artıq biyiniń ulı Qulshı biy, atalarımız mákan qılǵan sahradan kóshiwińizge bir sebep bar shıǵar, gúrriń etip ber, — dedi áńgimeniń iyni kelip turǵanın ańǵarǵan Orınbay biy.

—Nesin aytayın, birinshi sebepshi bul jaqtıń buyırıp turǵan

duzı shıǵar, Orınbay aǵa, — dedi gáp baslaǵan Qulshı. Aldı Torıqasqa atlı bir attan baslandı. Sol sebep penen mańǵıt biyi Xojamyardı ókpeletip aldıq, qan tógildi. Inimiz Shaqshaqtı ózim joqta uslap áketti, onıń menen hám turmay araǵa ázázúller aralastı ma, bilmedim, bizdi ámirge jaman atlı etip, Shaqshaqtı ámirge

204

tapsırdı. Ámir onı aq úyli qıldı. Áne, sonday sebepler aǵa, — dedi Qulshı áńgimeni kóp sozbay.

— Xabarıń bar Qulshıjan, «aq taban shubırındı»da pútkil qazaq penen qaraqalpaq búlindi, onıń sońınan «orısqa arqa berdiń» dep Abılqayır shaptı, Baraq sultan orta júzdiń sárdarı edi, Abılqayırdı óltirip, taxttı alǵanda xalıq taǵı búlindi, atalarımız sonnan qashıp Jańadáryanı mákan etkennen keyin eki áwlad ótkende Xiywa xanı «baǵınıń», dedi. Bileseń, Jańadárya qayda, Xiywa qayda,

keneges - mańǵıt penen qıtaydıń bir bólegi: «Buxar barıp baǵınayıq», dese qıpshaq penen qońırattıń biyleri: «kishi júzdi panalap, orısqa qarayıq», dedi. Áy, nesin aytayın Qulshı biy, «altaw ala bolsa awızdaǵını aldıradı, tórtew túwel bolsa tóbedegini túsiredi», degeni ras eken, arbanı arman tartsaq arba sınadı, bılay tartsaq ógiz óledi», degendey alawızlıq túbimizge jetti, eki biy bir, taǵı eki biy ekinshi tárep bolıp sol jerde eldi ekige bóldik,

—dep muńayǵan ǵarrı biy yadına álle neler túsip eglenip qaldı. Tariyxta málim bolǵanınday 1809-jılı Jańadárya qaraqalpaq-

ları — on mıń úyli qaraqalpaqlardıń siyasiy ómirinde úlken burılıslar bolǵan edi.

Bul waqıtlarǵa kelip ruslar Orta Aziyaǵa jılısıp kirgen, qaraqalpaqlarǵa qońsılas jasaytuǵın qazaqlar, onnan arıraqtaǵı qalmaqlar aq patsha puqaralıǵına ótkerilgen, Jańadárya qaraqalpaqlarına onsha alıs bolmaǵan jerden rus patshalıǵınıń shegaraları ótetuǵın edi. 1740-jıllarda qaraqalpaqlardıń kishi júzge ǵárezli bolǵan xanı Eshim xan ulı ­ayıp xan hám onıń balaları, qońırat hám qıtay ruwlarınıń bir qatar biyleri menen aqsaqalları rus puqaralıǵına ótiw haqqında ant bergenligi hám onıń esesine bir neshe arshın rus gezlemesin — júnnen toqılǵan mawıttı alǵanı (para dese de boladı), qaraqalpaqlardıń ulaması Murat shayıq hám onıń ullarınıń kelesi waqıtta isleytuǵın xızmetlerinen táme etilip, tarxan ataǵı menen sıylanǵanlıǵı alıstı gózlegen rus hámeldarlarınıń júrgizgen siyasatı ekenligin sahrayı babalarımız anıq túsinip jetpegen shıǵar, kim bilsin?!

Aral teńiziniń qublası, Ámiwdáryanıń tábiyǵıy salaları menen ózeklerdiń, olar barıp quyılatuǵın kóllerdiń boylarına «aq taban shubırındı» hám Abılqayır shabılıwınan keyingi jıllarda izi

ú zil me y k ó s hip kelip q on ı sla n ı p at ı r ǵ an, o l j er le r qaraqalpaqlardıń babalarınıń mákanı edi, xalıqtı puqaralıǵına alǵan Xiywa xanın arqa shıǵıs shegarada Jańadárya qaraqalpaqları, batısta tiregi Qońırat sháhári bolǵan arallılar tınıshsızlandırar

edi.

205

Aqırında 1809-jılı Muxammed Raxim xan láshker tartıp Jańadárya tamanǵa shıqqanın esitken Jańadárya qaraqalpaqları qobaljıwǵa tústi. Orınbay biy aytqanday Xiywa alıs, onnan kóre Sırdárya liniyası, bolmasa Buxara ámirligi jaqınday kórindi.

On mıń úyli qaraqalpaqtıń tórt biyi kelise almay, ekewi Buxaradan mádet kútse, ekewi qalmaq arasına kóshiwdi oyladı, ol jerge xannıń qolı jetpes, dep pámledi. Orınbay Buxaraǵa kóz tikti. Biraq bir jaǵınan ózin xan dep járiyalaǵan Qoqan xanı Álimxannan seskense, ekinshi tárepten shegarada bekinip alǵan ruslardan qáwiplengen Buxara ámiri qaraqalpaqlardı qurıqol qaytardı, eger jańadáryalılardı «puqaralarım» dep tanısa, láshker tartqan Muxammed Raxim menen jer talasqan bolar hám aqır-ayaǵı urısqa alıp keler edi, bálkim.

«Sasqan úyrek aldı menen de, artı menen de súńgiydi», demekshi bir topar Araldıń arqa tárepine kóshpekshi edi, xan láshkeri aldın keseledi, xalıq xanǵa «bendeńbiz» dep bas iydi, xan ápiw etip, kól boyınan jer berdi, Orınbay biy basqarǵan keneges, mańǵıt, qıtay, qıpshaqqa Kókózek penen Kegeyli boyların berdi, biyligin ózinde qaldırdı.

Orınbay biydiń ishki sherleri qat-qabat edi, onı ózi mańlay terin tógip, abat etken mákanınan ayrılǵanlar uǵadı. Jańadáryanı abat etkenshe, «Orınbay qala»nı tiklegenshe qanshadan-qansha terler tógilmedi, deysiz. Qanshama arnalar qazıldı? Qansha baǵlar bina etildi. Onıń ishki sherlerin ózi qusap ata mákanın taslap kóship kelgen Qulshı biy túsinedi, álbette.

—«Kóshken jerde kósewiń qaladı», demey me xalıq. Jolda hár tóbeniń basında bawırlarımızdıń qábirleri qaldı.

Ó tkendi eslep Qulshınıń kewli qabardı. Amantúbekte ákesi Artıq seriniń, anasınıń qábirleri, jol boyı bir tóbeniń basında

qasqır talaǵan Árepbaydıń, atı belgisiz jerlerde bir neshe adamlardıń qábirleri qalǵan edi. Ózin tiklep, qolǵa alǵan Qulshı Orınbaydı jubatıwǵa urındı.

—Ótkenniń ornı tolmas, biy aǵa. Onı eslep ezile beriwden ne payda. «Endigi balanıń bawı berk bolsın», degendey endigi jaǵında bul qonısımız qutlı bolǵay, alladan sonı tileyik.

«Qulshınıń gápi orınlı», dep oyladı Orınbay. «Shımbaydı mákan tuttıq pa, usı jerdegi xalıqtıń erteńgi ǵamın jemek dárkar. Hár waqta da xalıqtıń kindigi — sháhár bolǵan. Onıń dógeregine ellerdiń kóship kelmegi quba-qup, kelesi jaǵında solardıń birliginiń, tatıwlıǵınıń tárepin almaq dárkar». Bul oyların birden tiline shıǵarmadı. Ótken jılı Jańadáryada mańǵıtlar

206

menen qıtaylardan bólinip, elin qazaq ishine, onnan arı qalmaq penen orısqa, Jayıq boylarına alıp ketiwge bel baylaǵan Toqpolat

biy menen Maman biyge táwellege barǵanı kóz aldına keldi. Xan jasawılı baslaǵan toparda Aydos biy bar edi. Sonda Orınbay Toqpolat penen Maman baslaǵan eldi Xiywaǵa baylap beriw ushın emes, al ózi az sanlı qaraqalpaqtıń ormanday qalıń orıstıń ishine

sińip ketiwinen qorqıp, ózinen kishi bolǵan eki biyge ońashada diz búgip, jalınǵan edi. Sonda ójetligi basım Maman:

— Sen óz bilgenińnen qalmadıń, xalqıńdı xannıń ayaǵına jıǵıp berdiń. Ol da az bolǵanday bizdi de qulǵa aylandırajaqsań ba? Orıstıń jeri keń, Jayıqtıń bir jaǵınan mákan berer, ol jerler

kúni keshe atamız benen babamızdıń malın baqqan, at shapqan jeri emes pe? Aldımızdı tospa, qash bılay, — degeninde de, búgilgen dizin jazbaǵan joq pa? Onı Muhammed Raximxan jasawılına, yamasa Kókózekte yarım xan bolıp turǵan Aydos biy qońıratqa jaǵınıw ushın qılıp pa edi? Yaq! Izindegi bes mıń úyli qaraqalpaq penen xanǵa moyınsınıp Jańadáryadan Kókózek penen Kegeyli boylarına kóship kelgen Orınbay xalıq taǵı shabılmasın, eki biy baslaǵan bes mıń úy orıs penen qalmaq ishine sińip, qaraqalpaq atın joǵaltıp almasın, ya Xiywa láshkeriniń ayaǵı astında qalmasın, qaraqalpaq haslında az sanlı emes, zaman zayılı menen tarıday shashılıp, bir jerge jıynala almay júrgende taǵı sepsimesin degen niyette sonı qılǵan edi-ǵoy.

Eki biy sózge turmadı. «Alısta júrse kisnesip, jaqında júrse tislesip» alatuǵın jılqı minezliler bar dá! Aqırı jelkesine

qılısh tirelgende barıp xannıń puqarası boldı. Teńizdiń arqasınan qublasına kóship keldi. Onısına da shúkir. Erterekte, «aq taban shubırındı»da Ashtarxanǵa, noǵay arasına kóship ketken qaraqalpaqlardan búginde xabar esitilmeydi. Kama dáryasın jaǵalap, tatar menen bashqurttı moyınsındırǵan, kópshiligin zorlap shoqındırıp dininen shıǵarıp qoyǵan orıslar menen atısıpshabısıp júrgen qaraqalpaqlardıń úrim-putaqlarınan búginde kimler bar? Tatarǵa sińisti me, bashqurtqa sińisti me, qalmaqqa sińisti me, ÷uvashqa ma, ol jaǵı taǵı qarańǵı. Orınbay biy esitken edi: qaraqalpaqlar Kama dáryasın boylap kóship-qonıp, orıs bekinislerine topılıp, kazakların tutqınlap júrer eken. Orıslarǵa

qaram bolǵan Qazan tatarları menen bashqurtlar qaraqalpaq batırı Murat sultandı xan kóterip, qasına tatar hám bashqurt tórelerin qosıp berip, Qırımǵa, onnan arı Túrk sultanına jibergen eken.

Orıslardan seskengen Qırım xanı menen Túrk sultanı tatarlar menen bashqurtlarǵa, qaraqalpaqlarǵa qol ushın sozıwdan bas

207

tartıptı. Ásirese Túrkiyadan úlken úmit etken tatarlar, bashqurtlar, qaraqalpaqlar ǵárezsiz mámleket dúzgende qaraqalpaqlar arqa menen qublaǵa tarıday shashılıp ketpegen bolar ma edi, kim bilsin? Táǵdirden kimler qashıp qutılıptı? Murat sultan alǵan baǵıtınan qaytpay, janına jıynalǵan jeti-segiz mıń adamı menen aq patsha láshkerine qarsı, janındaǵı jawıngerlerdiń eń sońǵısı qalǵanǵa shekem urısıptı, aqırında awır jaralanıp qolǵa túsipti hám aq patshanıń darında jan beripti.

Bulardıń bárin kewlinen keshirgen Orınbay biy awır gúrsindi. Soń gápke kóshti.

—Aytqanıń bóten emes qıpshaqlar biyi. Kókózekten Shılpıqqa shekemgi aralıqtı xan bizge bergen eken, áh-háy bul jerlerge qanshama el sıyadı, tek awızbirshilik bolsa bolǵanı.

Qulshı gápti jalǵastırdı.

—Qudayǵa shúkir, Shımbayday sháhár bar eken. Dógeregi keńislik, diyqanshılıq penen mal asırıwǵa qolay. Xalıq tolıssa

Kegeylige kópir kerek boladı-aw, dep oylayman. Bergi júzge búgin at jaldap óttik.

—Kópir de kerek. Mektep te kerek. Bazarı da shaǵın ǵana.

—Ele sháhárdi aralap kórmedim, diywalların kórip ǵana kewlim

kóterilip júripti, — dedi Qulshı.

— Kóp túkirse kól boladı, barmaqlar jámlesse túyilgen mush boladı, qudayǵa shúkir sháhár dógeregine xalıq jıynalıp atır. Birigip japlar qazılsa, egislikke jer az emes. Neshe jıllardan

berli diyqanshılıqtı saǵınıp atırǵanday kórindi...

Biraz gúrrińlerden soń Orınbay Qulshı biydi Xiywaǵa baslap baratuǵın, keyin jer taqsımlanatuǵın, kópir salıw, jap qazıw usaǵan máseleler sheshiletuǵın bolıp, kelisip alındı.

Bul ushırasıwdan Qulshınıń kewli tolǵan bolsa, Orınbay biydiń de eńsesi kóterilip qaldı. Birlesiw haqqında, xalıq bolıw haqqında kókeyin kesip júrgen ármanları tas astında jatırǵan bulaq kibi waqtı kelip kóz ashatuǵınınan úmitlendirdi.

Kegeyliden qayta at jaldap ótip, qas qarayǵanda awılǵa aralasqan Qulshını jaǵımsız eki xabar kútip turar edi.

Dáslepkisi biydiń qoyları Lardıń ıǵında jaylasqan qıtaylardıń qoyı menen aralasıp ketip, ayıraman dep júrgende «búyrekten sıyraq shıǵarǵan» qıtay ruwınıń tentek balları: «jaylaw biziki, nege bul jerge qoy jayasız», dep Qulmannıń balaları menen mushlasıp qalıptı. Aqır-ayaǵında eki awıldan da balaların qollap úlkenler barıptı da balalardıń jánjeliniń izi tóbeleske aylanıp,

bas jarılıp, qol sınıp degendey eki tamannan da biraz adam jaralanıp, boldırıp, tarqasıptı.

208

Ekinshi xabar qıpshaqlar kóship kelgen Aqsuwattan edi. Qudanıń hámirindey bıyıl jıl qurǵaq kelip jaylawlar shópsiz bolıp,

eski jurtta qalǵanlar mallarınıń kóbisin sepsitip alǵan, suwsızlıqtan diyqanshılıqtıń da sáti joq kórinedi, házirden bazarlarda narıq kóterilip, dánniń batpanı pálen tilla boldı, depti. Bul jaǵdaylardan albıraǵan Aqsuwatlı qıpshaqlar «Qulshınıń

izinen kóshsek pe eken?»— degen oyda ekenin Buxaradan Shımbayǵa sapar shekken bir kárwan basıdan amanat dep aytıp jiberipti. Kárwan házir Shımbayda irkilip turǵan qusaydı.

Qulshı dárhal kárwanbasını tawıp, shaqırıp keliwdi tapsırıp Bektemirdi atlandırdı. Soń tóbelestiń sebepshileri bolǵan Qulmannıń balaların shaqırttı. Kóp ótpey Qulman balaları menen jetip keldi. Dúsirliden olardıń kelgenin sezgen Qulshı otawdan tısqarı shıqtı.

Kelgenler ayıplı adamday basların tómen salıp turar, al ázelden boydan quday kemis etip jaratqan Qulman burınǵıdan da beter shógip ketkendey edi.

—Birinshi bolıp kim basladı jánjeldi? Jalǵan sóylemeń, tuwrısın ayta beriń.

—Men keyinirek keldim. Mınalar biledi, — dedi Qulman iyegi menen uzınlı-qısqalı bolıp turǵan balaların nusqap.

—Kim basladı?

—Biz asıqqa berilip bilmey qalıppız. Qoylar olardıń qoyına qosılıp ketipti.

—Kimdikine?

—Qıtaylardikine.

—Sońınan ne boldı?

—Sońınan... Sońınan qoylardı ayıra basladıq. Qıtay ballar

da kelip ózlerinikin bóle berdi. Ayırıp bolǵan soń birewi kelip, ishimizdegi dápeńiregimizge alıp topıldı.— Nege bul jerge, qoy baǵasız, bul biziń jaylawımız, sonı bilip qoyıń kelgindiler!

— dedi. «Kelgindiler» degenine bárimizdiń kegimiz qaynadı, ásirese Qayır shıdamadı. Sóylep turǵan balanıń keńsirigine qoyıp saldı, onıń murnınan qan burq ete qaldı. Soń hámmesi Qayırǵa jabıstı...Men inime: — awılǵa juwır, úlkenlerdi shaqır, — dep buyırdım da Qayırdı urıp atırǵanlardıń biriniń basına qolımdaǵı tayaǵımdı túsirdim . Izi úlkenler aralasqan tóbeleske aylanǵanı biyge málim edi.

—Qayır? Árepbaydıń balası ma? Ol ne qılıp júripti sizler tamanda?

—Asıq oynawǵa barǵan eken.

Másele túsinikli edi. Qońsı eller menen jer hám suw máselesin kelisip almasa bolmas eken.

— Barıńlar, arqayın jatıp dem alıńlar, — dedi izi ne bolar eken dep qorqıp turǵan Qulman menen onıń balalarına. Erteń báriniń esabın qılamız. Biraq «kelgindi» degen sózdi umıtıp jiberińler. Bilip qoyıń, sizler kelgindi emessizler, bul jer sizlerdiń ata jurtıńız, qaraqalpaqlardıń ata jurtı... Sonı yadta saqlańlar... Bul sózlerdi Qulshı biydiń gáplerine qulaq túrip turǵanlar esitsin degen maqsette dawısın barınsha kóterip ayttı, jaqın jerde turǵan jánjel sebepshileriniń qulaqları lárzege keldi, bul dawıstı hátteki awıldıń eń shetkerisindegiler de esitti.

Keshletip kirip kelgen sawdagerdi Qulshı óz otawına mirát etti. Tuwısqanları, tamırları, qońsıları qalǵan jurt jóninde kóbirek esitkisi, bilgisi kelgenlikten sawdager menen júzbe-júz otırıp, pinhamı sóylespekshi edi.

Sawdager b ı yıl ǵı qur ǵaq sh ılıq j ó ninde Bektemir ge aytqanlarınan asırıp heshteńe ayta almadı. Biraq ámir Haydardıń qıpshaqlarǵa júris qılǵanı, olsız da qurǵaqshılıqtan jábir kórgenlerdiń awhalınıń qıyınlasqanı Qulshını tereń oyǵa batırdı. «Qalǵan qıpshaqlar da kóshedi-ǵoy onda», — degen pikir qıyalına keldi. Degen menen bul pikirlerdi bir shetke súrip qoyatuǵın, bárinen de, shapqınnan da, suwsızlıqtan da, Buxara menen Q oqan arasındaǵı kelispewshiliklerden de Qulshı biy ushın áhmiyetlirek bolǵan, ol esitkisi kelgen hám shıdamsızlıq penen kútip atırǵan bir xabar bar edi, ol sol xabardı kúte berip sabırı tawsıldı.

—Meniń inim Shaqshaqtan ne xabar keltirdiń háy jahankeshti sawdager? — degen sawal awzınan atılıp shıqtı.

Sawdager juwap beriwge asıqpadı ma, ya kerekli sózlerdi yadına túsirip, qaysısın aytıw, qaysısın aytpaw kerekligin oylap kórip,

sóz saraladı ma, qullası eglenip qaldı. Biydiń sabırı pitti.

—Ne boldı? Tiri me ózi?

Q att ı raq sh ı q q an d a wı sta n sa wd ager s ho rsh ı p ke tti . Seskengenligin jasırmaq ushın oń qolınıń juwan barmaqları menen

shoq saqalın tutamladı. Shınında seskengendey hesh nárse bolmaǵan edi.

—Inshalla tiri, — dedi ózine kelgen sawdager tez sóylep. Men jolǵa shıqqanda Shaqshaq aǵamız jóninde jamanat xabar esitpedim.

Sawdager ámir Haydar janında aq úyli bolıp otırǵan Shaqshaq jóninde jónli xabar esitpegen bolsa ne aytadı?

—Elińizge qashan qaytıw niyetińiz bar?

210