Kenesbay Karimov Agabiy

qayırılǵan qalıń putalıqqa kiretuǵın kishilew tesikke duzaqshı bala dáslepki duzaǵın qoyıp úlgergen edi. Soqpaq alǵa ilgerilep, qonıstan qashıqlaǵan sayın qumlaqtaǵı izler de kóbeye berdi. Olar tek ǵana qoyannıń izleri emes, al olja izlep tún boyı jortqan usı átiraptıń awshıları saǵal, porsıq, túlkiniń izleri edi.

Kútilmegende shetten soqpaqqa kelip túsken, túyeniń izine megzep jalpayıp atırǵan izdi kórgen bala aldı burın tańlanayın dedi:

«Bul neniń izi eken». Soń oyına «bóri» degen oy sap ete qalǵanda, qorqıp ketip, «aǵa» dep baqırıp jiberiwge sál qaldı. Izden názerin alıp, dógerekke alaqlap kóz tasladı. Átirapta dónip turǵan qáwip joqlıǵın kórip hawlıǵıwı basılayın dedi. Soń Bóribasardı

es kórip, izine qayırılıp edi, iyt kórinbedi. «Bóribasar», dep qıshqırıp jiberdi. Alıslardan «Bóribasar», degen dawıs jańǵırıp esitilgende, ol óz dawısınıń jańǵırıǵı ekenin ańlamay, házir ǵana basılayın degen hawlıǵıwı taǵı kúsheyip, kókireginde álle ne nárse, dúrsildep soǵa basladı.

Q ayır qorqaq balalardan emes edi. Erke óskenine qaramastan jılqımanlar menen qosta qonıwdan, qarlı boranlarda shıǵınıp ketken jılqı úyirlerin izlep tabıwdan, aqshamları ana awıl, mına awılǵa atlı barıp qaytıwdan hawlıqqan emes. Biytanıs jer, piyadalıq hám jekkelik onı hawlıqtırǵan bolsa kerek. Durıs, jılqılardı izlegende, awıldan awılǵa xabar aytıw ya álle bir jumıslar menen barǵanda ol bárqulla atlı bolatuǵın, izinde sadıq Bóribasar erip júretuǵın edi. Qorqsań yamasa zerikseń at penen, bolmasa iyt penen sóylesiwge, keńesiwge boladı. Olar sóz aytıp juwap bermese de sózdi túsinedi. Joldan adassań «burıl, háy burıl,

sen shaması joldan adastıń, Aqsuwatqa aparatuǵın jol bul emes edi», dep attıń moynına shappatlap qoysań, at mısalı seniń sózińdi uqqan kibi oqıranıp qoyadı da kóp ótpey kerekli soqpaqqa burılıp, seni mánzilińe tuwrı alıp baradı. Iyt te sonday. Sol

ushın da Qayır dúzde jalǵız qalǵanın sezgen payıtta iyttiń atın aytıp baqırıp jibergen edi.

Sonıń arasında iz bettegi putalıqlar qattı silkinip, qanday

da bir kúsh-qúdiretli maqluq arsıldap, bala taman kele berdi. Bala maqluq kiyatırǵan tamanǵa tigilip qaldı. Kóp ótpey qúdiretli maqluqtıń qap-qara tumsıǵı, sońınan kesik qulaqları hám ózi kórindi. Bul Bóribasar edi.

Balanıń kóringen izden qorqqanına arı kelip, ózine ızalandı, qorqpaytuǵın, batır ekenligin dálillewdi talap etip turǵan bir ishki dawısqa qulaq qoyǵan bala izge qaytıw pikirinen waz keship, túyeniń tabanına megzes iz ketken tamanǵa qádem taslap, ilgeriley

11

berdi. Ol ekilengen payıtta ishki dawıs «sen qorqaq emesseń, sen batırsań», dep tákirarlay berer edi.

Kóp ótpey sońǵı duzaq qoyılatuǵın payıt ta jetti. Bala qolaylı bir jerdi taptı da, kisesinen maldıń ash isheginen shıyratılıp, keptirilgen jińishke jipti aldı. Ádette duzaqtıń

bir ushınan ilmek islenip, jiptiń ekinshi ushı sol ilmekten ótkeriledi hám duzaq qoyılatuǵın jerde ósken birer putaǵa bekkem etip baylanadı. Duzaq qurıw ushın qoyannıń yaki basqa ańnıń hár dayım júretuǵın jolınıń eń tar jeri tańlanadı, sol jerden ótken

ań ańlamay duzaqqa ilingen payıtı duzaq jibi tartılıp, ańdı uslaydı, qutılıwǵa urınǵan sayın duzaq jibi janıwardı sonshelli qısıp bara beredi.

Bala duzaq penen alań bolıp atırǵanda ilgerilep ketken iyttiń úrgeni esitildi. Qayır izinen barsa, iyt qanday da bir úlken inniń awzında turǵan edi.

Inge kirip-shıqqan izlerge dıqqat penen tigilgen Qayırdıń júregi arqasına tartıp ketti. Túye tabanınday jabırayǵan iz inge kirip ketken edi. «Bóriniń izi, bóriniń izi, ishkeride bóri bar», dedi ishki dawıs hawlıǵıp. Sonıń arasında innen qańsılaǵan jińishke dawıslar esitilgendey boldı. Qulaǵına solay esitilgen shıǵar, dep oylaǵan Qayır qańsılaǵan sesler úziliksiz esitile bergennen soń barıp dawıslardıń inniń ishinen shıǵıp atırǵanına anıq isendi. «Qasqırdıń kúshikleri, qasqırdıń kúshikleri», dedi ishki dawıs. Ishki dawıs aldamaǵan edi.

Bala oylanıp qaldı. Ne qılıw kerek? Bóribasar «ars-ars» etip, inge umtılıp, ishke kirmekshi boladı, biraq keń inge bası sıyadıdaǵı, tósi menen jelkesine kelgende inniń diywalına keplenip qala beredi.

«Ana qasqır inde bolsa kerek».

Bul oy oǵada úlken qáwipten dárek berer edi. Iytke isense boladı, degen menen Qayırdıń sherim etiginiń qonıshına tıǵılǵan,

tıyıǵı bir qarıs keletuǵın, házir qáwip dóndi degenshe balanıń qolında júzi quyash nurında jaltırap turǵan qınsız gezlik pıshaǵınan ózge jaraq joq.

«Dárhal ketiw kerek», dep hámir berdi ishki dawıs.

Kún sáskege shamalap qaldı. Qazandaǵı sur et pisti. Sárbiykeniń kúyewi keldi. Jaqın jerde júripti, dep shamalanǵan Qayırdan bolsa dárek joq edi.

Attı baylap, ishke kirgen Árepbaydıń dáslepki sózi: «Qayır nege kórinbeydi?» - boldı.

-Jańa ǵana júrip edi.

-Awqatqa shaqırmaysań ba?

12

Sárbiyke qazannan, tabaqqa et saldı. Ídıslarǵa ıssı sorpa toltırıldı. Qazannıń qaqpaǵın bekkem japtı. Átirapqa ser salıp qaradı, biraq Qayırbay kórinbedi. Soń dawısladı.

-Aqjigit-u-w, háy Aqjigit. Qayaqta júrseń, tez kele ǵoy, et suwıp qaldı.

Shaqırıqqa hesh kim juwap bermedi. Bul waqıtlarda Qayır qonıstan ádewir alıs jerde júrgen edi.

Et jelinip bolǵansha, Qayırdan dárek bolmadı. Erli-zayıplı ata-ananıń kewillerine ǵulǵula tústi. Tań aldında bóriniń ulıǵanı, endi bolsa jalǵız balanıń ushtı-kúydi kózden ǵayıp bolıwı, onıń ústine átirap biytanıs, ańları menen soqpaqları biytanıs. Qayır

qayda ketti? Aman bolsa bolǵanı, áytewir, degen oylar ananıń da, atanıń da ishin iyttey tırnar edi.

-Men shıǵıp qońsılardıń balalarınan sorastırayın, jora-

larına ketken shıǵar, - dedi úyden shıǵıwǵa beyimlesken Árepbay. «Joralarına ketken shıǵar», dep esittirip aytqan sózi ózine de mádet berip, beline belbew baylaǵanday boldı. Oyın balası ǵoy, anıǵında joralarına ketkendur, dep qobaljıwın basqan Árepbay buwrılǵa minip, jılqıdan xabar alıwǵa atlandı.

Usı payıtta:

- Aldı! Alıp ketti! Hayt, hayt! Hál, Aqtırnaq, bás, bás! Qasqır alıp ketti!!! - degen shawqım azanǵı halqasın iship-jewge otırǵan qonıs turǵınların dúrliktirip, mazasın aldı.

Dawıs qum tóbeshiktiń bawrayında jayılǵan qoy otarın qarawıllap turǵan shopanlar tárepten kelgen edi. «Qoylarǵa qasqır shaptı», dep oyladı Árepbay. Erksiz, tań aldında esitilgen et túrshiktiretuǵın qorqınıshlı sesti esledi. Balası Qayırdıń ǵayıp

bolıwı menen ses arasında qandaydur baylanıs bar emes pe? - degen gúman kewliniń bir shetinde payda bolıp, jolım úydiń ortasına jaǵılǵan ottan taraǵan tútin kibi kem-kem ulǵaya-ulǵaya, kókiregin toltırıp jiberdi. Áh, Qayırjan, qayaqtasań? - dep gúrsingenin ózi de bilmey qaldı.

Attıń basın burıp, eki-úsh jolım úy menen qoslardıń janında irkilip, attan túspey dawıslap, Qayırdıń dáregin soradı. Qayırdı

hesh kimniń kórmegen-bilmegenin esitken sayın «Qayır qayda? Aman ba, ózi?» degen sorawlar uyası buzılǵan hárreler toparı yańlı basında ǵawlar edi. Dárhal bir sheshimge keldi. «Izlew kerek! Izlep tabıw kerek». Qayaqtan izleydi? Dógerek atlı adamnıń tóbesi kórinbeytuǵın seksewillik. Iz! Izler! Átirap qumlıq, jumsaq qumda álbette izler qaladı. Ayaǵı maladay bolǵan Qayırdıń qumda izleri qaladı ǵoy! Álbette qaladı. Bóriniń de izi... Qarańǵıda qarmalanǵanda qolına ilingen tayaqtay bolıp tuyılǵan iz haqqındaǵı

13

oylarǵa ilesip, urlanıp kelgen bóri haqqındaǵı oy onı shorshıtıp jiberdi. Jılqıdan xabar alıw pikirinen tez qaytıp, úyine keldi.

Gez kelgen seksewildiń túbirine attı bayladı. At bolsa seksewildiń búrshigin ótkir tisleri menen «ǵarsh» ettirip úzip alıp, qarıwlı jaqları menen gúrtildetip shaynay basladı. Ózge dúnyanı umıtqan Árepbay úydiń dógeregi, qazan oshaq basında basılǵan san-sanaqsız ayaq izleriniń arasınan tek ǵana bir izdi, balası Qayırbaydıń izlerin qarastıra basladı. Áne, oǵan kózi tústi. Balasınıń izleri

oǵan jaqsı tanıs, sebebi qıstıń basında sherimnen tigilgen dúziw taban etiktiń ultanına ózi temirden nál qaǵıp bergen edi-dá! «Taptım», dep dawıslap jiberdi ol tap balasın tapqanday quwanıp. Bul dawıstı jolım úydiń dáskelerin jıynastırıp atırǵan Sárbiyke de anıq esitip, balasın kóriw ushın asıǵıp sırtqa shıqtı. Biraq súyikli balası kórinbedi. Jılqıǵa ketken eri úydiń dógeregin aylanshıqlap, gúbirlenip júripti.

- Taptım, shabazım, taptım. Anıq Qayırdıń izi! - Árepbay sóyleniwi menen iz ketken tamanǵa qaray shalt adımladı, kóp ótpey seksewillikke kirip, kórinbey qaldı.

Balasın kóremen be dep úyden shıqqan hayal neniń ne ekenine túsinbey, ańırayıp qala berdi.

Bul waqıtta qasqır shapqan qoy otarınıń bas-ayaǵın jıynap, «hayta-hayt»tı salıp, Qulman menen onıń balaları apır-topır bolıp atır edi. Biydiń mıń qoyın aydap, sáskede tóbeshik qumnıń etegindegi shoq-shoq selew menen jantaq aralasıp ósken juwsanlı jerge jayıp jiberip, hár kim hár jerden qarawıllap-aq turıp

edi. Qoy baǵıwǵa úyretilgen túrkmeni iytler de bar edi. Qaydan jılıslap kelip qalǵanı namálim, bir top qasqır ayaq astınan qoyǵa shaptı. Iytlerdiń shabalanıp úrgeni, shopanlardıń tayaqların sermep, dawıslarınıń barınsha baqırǵanınan seskenip otırmastan, otardıń bir shetinen tiyip, kóz-ashıp jumǵansha bes-altı sawlıqtı jayratıp tasladı. Háy-páyge qaratpay, eki qasqır eki qoydı jelkesine qaǵıp salıp, kóp uzamay toparı menen qalıń seksewillikke sińip ketti de, shopanlar menen onıń izinde jaylawdı basına kóterip, topıraq shashıp shabalanǵan iytler hesh ilaj ete almay, hayran bolıp qala berdi.

Q asqır jarıp ketken toqlılar hadallandı. Kózin ashqannan berli qoy izinde kiyatırǵan Qulman dúmshe ómiri tuwıp eki ayaqlı adamnan tartınbay kúppá-kúndiz otarǵa qasqır shapqanın birinshi kóriwi edi. Tań qalǵanınan: «ástapıralla, ástapıralla» dep jaǵa uslawdan, hadallanǵan sawlıqlardıń esabın alıwdan ózge sharası qalmadı.

14

Tańǵı payıtta esitken bóri úni, qasqırlardıń otarǵa shabıwı gúdigin kúsheytip jibergen Árepbay belindegi qanjarı menen iynine taslanǵan dır qamshısınan basqa jaraǵı joq ekenligin umıtıp, seksewillikti qaq jarıp, biliner-bilinbes ǵana bolıp atırǵan jabayı ańlar salǵan soqpaqtıń jumsaq qumında dúziw taban etiktiń izin quwıp kele berdi. Onıń ústine geyde soqpaqtan shıǵıp, jáne túsip otırǵan bir iz gúman tuwdırıp edi, sońınan bul Bóribasardıń izi bolsa kerek, dep shamaladı. Úydiń dógereginde iyttiń kórinbegenin yadına túsirgen soń, Qayırdıń izi janındaǵı

belgi iyttiń izi ekenine isendi hám «janında iyti bolsa ne qılar deyseń», degen oy menen ózin-ózi biraz jubatayın dedi.

... Júreginiń dúrsildisin basıw ushın azǵana eglengen Qayır ózine keldi. «Kettik, júr, Bóribasar» dep iytiniń júni úrpeygen jelkesinen tartıp qoydı. «Kettik».

Bundayda qorqınısh hasla dos bolmaydı. Aldı-artına qaramay patırlap qashsa, shawqım menen uyaǵa jaqın jerde jatırǵan bolsa qasqır setem alıp, órre turıwı, uyada bolsa qáwip dóngen degen sezim menen innen shıǵıwı itimal. Mágar, ana qasqır ańǵa shıqqan shıǵar, al erkek qasqır bir buyıntıqta kúshiklerdi qarawıllap jatırǵandur, kim biledi. Saqlıq-qorqaqlıq emes. Qayır aqırın

ǵana izge burılıp, ádewir jerge shekem ayaǵınıń ushı menen júrip bara berdi. Izine qayrılıp qaramadı. Oń qolındaǵı gezliktiń sabın qattı qısqanlıqtan, barmaqları sırqırap ketti. Kórinbes dushpanǵa taslanatuǵınday shep qolınıń barmaqları da búgilip, judırıq bolıp túyilgen edi. Júzlegen qádem usılay júrgennen keyin júrek etip, izine qaradı. Bası sebettey bolǵan menen aqıldıń kemisligi me, ya indegi kúshiklerdiń iyisin alıp, ózlerin nıpqırt etsem degen óshpenlilik pe, qullası iyesi Qayırdıń hámirine boysınbaǵan Bóribasar ele qasqır ininiń awzında gá jer tırnap,

gá ırıldap áwere bolıp atır. Qalay da qáwipten qashıqlaǵan shıǵarman, dep oylaǵan duzaqshı bala erkin dem alıp, shaqqanshaqqan adımlap kete berdi.

Duzaqshı balanı ishki dawısı aldamaǵan edi. Qasqırdıń uyasınan on-on bes adım arraǵıraqtaǵı qalıń seksewildi panalaǵan qasqır iyttiń dawısınan setem alıp, álle qashan, tórt ayaǵına turǵan, masaladay janǵan kózleri, quyrıǵı, qulaǵı kesik, ózinen ádewir aybatlı hám turpatlı biytanıs haywan menen belin buwıp alǵan eki ayaqlı maqluqtı gúzetip atır edi. Jabayı, biraq aldın ala bilip turatuǵın ishki sezim menen ol qulaǵı kelte haywannıń inge kire almaytuǵının durıs anıqladı, sebebi ol inge ózi de sıymaytuǵın edi, al eki ayaqlı maqluq kúshiklerge jamanlıq oylamadı, sol ushın da dúzdiń saq haywanı bolǵan qasqır bul

15

belgisiz maqluqlarǵa óziniń qay jerde ekenligin sezdirgisi kelmey, ornınan qozǵalmadı, biraq inge kiremen, dep áwerelengen iyt ishkerige kiriwden gúderin úzip, iyesiniń izinen soqpaqqa túskenge shekem olardan kóz úzbey, jelkesi gújireyip, alǵa sekiriw ushın tayarlanıp, artqa qaray sál mayısqan, quwatlı ayaqların jazbay, hújimge tayar halatta tura berdi. Iyt penen bala kózden ǵayıp bolǵannan keyin ǵana sozılǵan qayıstay bolıp kernelgen denesin bir zamatta bosastırdı, jelke júni jattı, saqlıq etemen dep qolǵa

túsip turǵan oljasınan qápelimde ayrılıp qalǵanına ızalandı ma, sozıp-sozıp qańsılap qoydı.

...Árepbay bolsa jumsaq qumda anıq bilinip atırǵan tanıs izdi quwıp kele berdi. Azǵana júrgen soń, soqpaqtan burılıp, qalıńǵa kiretuǵın bir quwısta qurılǵan duzaqqa kózi tústi. Ózin basıp alıp, alǵa ilgeriley berdi. Kóp ótpey duzaqqa túsip tıpırlap atırǵan sarı qulaq qoyanǵa gez keldi. Belinen pıshaǵın alıp, duzaqtıń jibin kesip almaslıq ushın ıqtıyatlılıq penen

«bismilla»sın aytıp qoyandı bawızlap, pıshaǵın qumǵa arttı, bárqulla iynine asıwlı, ishinde azıq-túlik júretuǵın eshki terisinen tigilgen qaltaǵa qoyandı saldı, soń jolın taǵı dawamladı.

Qayır qızıq-qızıq penen qonıstan ádewir qashıqlasıp ketken

edi. Ata-bala dúz ańı júretuǵın soqpaqta gezlesemen degenshe, aradan á dewir waqıt ótti. Ekewi de shalt adımlar edi. Bala qasqırdıń ininen tezirek uzaqlasıw, qáwipten qutılıw ushın asıqsa, áke balasın, alladan tilep alǵan jalǵızın, qıyınshılıqqa, jábir-

japaǵa tolı bul jaqtı álemdegi súyenishin hám aldanıshı bolǵan

ulın aman-saw kóriwge asıǵar edi. Duzaqqa túsken qoyandı kórgende qıyınshılıqlardı kóre-kóre bershimek bolıp qatıp qalǵan kewlinde qandaydur bir jıllı sezim oyanıp, jabırqaǵan janın ráhátke bólegendey boldı. Ol qanday sezim edi, ózi? Usınday uqıplı, dáwjúrek, qorqpaytuǵın ulınıń bar ekenligine razı bolǵan maqtanısh sezimi me edi ol? Ózi bul yalǵanshıdan ótip ketse, ákesiz qalsa da izinde qor-zar bolmaytuǵın, ómirden ornın tabatuǵın, orınbasar ósip kiyatırǵanına bolǵan isenim be? Ne ekenin ayırıp,

tereń oylaw ushın onda pursat ta, parasat ta joq, házir sol azamat perzentiniń tóbesin aman-saw kórse, súyinshige jolım úyi, bar baylıǵı buwrıl atı menen jalǵız túyesin qosıp berip jiberiwge tayar edi.

Kóp ótpey olar - ata-bala Qızılqumnıń jabayı ańları salǵan tar soqpaqta gezlesti. Onnan aldın bir-biriniń ayaq dúbirinen setem alıp, hawlıǵısıp ta úlgerdi. Quwanıshların jasıra almay, áke aldında, bala izinde, olardıń sońında turpatı eki jasar tanaday keletuǵın kesik qulaq Bóribasar, gúńkildesip kele berdi.

16

-Qasqırdıń inine dus keldim, - dedi Qayır maqtanıshın jasıra almay. Ishinde kúshikleri de bar. Qańsılaǵanların óz qulaǵım menen esittim.

-Quday saqlaptı. Ana qasqır awǵa shıqqan shıǵar. Biytanıs jerde jalǵız júriw qáweterli, - dedi áke. Dawıs ırǵaǵında balası-

nıń anasın xabardar etpey, duzaqqa ketkenine qılǵan giyneniń girbińi seziler edi.

Bala bolsa bir ózi qorqpastan duzaq qurıwǵa shıqqanına, qasqır inin kórgenine, bárinen beter qurǵan duzaǵına qoyan túskenine bolǵan quwanıshların jasıra almas edi, onı óz ákesi menen, anası menen, qonısta qalǵan joraları menen bólisiwge asıǵar, kewlindegilerdi sóylep beriwge qumar bolıp kiyatır.

Bul payıtlarda kún batısqa qaray asıqqan, erte báhár quyashı tús payıtınan ótip, pesinge awa baslaǵan, al bir hápteden berli tınbay alǵa ilgerilep kiyatırǵan sırlı kóshti Qızılqum qoynınıń

salqın hám qáwip-qáterge tolı túni kútip atırǵan edi.

2

Dógerektegi awhaldan tolıq xabardar bolǵan Bektemir namazlıger payıtında kúndizgi waqıyalar boyınsha biy menen másláhátlesiw ushın jıynala basladı.

Namazlıgerdi oqıp bolǵannan soń, sırtı menen ishinen kiyiz tutılǵan qara úydiń japsarındaǵı qasqır terisiniń ústinde tonın jamılıp, qalǵıwǵa beyimlesken Qulshı biy tonnıń ıssılıǵınan ráhátlenip, kózlerin jumdı.

Jazılıwı qıyın bolǵan jara kibi júreginiń tusı sızlay basladı, báhárgi quyashtı jasırǵan awır-awır bult kárwanlarınday alǵaw-dalǵaw qara zil oylar sanasına jayılıp, kózlerine uyqı keltirmedi. Bul oylar onı álle qashannan berli qıynap kelgen, sharwaǵa jaylı, bulaqları menen suwlı qudıqları mol Aqsuwattaǵı mákannan awılın alıp, urılarsha tún jamılıp kóshiwine, házirgidey jabayı dúzlerde ózin hám qanalasların áwere-sarsań etiwge sebepshi bolǵan edi.

Q ulshı biy qırq bes jaslar átirapındaǵı, uzın boylı, qayıńnan kelgen, qıpshaqlarǵa tán sarı sınlı, kók kózleri tigilip

qaraǵanda óńmenińnen ótip ketetuǵınday ótkir, háreketleri saldamlı, aldın oylap, oylaǵanların kewlinen ótkerip, qaysı sózdi aytıw kerekligin tańlap aytatuǵın, minezi jaydarı, tez ashıwlanbaytuǵın adam edi.

Q ulshınıń kóp gúrrińlerden esitiwinshe qıpshaqlardıń atababaları bolǵan áyyemgi qıpshaqlar tariyx dóregen ya dóremegen

zamanlarda Edil hám Jayıq dáryalarınıń boyınan baslanıp, Ural tawların jaǵalap bir sheti Aral, bir tárepi Kaspiy, bir tamanı Qarateńizge shekemgi, onnan Qap tawına tirelgen Dashtı Qıpshaq, Sırt dep atalatuǵın shetsiz-sheksiz dalalarda mıńlaǵan jıllar gezip,

san mıń márte dushpanı menen urısıp, gá jeńip, gá jeńilip, gá ústemlik etip, gá ǵárezli bolıp, gá patshalıq dúzep, gá tobı buzılıp, kóship-qonıp júrgen qusaydı. Olardan bólingen bir toparları Altın ordanıń shańaraǵı ortasına túskennen keyin basqa ellerge qosılıp, qazaq ortasındaǵısı qazaq, ózbek ortasındaǵısı ózbek, qaraqalpaq ishindegi qaraqalpaq bolıp, olardıń bir ruwına aylanıp ketken kórinedi. Ertede Túrkstanda jasap atırǵan qalıń qaraqalpaqtı juńǵarlar shawıp, «atańdı jaw shapsa qosılıp shap», degendey juńǵardan soń kóp ótpey qazaq xanlarınıń qısımı menen qaraqalpaqlardıń bir bólegi Sırdı jaǵalap Tashkent, Ferǵana, onnan ótip Samarqand penen Buxaranı panalaǵan bolsa, bir toparı eski babalarınıń jurtı Ámiwdáryanıń quyar ayaǵı, Aral jaǵasına kóship kelgen desedi. Qulshınıń ata-babaları aytıwlarǵa qaraǵanda «Aq taban shubırındı»dan kóp burın Ferǵana Dashtın mákan etip júrgen

desedi, jáne olar negedur Túrkstandı emes, Dáwqara menen Shımbay átirapın «ata jurtımız», dep aytıp júrer edi.

«At baspayman degen jerin úsh márte basadı» degenindey, Aqsuwattan kóship kiyatırǵanlardıń ortasında Qulshıdan basqa hesh kim bilmeytuǵın «ata jurtqa» endi bir awıl asıǵıp kiyatır. Aldında belgisiz hám qáwip-qáterge tolı uzaq jol. Ózi Shımbaydı

barıp kórgen, Dáwqaranı esitken, qıpshaq biyleriniń atların sorastırǵan. Olar harıp-sharshap kiyatırǵan, ámirge jaman atlı bolǵan bul aǵayinlerin qalay qabıllaydı, jıllı ma, suwıq pa, ol jaǵı jeti qabat perdeniń artındaǵı buyımday, belgisiz.

Á h, bul dúnyanıń ǵawǵası kóp eken-dá! Bir biyeden tuwılǵan qulınnan erjetip at bolǵan, bir Torıqasqa qanazat attıń sebebinen baslanǵan jánjeldiń ayaǵı qan tógispege aparıp, bir arıs eldi xanǵa jamanatlı qıladı, dep kim oylaǵan...

Sanaǵa tınıshlıq bermey, kewilge ǵulǵula salıp atırǵan oylar kóz aldında eleslegen janlı súwretler menen almastı.

Janıwar Torıqasqa... Mańlayındaǵı qasqası kókke juldız qanday jarasımlı bolsa, qaratorı reńine sonday jarasıp túsetuǵın edi. Qos qulaǵı qayshılanǵanda juldızdı gózlep, seyisti kórip, qolınan jem tilep oqıranǵanda, keń tanawı qustıń qos qanatınday jelpilder, axalteke bedewlerinen miyras etip alǵan jińishke hám

uzın moynına onsha úlken bolmaǵan bası qoldan quyǵanday jarasımlı. Omırawı keń, uzın hám nıq ayaqlarına awır doynaqları

quyıp qoyǵanday. Beli uzın, sawrısı keń, artqı sanlarınıń arası

18

alshaq pitken, quyrıǵı yabınıń quyrıǵınday bir qushaq emes, tirseginen aspaydı. Omırawına siynement salıp, erdiń tumsıǵınıń qasındaǵı qola shıńǵaǵa bekitilmese, shabıstıń pátine shıdamay, er artqa sıpırılıp keter edi. Shoqlıǵı bálent bolǵanlıqtan quyısqan dárkar emes, onıń ústine Torıqasqa janıwar ayırım atlar uqsap basın tómenge nuqırıp, «jer iyiskeymen» demey, bası, moynı, jawırnın tárezi qılıp, ǵaz moynı gúdarıday sozılıp, juldızday aǵar edi...

Qápelimde óz qıyalınan ózi renjidi. Basıńa is túsip, eldenelge kóship baratırǵanda at jóninde qanday da bir qumarlıq penen tamsanıw orınlı bolar ma eken? Onıń ornına «sennen ayrılmaymız, tiri bolsaq bir tóbe, ólsek bir shuqır», dep eteginen uslap, izine ergenlerdiń erteńgi táǵdiri jóninde oylaw wajıp emes pe?

Erteńgi kún, onıń táshwishleri haqqında oylaǵısı keldi. Kóz aldına jabayı ańnan ózge hesh kim mákanlamaǵan Qızılqumnıń úydey-úydey keletuǵın tóbeshik-tóbeshik qumları, mayalısh penen juwsan ósken qıratları menen báhárde qıstıń qarı, muzınan qaq suwların jıynaytuǵın taslaq taqırları, bálent-bálent qum tóbeshikleriniń eteginde jıynalatuǵın ızǵardan nár alıp ósken seksewilli qoynawları elesledi. Onnan arjaǵında ne bar ekenligi, erteń ne bolatuǵını belgisiz. Sebebi, erteń ele kelmegen. Sol ushın

da burın ótip ketken, liykin waqıyaları menen súwretleri tasqa qashalǵanday etip yadta iz qaldırǵan keshegi kún súwretleri orala berdi.

Taǵı da kóz aldında, kózlerinde kók aspan tınıp qalǵan, mańlaydaǵı qasqası juldızday jarqıraǵan, janıwar torıqasqa payda boldı. Awa. Awıp-talıp kóshiwge sebeptiń bası sol attan baslanǵan edi, janıwar.

Atası Artıqtan qalǵan úsh-tórt úyir jılqınıń ishinen tańlap

alǵan torıqasqa biyeni Xiywanıń qubla-batısın jaylaǵan túrkmenlerden bir atlanısta olja bolıp túsken axalteke arǵımaǵına teligen Taǵabergen seyis, reńki anasına megzegen Torıqasqa, al, ayaqları buwdanǵa megzemeytuǵın uzın, ózi oǵash-oǵash qulındı tórt jasqa deyin jat kózden tasa etip, ósirgen edi. ­unan jasına deyin miniske de úyretpedi. Bes jasında toy-jıyınǵa minilgen Torıqasqa

altı jasına kelgende aldı burın kishigirim báygilerde ozıp keldi. At kóterip, úlken toplımlarda bayraq alǵanı Qojamyar biydiń bir balasınıń úylengen toyında bolǵan.

Mańǵıtlardıń úlken biyi Qojamyardıń júyrik atqa, alǵır tazıǵa, suńqar qusqa qumar Tólesin atlı bir balası bar edi. Erke

ósken, kózi kórip, názeri ketken buyımın qolǵa kiritpegenshe tınım tappaytuǵın Tólesin tentek, ásirese at jillisi edi.

19

Bayraqtan ozıp kelip, ya kókpar tartısta qayımshılaǵı, kúshi menen kózge túsken at bolsa jik-jappar bolıp, izine túsip, ákesiniń dáwletiniń yarımın sarıplap bolsa da, epke kelse satıp alar, bolmasa at urısın tawıp attı urlatar, onıń esabın tappasa at iyesiniń esigine barıp, attıń turǵan jerinde, qıs demey, jaz demey jatıp alar edi.

Ó ziniń ákesi bergen toyda bas bayraqtı alǵan Torıqasqanı kórdi de Tólesinniń tınıshı buzıldı, basqalarǵa tınıshlıq bermedi. Bir hápte ótpey atırıp, jılqımanlarǵa bir úyir jılqı aydatıp, Amantúbekke jetip keldi.

Qulshı bir úyir jılqı túwe, mıń bir jılqıǵa da, Torıqasqanı almaslaw niyeti joq edi. Sebebi, Torıqasqanı - dáwlet bası dep ırım etti. Súyip qosılǵan qostarı Janımqız neshe jıllar boyı

qursaq kótermedi. Biyshara, perzent kórmegenine Qulshıdan beter qayıstı.

Házirgidey yadında, bir kúni keshletip otawına túsken biydi Janımqız sebepsizden-sebepsiz júdá kóńilli kútip alǵanday kórindi. Jaqında ǵana tórkinine barıp qaytqan hayalı birer quwanıshlı xabar aytatuǵın shıǵar, dep sabır saqladı. Qostarı ushıp-qonıp xızmet qılıp, etigin sheship, tonın keregege ilip, qamshısın qıstırıp, qabaǵı ashılıp, páyik bolıp júrer edi.

Aqırı bolmadı. Biy bul shadlıqtıń sebebin soramaq niyette:

-Tórkinińnen quwanıshlı xabar esittiń be? Quwnaq kórineseń?

-dedi.

Janımqızdıń shıraylı júzi birden ózgerdi. Ashıq-jarıq payıtı aspandaǵı quyashtı bult qaplaǵan kibi, jaynap turǵan júzi túnerip, badam qabaqları úyildi. Kirpiklerine tańǵı shıq kibi jas tamshıları ilinip, jıltıradı.

Janımqız tosattan jılap jiberdi.

-Ne bolıp qaldı? Amanlıq pa? Házir ǵana shadlıǵıńdı kim menen ortaqlasarıńdı bilmey turǵan adamǵa megzer ediń ǵoy.

Eki iyni selk-selk etip kóterilip-basılıp, júzin eki qolı menen basıp, úydiń japsarına qaray burılıp alǵan Janımqız

állenemirde ózine keldi. Kóz jasları qurǵadı. Jalt etip biyge taslaǵan názerinde táǵdirge tán bergenlik pe, yaki ólim kibi awır sheshimge kóngenlik pe, ózgeshe bir ándiyshe bar edi.

-Men qayılman. Neshe jıl boldı, qursaq kótermedim. Ne ilaj, alla salsa biz kóndik. Mine, on jıldıń júzi toldı. Seni ayıplamayman, ayıp ózimde, alla bermese qáyteyin.

Tábiyatı uyalshaqlaw hayalınıń dilwar bolıp ketkenine tań qalmaslıqqa ilajı joq edi.

-Túsinsem buyırmasın, ne aytıp atırsań ózi?

20