Kenesbay Karimov Agabiy

sawda menen shuǵıllanıp qoymastan, irkilgen jerindegi adamlardıń turmısı, úrp-ádet dástúrleri menen de qızıqsınar qusaydı. Húrmetli orında shay iship otırǵan sawdager sóyleskenlerdi ıqlası menen tıńlar edi, biraq túrkshege tolıq túsinbegenine ókinse kerek, anda-sanda bas shayqap qoyadı. Mal-hallı kóshtiń qaydan kiyatırǵanın qıtaysha túsindirgennen soń, sawdager qol sozım jerde turǵan kishigirim sandıqtı ashıp, jıltıraq qaǵaz shıǵarıp onı dasturxannıń shetine muqıyatlap jayıp, qaǵazdaǵı bir núkteni suq barmaǵı menen kórsetip, dilmashqa bir nárselerdi ayttı. Sonda uyǵır jigit Bektemirge júzlenip:

—Házirge shekem júrip ótken jolıńdı kórsetip bere alasań ba? — dedi.

—Qayaqtan kórsetemen?

Ol sawdagerdiń aldındaǵı qaǵazdı nusqadı.

—Anıqlap qara, bul qaǵazǵa Qızılqum arqalı ótken eski joldıń súwreti sızılǵan.

—Qaǵazǵa jol qaydan sıyadı? — dedi tańlanǵan Bektemir. Sońınan júzbasınıń arqanı, qublanı, dáryanı, baǵdardı qumǵa

sızıp kórsetkenleri yadına tústi.

—Qáne, kóreyik.

Bektemir qaǵazda tuwrı hám iyrek sızıqlar hám shımshıq izindey etip túsirilgen qıtaysha jazıwlardan basqa jol súwretin

kóre almadı.

—Jolda dáryadan óttińler me?

—Óttik.

—Ótken bolsańız, mine sol dárya, — dep dilmash aqırı joq bolıp ketken bir qıysıq sızıqtı kórsetti. Bektemir ishinen kúlip

qoydı. ―Bir qıysıq sızıq dárya bolıptı. Dárya bolǵanıńa‖.

—Onda sizler mına joldan kiyatırsız, — dep kese tartılǵan sızıqtı kórsetti. — Jolda eski qorǵanlar gezlesti me?

—Gezleskende qanday. Olardıń bir neshesin kórdik. Báháybat. Biraq xalqı joq, bilmedim qayda ketken?

—Sunyangtıń aytıwınsha, bul jol áne sizler kórgen, xalqı joq qorǵanlarǵa alıp barar eken. Bul jollardı sansız kárwanlar mıń jıllar boyı qatnay berip, tepseń qılǵan.

Bektemir hayran edi... Ózi joq jollar. Mıń jıllıq kárwan jolı. Eń bolmasa solardan bir dúziw soqpaq qalsashı!

Bektemir qıtay sawdageriniń qonısında esitkenlerin aytıp bergende, adamlar onıń gáplerine hayran qalıssa da, anıq isenbegenleri ―háy, qoya‖ degenlerinen biliner edi. Gáp sawdagerdiń qıtay ekenligi hám tap bulardıń ayaǵınıń astınan kárwan jolı ótkenine kelgende, adamlar onıń sózine isenbeytuǵınlıǵın áshkara etti.

191

―Qıtay sawdageri?! Qızılqumnıń ishinde ya? Kárwan jol? Qáne ol? Eń bolmasa onnan keshe júrgen bir túyeniń izin kórsetiń, musılmanlar. Lap sózdiń de shegi bolıwı kerek!‖

Kópshiliktiń ishinde oyǵa shúmip otırǵan Qulshı ǵana bul gáplerdiń jalǵan emesligin biler edi. Qızılqumda qıtay sawdageri júrse ne bolıptı. Buxarada Qulshı kimlerdi kórmegen? Arablardı da, hindlerdi de, qap-qara habashlar menen reńleri andızday sarı orıslardı da, túrleri arabqa keyip bergen andaluslardı da, qıyıq

kózli qıtaylardı da kóp kórgen. Biraq, ullı kárwan jolı haqqında esitse de, burın itibar bermegen eken. Durıs, keshegi kórgenindey qúdiretli qorǵanlarǵa qayrılmay kárwan jolları qayda qayrılar edi. Puqta qıtay sawdageriniń keregeden islengen jıynalmalı qora-

sı kópshilikti tań qaldırdı. Sońınan qıpshaqlardıń ishinde ―tap qıtaydıń qorasınday‖ degen sóz kóp waqıtlarǵa shekem aytılıp júrdi.

Sahrada uzaq jol basqan kósh adamları dúzde bunday qoranıń ańqustan qorǵanıwda taptırmaytuǵın nárse ekenine kóz jetkergen edi.

Uyǵır dilmash Qıpshaq jaǵısta el otırǵan mákanlar barın aytqan. Qonıp, túslenip kiyatırǵan kósh jıljıy berdi.

Kóshtiń aldında kiyatırǵanlar Qıpshaq jaǵısına jaqınlaǵanda bálent tóbeshiktiń basında turǵan, bir topar salt atlını kórip qáweterge tústi. ―Qaraqshılar emes pe? Bir kórmegenimiz usı edi‖.

Bul haqqında Qulshı biyge xabar berdi. Qulshı janına jawınger jigitlerdi toplap, alǵa ilgeriledi. Sol payıtta topardan

bir salt atlı ajıralıp shıǵıp, biy tárepke qaray at shaptırıp kele berdi. Basındaǵı temir dulıǵası quyash nurında jaltırap, belindegi qılıshı attıń sawırınına sart-sart etip urılar edi.

Ol jaqınlap kelip, attıń basın irkip dawısladı:

—Kimsizler, dospısızlar, dushpanbısızlar? Sizler Xiywa xanlıǵınıń hududi, mańǵıt bekligi soramına kirdińiz. Men bektiń jasawılıman.

—Men Buxaralı qaraqalpaqlardıń qıpshaq uruǵınıń biyi Qulshı bolaman. Kóship kiyatırǵan el, meniń ruwlaslarım. Biz Xiywa xudıdına biyruqsat kirgen bolsaq, bektiń ózinen úzir soraymız.

—Úzirińizdi men qabıllay almayman. Onı bektiń ózine

aytasız.

—Begińiz qay jerde? — dedi Qulshı biy.

—Dáryanıń arǵı betinde, Mańǵıtta. Sizdi kiyatır dep, aldıńızǵa shıǵıp tursın ba? — dep tońqıldadı jasawıl.

—Onda meni yashıullıń menen gezlestir, — dedi Qulshı tońqıldını elestirmey.

—Qıpshaqta aqsaqal bar.

—Basla, sol jaqqa.

192

Q ulshı biy atın tebinip, topardan suwırılıp shıǵa berdi. Izine Botabay atqosshı erip shıqtı. Tóbeshikten túsken bir-eki nóker jasawıl bası menen qosılıp bálentten qaraǵan, adamǵa alaqandaǵıday kórinip turǵan bahaybat dáryanıń ǵırra jaǵısına qonıslanǵan awılǵa qaray ketkenin kóshtegiler gúzetip turdı.

Aqsaqaldıń paqsa diywal menen qorshalǵan keń háwlisiniń dárwazası ashılıp, kelgenlerdi esikte úy iyesiniń ózi kútip aldı.

Atlar baylandı. Qonaqlar, tiykarǵı qonaq álbette Qulshı biy edi, teris áywanǵa tóselgen túrkmeni gilemler ústine jaylastı.

Úy iyesi qırqtan ótken, bálki biy menen jasları teń shıǵar, duǵıjım deneli, eskek ese berip shımırılanıp qalǵan bulshıq etleri aq súpten tigilgen kóylekten bilinip turǵan adamnıń ata kásibi darǵa— Qıpshaq jaǵısınıń darǵası bolıp, Qulshı biy jóninde xalıq ishinde aytılıp júrgen áńgimelerden, Torıqasqa at jónindegi daw-jánjelden de xabardar bolıp shıqtı.

Qulshı sol jerde qaǵaz-qálem taptırıp, bektiń atına xat jazıp, onnan ―sonday-sonday, qıpshaqtıń pálenshe biyi eli menen birge, eki júzden aslam xojalıq, siziń panahıńızǵa ótpekshi, Shımbay sháhári átirapına qonıslanbaqshı, soǵan ijazat qılǵaysız‖, degen mánidegi sózlerdi Xiywa xanı háziretlerine jetkeriwdi ótinish etti. Jáne: ―bek janablarınıń aldına ózim barmaqshı edim, dáryanıń tasqınlıǵı sebep, shıbın janımnan gúman qılıp, bara bilmedim‖, degen sózlerdi qosıp qoydı. Xattı darǵaǵa berip, onıń ―bul amanattı bekke álbette quwıstırǵayman‖, degen wádesin alıp, qonaq ası jegennen soń Qulshı biy kóshke qaytıp keldi. Atam zamanlardan berli dárya jaǵalap qonıs basqan, atınan kórinip turǵanınday qıpshaqlardan quralǵan ―Qıpshaq‖ awılınıń adamlarınıń tiykarǵı kári — keme hám qayıqlar menen Á miwdáryadan arǵı júzden bergi júzge adamlardı, olardıń kólikleri menen júklerin ótkerip tirishilik eter, qırǵa mal baǵıp, sharwashılıq isler, balıq ta awlar, sol ushın qurǵın turar, úlken háwliler salıp, baǵ egip, diyqanshılıq penen de aylanısar, anda-sanda qaraqshılar tonap, ya apatshılıqqa gez kelgen jılları bolmasa, olar mútájlik degenniń ne ekenin bilmey jasar edi.

Kósh gózlegen mákanǵa shekem ele basıp ótiletuǵın aralıqlardı júzlegen shaqırım jollar bólip tursa da, endigi jaǵında qaraqalpaqlar jasaytuǵın qonıslar gezleser, bárinen beter suw mol, malǵa dushpan bolǵan jabayı ań joq edi. Nawrız ayınıń aldında jolǵa shıǵıp, tınbay jıljıp otırǵan kósh saratan ayınıń baslarında gózlegen mánziline — Shımbaydıń arqasındaǵı Lar ózeginiń boyına kelip qonıs bastı.

BIRINSHI KITAPTÍŃ SOŃÍ

EKINSHI KITAP

ATA JURT

1

Buxara xanlıǵı soramınan shıǵıp, jol boyı qonıp-túslenip, aqırınlap jol júrip otırǵan Qulshı biy kóshi diydilegen mákanına saratanda jetip keldi hám suwı mol, tınıp aǵatuǵın Lar ózeginiń boyına irkildi. Alıs joldan harıp-talıp kelgen adamlar dárhal júklerin túsirip, úyleri menen qosların tigip, awıl bolıp qonıslanıwǵa asıqtı.

Túslik jaǵında Kegeyli jaqın bolsa da Lar ózegi Kegeyliden emes, al Ámiwdáryadan saǵa alatuǵın Kókózekten bólinetuǵın edi. Ayaǵı Qaratereńge quyatuǵın taǵı bir ózeklerge barıp qosıladı. Ó zektiń eki boyındaǵı boz jerler Xiywa xanlıǵınıń múlki sanalatuǵın, onnan paydalanǵan puqaralarǵa salıq salınatuǵın edi.

Taza qonıstıń adamları hár kúni tańda turıp, mal-halların jaylastırıp atırıp ta, qoslarına kirip baratırıp ta batıs tamanda munarlanıp kórinip turǵan paqsa diywallarǵa qızıǵıp

hám tańlanıp qaraytuǵın hám ishlerinen oylap qoyatuǵın edi:— Biziń sahralar menen qumlardı basıp ótip, eski mákannan kóship keliwimizge sebepshi bolǵan diywalları berk qorǵan usı ma? Ol bizlerdi «qanatlıǵa qaqtırmay, tumsıqlıǵa shoqıtpay», qorǵar ma eken? Al shıǵıs tamandaǵı boz dalalarǵa qarap oylar edi: bul jerler kimdiki? Egin eksek atız jer, mal baqsaq jaylaw tiyiser me eken?

Shıǵısta kósilip jatırǵan boz dalalar xandıki bolsa, batıs tárepte adamlardıń aqılın urlap turatuǵın diywallar Shımbay qalasınıń diywalları edi.

Xiywa soramınıń Ámiwdáryanıń oń jaǵalıǵındaǵı tiregi bolǵan Shaxtemir qalasına jaqın jerde Kegeyli ózeginiń jaǵasına erte zamanlarda qonıslanǵan Shımbay degen adam jóninde ańızlarda aytıladıdaǵı, biraq onıń qashan jasaǵanı namálim. Usı jerde ayta ketetuǵın bir nárse— álemdi jawlap alǵan monǵol haqanı Shınǵıstıń bir ulınıń atı Shımbay bolǵan eken, mágar sol zamanlarda kóship-qonǵan Shımbay xannıń áwladları bul dógerekte

jasaǵandur, qalay degende de arqa menen qublaǵa tartılǵan kárwan jollar ústinde Shımbay qorǵanınıń atam zamanlardan berli bolǵanı

anıq.

194

XVIII ásirdiń ekinshi on jıllıǵında, anıǵıraǵı jazıwlardan málim bolǵanınday 1723-jılı tariyxta junǵarlar dep atalǵan qáwimler birlespesi Tashkentten arqa tárepte jaylasqan Túrkstan úlkesinde qazaqlardıń orta júzi menen jasap atırǵan qaraqalpaqlar menen qazaqlardı shapqannan keyin qaraqalpaqlar menen qazaqlar ekige bólinip: bir toparı Sırdáryanı jaǵalap Tashkentke, onnan

arı Qoqan, Buxara, Samarqand tárepke, ekinshi toparı Sırdáryanıń ayaǵı, Aral boylarına — qazaqtıń kishi júziniń soramaǵına qaray kóshken edi.

Kóller hám ózeklerdiń boyların, atawlardı mákanlaǵan qaraqalpaqlar jıllar ótiwi menen ashlıqtan qutıldı, qurǵınlastı,

malları kóbeydi. Bul waqıtları qolaylı suw jolı menen kárwan jollarınıń kesispesinde jaylasqan Shımbay qorǵanı da tolısıp barar, ásirese janǵa jaylı qońır salqın gúz benen báhár aylarında qorǵan átirapı úlken bazarǵa aylanatuǵın edi. Junǵarlar shabıwılınan keyin Sırdıń ayaǵı menen Araldıń arqa tárepine ótip, qazaqlardıń kishi júziniń xanı Abılqayırdan ǵárezli bolıp qalǵan

qaraqalpaqlar ilajsızdan «suwǵa ketken tal qarmaydı», degendey alıstaǵı rus patshasınan járdem sorap, xat jazǵanına qáhárlengen Abılqayır qaraqalpaqlardı shawıp, baylıǵın tartıp alıp, ózlerin

aydap jibergen soń olardıń basım kópshiligi Ámiwdiń quyar ayaǵına

— ózlerinen burın kóship kelgen aǵayinleri tamanǵa, birazları Jańadárya tamanǵa bas sawǵalap ketti. Waqıyalar Shımbay átirapında ellerdiń kóbeyiwine, qorǵannıń sháhár bolıp qáliplesiwine hám abadanlasıwına alıp keldi.

«El ústine el kelse — ol da xannıń dáwleti», demekshi Xiywa xanı Muhammed Raxim xan Orınbay biy baslaǵan qaraqalpaqlardıń keneges-mańǵıt penen qıtay ruwların Jańadáryadan kóshirip ákelip Kegeyli arnasınıń boyına jaylastırǵannan soń Shımbay Ámiwdiń

oń jaǵalıǵındaǵı qaraqalpaqlardıń eń úlken sháhárine aylandı. Kóship kelgen qıpshaqlarǵa «sen kimseń, qaydan keldiń», degen

hesh kim bolmadı. Qulshınıń otawları Qarakóldiń Lar tamanǵı jaǵalawlarına tigilip, jılqısı menen qaramalı kóldi, al qoy otarları ózektiń ayaq tamanındaǵı iyesiz jatırǵan, Lar tasıp ketken jılları payda bolǵan suwalmalarǵa jayılıp, alıs súrdewden azıp kelgen otarlar qońlana basladı.

Q ıpshaqlar ózleriniń burınǵı mákanlarında diyqanshılıq penen shuǵıllanbaǵan, onıń ústine barlıq egistiń mezgili ótip bolǵan, ásirese azı-kem malın kisige baqtırıp qoyǵanlar qosın, úyin tigip, dógeregin aylanıp, biytanıs jerlerge kónlikpey

195

atırǵanlıqtan zerigip, ishleri piser hám alıstan ózine tartıp turatuǵın qorǵannıń sırlı diywallarına kóz tiger edi.

Miyzan túsip, kúnler salqınlay baslaǵan kúnlerdiń birinde awıldı qoy-qozılardıń mańırawı, mallardıń móńirewi, jılqılardıń kisnewi oyatıp jiberdi. Úylerinen juwıra-juwıra shıqqan olar dógerekte súriwler menen padalardı kórip hayran qalıstı.

Padalar Qaratereń kóliniń arǵı jaǵın — Beltaw menen Bórshitawdı jaylaytuǵın qazaq sharwalarıniki bolıp, olar hár jılı gúzge salım Shımbay átirapına malların aydap kelip, suwıq baslanǵanǵa shekem hár bazar gúmis teńgeler menen altın tillalarǵa pullar, sóytip dán bazarına barar, ol jerden dán alar, bolmasa maldı dánge basma-bas almastırar edi.

Kóp ótpey bazar baslandı. Sáskede Bektemir Temirkókti ertlep, ústine jıyınlarda kiyetuǵın, ele qırılıp úlgermegen túye jún shekpenin kiyip atqa mindi. Baǵdarı bazar edi.

«Qulaq esitkendi kóz kóredi», degen sóz biykarǵa aytılmaǵan eken. Buxara átirapındaǵı Qojamyar biydiń awılında, soń qıpshaqlar awılında bolıp ótken waqıyalardan keyin bir jıl dawamında kókeylerde ornalasıp qalǵan, jetiw árman bolǵan, qıyınshılıqlarda kewillerdi jılıtqan, júzlegen, mıńlaǵan

úmitler baylanǵan, aqshamları kóshtegilerdiń túslerine kirip tınıshın alǵan Shımbay qol sozım jerde turar edi.

Qorǵannıń arqa tamanında, Kegeyliniń oń jaǵalıǵın iyelegen keń dalańlıqta mallar top-top etip iyirilgen, qaramallar óz aldına, jılqılar óz aldına, qoylar óz aldına jáne hár bir baydıń malı

óz aldına.

Qızıǵıwshılıǵı basılmaǵan Bektemir mal bazardan kóre bálent diywallar menen qorshalǵan qorǵanǵa kóbirek qaradı. Buxara diywalların kórip kózi úyrenip qalǵanlıqtan ba, mınaw qorǵan onsheli úlken emes kórindi, shaması on-on bes tanap shıǵar, bálkim onnan úlkenirekdur. Bir qanatı Kegeyli arnasın jaǵalap tiklengen. Qubla táreptegi dárwazadan adamlar kirip shıǵar edi, soǵan qaraǵanda dárwazası da birew bolsa kerek.

Bektemir atınan túsip jetekke alıp, dárwazadan ishkerige kirdi. Dárwazada qurallı saqshılar kórinbedi. Qorǵannıń ishinde bir neshe háwliler, kishigirim bazar, temirshiler menen ónermentlerdiń dúkanları bar edi. Atın jetelep bazardı kesip ótken kóshe menen ádewir júrgennen keyin Bektemir ózin qorǵannıń ekinshi shetinde kórdi. «Buxara menen jarısa almaydı» dep oyladı, soń qorǵannan shıǵıp, top-top bolıp turǵan mal bazarı tamanǵa ketti.

Mal bazarında sawda qızǵın bolmasa da alıwshılar bar edi.

196

—Maǵan on qoy kerek jora, bahasın ne ayttıń, — dedi qozı teriden tigilgen, hár qozǵalǵanda qońırawday júnleri tınbay selkildep turǵan telpegin qolına alǵan eńgezerdey qopa saqal kisi.

Qabarǵan jabaday qolarına qaraǵanda diyqan bolsa kerek, janında

ózine usaǵan, qozı teriden tigilgen telpek kiygen balası da bar.

—Qoydıń qunı at penen túye bolar ma edi tuwma, saylaǵanıń bir gúmis teńge, — dedi oǵan kún ıssı bolıwına qaramastan basınan tumaǵı menen iyninen shekpenin sheshpegen sharwa jigit.

—Oy-boy joqarıdan aldıń-ǵoy tuwma. Sen aytqan gúmis teńge diyqannıń qolına hár kúni túse bermeydi, qurǵır. Boyı bálent diyqan sózge de sheber kórinedi, tili gidiriwdi bilmeydi. Qáne

ákel qoldı, tórtewine úsh gúmis beremen.

—Qansha alasań ózi, — dep sharwa jigit tamaǵın qırıp qoydı.

—Toǵız teńgege berseń onın alǵanım bolsın.

Sharwa basın qasıp oylanıp qaldı. Oyında «toǵız teńgege qansha aslıq beredi?» degen sawal aylanar edi. Onıń múshkilin diyqan jeńilletti.

—Ákel qoldı. Ol jabaday qolları menen sharwanıń qolın uslap alıp, sıǵıp jiberdi. Ber, onına toǵız teńge!

Qolların qısıp atırǵanına shıdamadı ma, ya on qoydıń bahası

ózi oylaǵan jerge keldi me, qullası sharwanıń awzınan «al, berem, berem», degen sózler shıǵıp ketti.

Usı payıt sawdalasıp atırǵanlardıń janınan telpegin kózine túsirip basıp kiygen, qıymılı shaqqan, orta boylı, arıqtan kelgen qara jigit jetip keldi.

—Oy, sawdalarıńdı bersin, Pirimbet qoy alajaqsıń ba. Ol diyqanǵa telpeginiń astınan tigilip qarap, kózleri menen qandaydur bir pinhamı isharalardı qılmaqta edi, onı diyqan elestirmedi.

—Ózime aytsań boladı-ǵoy áwelden, — dedi ol aqırında diyqanǵa. Qáne tuwma qoylarǵa ne aytasań?

—Áy dáldalshı jora, bilem, sen qoy almaysań-ǵoy, al tuwma men biz sen kelistirmey-aq kelistik.

Bul sawdanıń kelisilgenin, qoylardıń satılǵanın bildirer hám dáldalǵa bul jerde orın qalmaǵanın ańlatar edi.

—Ne boldı sonda? — dedi arıq qara jigit qızıǵıwshılıǵın

jasırmay.

— Onı toǵız teńge, — dedi dáldal Pirimbet dep ataǵan iri

kisi.

— Buyırsın, buyırsın. Arıq qara arı qaray, mal sawdalasıp atırǵanlar tamanǵa jılıslap kete bardı. Qımbat-arzanı jóninde

197

pikirin ashıq aytpadı, ishinde qaldı, onıń kásibi bolǵan dáldalshılıqtıń shárti de solay edi.

—Al tuwma sawdanı-ǵoy kelistik, endi bir gáp bar, — dedi Pirimbet dep atalǵan diyqan kisi jabaday qollarınan jazdırılǵan

qolın sıypalap turǵan sharwaǵa qarap. Erteń dánimdi satıp bolıp, toǵız teńgeńdi qolıńa quwıstıraman. Dándi ákelip bir úyge túsirip qoyıppan. Ne deyseń, qoylarıńdı búgin berseń házir aydap ketemen, sol ushın balamdı da alıp kelgenmen. Joq, nesiyege turmayman, naǵına júremen deseń, onda erteń kelemen.

—Erteń dep qáytesiń, dedi sharwa isenimli dawıs penen. Túriń aldaytın adamǵa usamaydı-ǵoy. Qoylardı házir ayırıp alıp ket. Saǵan meniń de aytatın buyımtayım bar. Qoydı satıp men ne alam, astıq alam, sol ushın biydayıń bolsa ertege sol toǵız teńgelik dán ákele-ǵoy.

—Boladı, — dedi Pirimbet te dawısı zańqıldap. Toǵız teńgege bazardan on batpan biyday beredi. Ákelgenim bolsın. Qáne, onda biziń on qoydı bólip ber, tuwma.

Qoydı otardan ajıratıw, sharwanıń satıwǵa alıp kelgen qoyı júz bastan assa asar onnan kem emes edi, ádewir sozıldı. Biri arıq dese, biri semiz dedi, qullası állenemirde keregi bólip alındı.

—Al, Barlıqbay, ayda balam, — dedi aqırında on qoyǵa iye bolǵan qopa saqal diyqan qolına tal shıbıq alıp tayar turǵan balasına. Qoylardı bóliw ústindegi azı-kem kerildespege qaramastan sharwa da, diyqan da qılǵan sawdasınan kewli tolǵan edi.

Sol kúni Bektemir kerek waqta aldınan shıǵar degen maqsette nırqtı biliw ushın qoy bazarınan shıǵıp, qaramal, at bazarı menen

túye bazarına kirip nırqtıń jaǵdayın bilip shıqtı. Salıstırıp

kórse mal nırqı Buxara bazarı menen salıstırǵanda ádewir arzanday kórindi. «Buxara bazarına barmaǵanıma qansha boldı, jáne kim bilsin?» dep oylap qoydı.

Shımbay dárwazasınan kiriwge asıqqan Bektemirdiń bir ózi emes, bul payıtqa shekem kóshtegilerden biraz adamlar ol jerge kirgen, olardıń arasında bizge birazdan tanıs bolǵan duǵıjım deneli qara bala— Qayır da bar edi.

Keń dalaǵa aw-duzaq qurıp, jaylawdaǵı kóp adamlarǵa úyrenip qalǵan Qayır bul jerge kelip, awıldıń shetine jolım úyin qurıp alǵannan soń kóp ótpey zerige basladı. Jaqın jerde qoyan az bolǵanlıqtan qurǵan duzaǵına ań túse bermedi, alıslap ketiwge átirap biytanıs bolǵanlıqtan táwekel etpedi, bes-altı janlıǵın kimnińdur padasına qostı, at penen bir-eki malǵa anası qaraylaydı, aqırında qıyalına: sháhárge barıp kórsem, — degen oy keldi.

198

Aqshamları jabılsa da kúndiz bárqulla ashıq turatuǵın qarawılsız dárwazadan ishke kirip, ań-tań bolıp qatar salınǵan, páskeltek diywallar menen qorshalǵan háwlilerdi tamashaladı, ol burın sháhárdi kórmegen edi dá. Tuwrı kóshe menen bazarǵa shıqtı. Hárdayım ashıq turatuǵın dúkanlardıń esiklerinen úńildi. Tútinniń iyisi shıǵıp turǵan bir esikte adamlar úymelesip turar,

bul da jaqınlap barıp, moyın sozıp qarap edi, temirshiniń dúkanı eken. Oshaqta kómir ǵıjlaǵan, ózinen góre jası sál úlkenirek bir bala úlken mes ornatılǵan aǵashtıń bir tamanın ayaǵı menen basıp, ekinshi aǵashqa baylanǵan jipti tartıp-tartıp qoyadı, jipti

hár tartqan sayın oshaqtaǵı ot qıp-qızıl shoqqa aylanıp, dógerekti jaqtırtıp jiberedi. Qolındaǵı qısqısh penen uslaǵan temirin shókkishlep atırǵan usta onı esik bettegi jaqtıǵa tutıp qarap atırıp Qayırǵa kózi túsip ketti hám onıń názeri irkilip qaldı. Aqırı bul balanı burın kórmegen edi. Durıs, bul jer sháhár bazarı,

oǵan kimler kelip ketpeydi, deysiz, degen menen burın kórmegen adamıń, onıń názeri dárhal dıqqattı tartatuǵın bolsa kerek, ya balanıń jerden piship alǵanday boy-sını tańlandırǵandur, ya terezesi joq dúkanǵa jarıq túsetuǵın esigin kólegeylep turǵanına narazı boldı ma, qullası qolındaǵı qızǵan temirdi qısqısh penen kóterip jaqtıǵa tutqan usta bir máwritke eglenip qaldı. Soń temirdi peshke salıp, ekinshisin ottan alıp, keń tóske qoyıp shókkishley basladı, shókkish hár sapar qızǵan temirge barıp tiygende átirapqa ushqın shashırar edi, bulardıń barlıǵı qızıq kórindi. Állen waqıtta shókkishlewdi toqtatqan usta mańlayınıń terin sıpırdı da temirdi qısqısh penen tósten aldı hám sol

jerde turǵan aǵash shelektegi suwǵa batırıp edi, «waj» etken ses shıǵıp, puw kóterilip bir zamatqa dúkannıń ishin duman qaplaǵanday boldı.

Tańlanǵanınan awzı ashılıp qalǵan Qayır ózine kelip, esikte turıp qalǵanın kórip, basqalarǵa jol beriw ushın qaptalǵa jılıstı, soń artına qaray-qaray basqa dúkanlarǵa ketti.

Bir háwliniń janında tórt-bes balanıń asıq oynap atırǵanın kórip, janlarınan ótip kete almadı, qaysı bala asıq oynawdı xosh kórmeydi, deysiz, irkilip tamashalay berdi, asıǵı joq edi, kisesine salıp shıqpaǵanına ókindi.

Oyın háwijine shıqqan payıt edi. Tórt adım aralıqtan qazandaǵı asıqlarǵa qaray pákene boylı sarı balanıń atqan saqası mult ketti de, al táńki murın arıq balanıń saqası dál túsip, qazandaǵı asıqlardı jıynap alıp, bóz kóyleginiń sırttan tigilgen qaltasına saldı. Pákene girlep, daw shıǵarmaqshı edi, balalardıń ishindegi eń boyshańı, arashaladı.

199

—Asıq oynaysań ba? Kel bizlerge qosıl, — dedi uzın boylı bala Qayırǵa dıqqat awdarıp.

—Sen qayaqtan kelip qaldıń? — dedi ashıwın basa almay atırǵan táńki murın. Arqadaǵı sharwalardıń balasısań ba?

—Yaq, kóship keldim.

—Qayaqtan?

—Buxara tamannan.

—Buxara tamannan? Ótirik aytasań.

—Nege aytar ekenmen ótirikti? Kóship kelgenimiz ras.

—Tuwrı, ózim kórdim. Qarakóldiń boyına bir awıl kóship kelipti. Ákemnen esittim, olar qaraqalpaqlar eken.

—Qıpshaqlarmız, — dep qosıp qoydı Qayır.

—Onda mınanıń aǵayniseń, ol da qıpshaq, — dedi pákene bala

táńki murındı kórsetip.

—Asıǵıń bolsa alıp kel, bizler usı jerde bolamız, — dedi uzın boylı. Birge oynaymız.

—Yaqshı, kelemen.

Qayır sózinde turdı. Erteńine qoynın asıqqa toltırıp belgili orınǵa jetip kelgende balalar asıq oyın menen mashqul bolıp atır edi. Ol asıq oyında hesh kimdi aldına salmaǵan edi, kózi

shen, qolı mergen duǵıjım deneli qara bala hámmeni uttı, aqırında pákene boylı bala girlep, daw saldı.

—Asıǵımdı ber! — dedi ol Qayırdıń belbewine asılıp.

—Nege berer ekenmen, olardı utıp aldım. Oynasań asıǵıńdı

shıǵar?

—Asıǵım joq. Ber asıǵımdı. Pákene Qayırdıń jaǵasına jarmasa ketti. Qayır iyterip jiberdi. Jıǵılıp túsken pákene kósheni basına kóterip baqıra basladı: Ber, asıǵımdı, asıǵımdı ber...

Jánjelge uzın boylı bala da aralastı. Qayır menen júrek etip alısa qoysa sol ǵana alısıwı múmkin edi.

—Asıǵın ber, — dedi ol da Qayırdıń belbewinen uslap.

Q ayır sumlıq oyladı. Bir-eki asıqtı qaytarıp berse de bolatuǵın edi, biraq kewli yar bermedi. Erteń: «Qorqqanınan qaytıp berdi», dep júrmey me? Mınalar qumırsqaday bolıp jabıssa jalǵız shapanınıń jaǵasın jırtıp ǵana qoymay, asıqtıń da barlıǵın tonap aladı. Kózi menen átiraptı barlap aldı. Soń jay-paraxat dawıs penen: — Yaqshı, beremen asıqlarıńdı, aldı burın qaysısı kimdiki ekenin ayırıp alayın, jiberińler meni... Belbewge, shekpenniń jaǵasına asılǵan qollar jazdırıldı... Házir mine...

dedi de tura qashtı. Qayırdı qashadı dep qıyalına da keltirmegen

200