Uliwma_pedagogika_paninen

55- másele.

WA, DENSAWLİQ, DENSAWLİQ.

Wa, densawlık, densawlıq, Sen bir júrgen qol jawlıq. Bazarıń túsip ketkende, Bahań piyaz bir bawlıq. Qástelik basqa túskende, Qádirińdi bilermen. Mısqalıńa mıń somnan Tóle dese, tólermen. Qástelik bastan ketken soń, Ústińnen jáne kúlermen. Mayına mingen kóliktey,

Ot-jemsiz qıynap minermen, Azabıńdı berermen.

Wa, densawlık, densawlıq, Usaysań aǵar bulaqqa. Sol bulaqtıń basınan Áketer jıllar uzaqqa. Duqturlardıń aytqanın

Ilmedim onsha qulaqqa.

Aylandırǵanım sen boldıń Bara ǵoysam qonaqqa. Kisinin kewlin jıqpadım, Jıqtım seni biraq ta...

«Aqıllıman» dep júrgenler Qızıǵıp qarar suqlanıp, Deni saw júrgen doraqqa. Wa densawlıq, ózińde Qılıq joq quday súygendey.

Shańǵalaq shaqtıń tis penen, Toń qoparǵan súymendey. Sen shekken sigaretlerdiń Dútinen tandır sóngendey.

Sen jutqan nikotinlerden

Bir úyir jılqı ólgendey. Qıynayman seni Mısırdıń Bası baylı qulınday.

Jumsayman seni jolımnaman

82

Tawıp alǵan pulımday. Adamlar seni buzadı, Shıpaker bayǵus emleydi. Aldınan aqqan dár‘yanıń Qádirin kisi bilmeydi. Minip júrgen atıń da, Kútim talap etedi. Densawlıq ta, qatınday, Qaramasań ketedi.

1992-jıl. I.Yusupov

Sorawlar hám tapsırmalar:

1.Shıǵarmanı pedagogikalıq hám psixologiyalıq kóz-qarastan tallań hám baha beriń.

2.Shıǵarma mazmunı boyınsha mektep oqıwshıların qanday ziyanlı ádetlerden saqlandırıwǵa boladı?

3.Shıǵarma mazmunınıń oqıwshılarǵa ádep-ikramlılıq, ekonomikalıq, miynet, eetetikalıq tárbiya islerindegi tásirine óz betińizshe baha beriń.

4.Shıǵarmanıń mazmunı oqıwshılar psixologiyasına qalay tásirin tiygizedi?

56- másele.

WÁSIYAT

Bahramǵa.

Juldızdı julıp ber deseń, Órmeleyin tawlarǵa, Marjan terip ber deseń, Súńgiyin tereń suwlarǵa. Qartayǵan túye gezimde Kóshegime ereyin. Oyınshıq deseń, ózimdi Oyınshıq qılıp bereyin. Shalbar kiyseń tar balaq, Tartıp sheshindireyin, Qosıq deseń, arbalap Qosıq jazıp bereyin.

At kerek degen jerińde,

83

Mińgizeyin arqama. Qıńırlıq qılsań, bárin de Kótereyin bárhama.

Tek ǵana jalǵız tilegim:

Bol adamnıń adamı. Adamshılıq júregiń Taza bolsın mudamı.

Adamnan tuwǵan haqıyqat, «Azamat eken bir» desin. «Adamnan iyt tuwǵanın Kórdik» desip júrmesin.

I.Yusupov

Sorawlar hám tapsırmalar:

1.Qosıq qatarların oqıp shıǵıp, túsinigińizdi aytıp beriń?

2.Bul jerde atanıń ―Bol adamnıń adamı‖ degen tilegine qanday qaraysız?

57- másele.

Násiyat

Ǵarrı balalarına násiyat aytıp atır:

– Balalarım, esitiń. Men ómirimde eki ret awır qılmıs isledim. 7- klassqa ótken jılım jazǵı demalısta ózimnen 10 jas úlken ájeapamnıń úyine qıdırıp bardım. Ol jerde úsh-tórt hápte boldım. Usı aralıqta sol úydiń iyti tórt kúshik tuwdı. Kózin ashqan soń eki kúshikti birewler saqlaymız dep alıp ketti. Urǵashı eki kúshik qaldı. Onı heshkim almadı. Ájeapamnıń ashıwı kelip: «Mına kúshiklerdi joq qıl» – dep maǵan qattı tapsırma berdi. Men birinshi kúni de, ekinshi kúnide orınlay almadım. Úshinshi kúni qattı baqırıs esittim. Ájeapam: - Aparıp, óltirip tasla – dep qattı ashıw menen buyırdı. Men náylajlıqtan eki kúshikti paxta atızınıń shetine aparıp, úlken-úlken kesekler menen basına urıp óltirdim. Ózim júdá qorqtım. Elege shekem sol esime tússe júdá qıynalaman. Sol kúshiklerdi óltirgenimniń sebebinen bolsa kerek, aradan 26 jıl ótkende Sizlerdiń anańız, 46-jıl ótkende ekinshi ret úylengen hayalım qaytıs boldı.

2- ret 9-klass waqtımda ákem eshekti suwǵarıp keliwge jumsadı. Men eshekti suwǵarıw ushın japtıń boyına barıp suwǵarayın dep

84

atırǵanımda temir qazıq eshektiń ayaǵına tiyip ketti me, qullası eshek ayaǵın siltep jibergende, ayaǵı maǵan tiydi. Meniń ashıwım kelip eshekti suwǵarmastan alıp qayttım hám shóp shabıw ushın turǵan baltanı alıp, onıń ush betin eshektiń ayaǵına tiygizip jibereyin dep atırǵanımda, balta óziniń salmaǵı menen eshektiń ayaǵınıń bulshıq etine kirip ketti. Ǵarrı bunı bir-eki saattan soń bildi. Qattı qapa boldı. Elege shekem eshek esimnen ketpeydi. Sol jipá-jeksiz eshektiń janına azar bergenim ushın ba, bilmeymen, aradan 17 jıl ótkende deni saw tuwılǵan balam, eki aylıǵınan keyin mayıp bolıp qaldı.

Men bunıń barlıǵın tilsiz jánwarlarǵa azar bergenligim ushın dep oylayman. Sonıń ushın hesh waqıtta, hesh qashan janlı-jánwarlarǵa azar bermeń…

Sorawlar hám tapsırmalar:

1.Bul waqıyalarǵa qalay qaraysız? Kúshik penen eshektiń ǵarrınıń hayallarınıń ólimine hám balasınıń mayıp bolıwına qanday da bir qatnası bar dep oylaw shınlıqqa tuwra kele me? Eger tuwra kelse (tuwrı kelmese de) onı qalayınsha túsindire alasızlar?

2.«Obalı bar» degen sózlerdiń maǵanası neni ańlatadı?

3.Usınday waqıyalar haqqında esitkenlerińizdi, kózińiz benen kórgenlerińizdi aytıp beriń.

4.Usı sıyaqlı waqıyalar insannıń psixologiyasına qanday tásirin tiygizedi?

5.Waqıya menen baylanıslı hádiyselerdiń, insan jeke turmısına, tágdirine qanday da bir tásirie tiygizedi dep oylaysızba?

6.Ǵarrı waqıyanı aytıp beriwi menen óz balalarına jáne ne aytpaqshı boldı dep oylaysız?

58- másele.

Jalqawdıń isi.

Bir erinshek jalqaw balanı «Jazalaptı» ata-anası, Oqısın dep gazet, kitap,

Bolek jayǵa qamaptı qulplap.

Sebetke toltırıp zaǵara

Ildiripti biyik pátikke,

Jalqaw qolǵa kitap alama?!

Esnep-esnep uyıqlap ketipti.

Oyansa ash dińke qalmaǵan,

Al nan bolsa biyik pátikte,

85

Qalay etsem onı alaman?>>

Degen oyǵa shúmip ketipti.

Qarasa bári kitap, zat joq bólek, Bası qattı «ne islew kerek?»>> Áytewir bir ilajın tawıp, Neqılsada nandı jew kerek.

Bir pikirdi kewilge túydi: Kitaplardı ortaǵa úydi, Keyin onıń minip ústine, Sebetti túrtkilep túsirdi...

Kórdińizbe jalqawdıń isin,

Esi dárti uyqı tamaǵı

Bilim menen jalqawlar bilsin

Erteń onnan konnım tabadı.

Sorawlar hám tapsırmalar:

1.Balaǵa qollanǵan jaza durıs dep oylaysızba?

2.Jalqaw balanıń nandı alıw ushın kitaplardan paydalanǵanlıǵına qalay qaraysız?

3.Ata-anası gózlegen maqsetine jettime?

4.Bunday jazalaw usılları bala psixikasına qanshelli dárejede tásir

etedi?

5.Ulıwma bala tárbiyasında jazalawdıń qanday usıllarınan paydalanıw maqsetke muwapıq boladı dep oylaysız?

59- másele. Búgin kitabım shıqtı. Hár saparı jańa kitabım shıǵıwı menen birinshi nusqasın anama aparar edim. Hár dayım birdey sóz jazıp berer edim: «BIRINShI OQİTİWShİM-ANAMA!» Anam kitaptı kóriwi menen kózleri quwanıshtan jarqırap keter, uzunnan-uzaq pátiya qılar, mańlayımnan súyip, bir ǵana gápti tákirarlar edi: «Sen menin súyengen tawımsań, balam…»

Keyin tap birew alıp qoyatuǵınday, kitaptı kópshiginiń astına jasırar edi. Sonda men kitabım shıqqanı ushın ózimnen kóbirek annam quwanǵanın bilip turar edim.

Bir kúni awıldıń shetki jaǵasında turatuǵın nan jabıwshınıń úyine kirip qaldım. Qarasam, aǵash astında kitabım jatır. Betleri jırtılǵan, ıssıda sarǵayıp ketken. Qızıǵıp qolıma aldım. Oqısam, ózimniń qolım:

«BIRINShI OQİTİWShİM ANAMA!». Sol waqıtta ne ushın bunday

86

jaǵdayǵa túskenimdi bilmeymen. Tap birew meni masqara qılatuǵınday bolıp ketti. Kelip anama tońqıldadım:

–Kitaptı jeti awıl arjaǵına taslap kelin, dep berdimbe sizge! Anam ayıplı keyipinde muńlı kúlimsiredi.

–Mavlu hesh qoymadı-da, balam. «Bir oqıp beremen», -dedi.

–Mavludaǵa shekem jane mıń qoldan ótkeni kórinip turıptı, -dedim ashıw menen. – Maqtanǵansız.

–Ózindi qıynama, janbalam. Házir alıp qaytaman.

–Shınında da, sol kúni kitap qaytıp keldi…

–Hár saparı kitabım shıqsa annam bir gápti aytar edi:

–Sen menin súyengen tawımsań, balam…

Bilmegen ekenmen, men anamnıń emes, annam meniń súyengen tawım eken. Tawım kútilmegende qulap tústi.

Bugin jańa kitabım shıqtı. Birinshi nusqasın emes, bir nusqasın emes, alpıs mıń kitaptıń hámmesin anama arnadım. Biraq…

Sorawlar:

1.Anası ne ushın balasınıń kitabın jasırıp qoyatuǵın bolǵan?

2.Kitabınıń xorlanıp jatırǵanın kórgen bala qanday awhalǵa túsedi?

3.Anası ne ushın kitaptı asırap qoymaǵan dep oylaysız?

4.Kop tochkalardın ornında qanday mánis bar?

5.Siz ne dep oylaysız, ananıń sezimleri nelerden ibarat bolǵan bolıwı múmkin?

6.Balasınıń jetiskenligin kórgen ananıń sezimlerin kóz-aldıńızǵa keltiriń hám usınday sezimlerge mısallar keltiriń.

60- másele.

Moyınlaw.

Erte kelip klasqa,

Esaptı urlap kóshirdim.

Qaray berip tum-tusqa,

Albıraqlap óshirdim.

Muǵallim kelip qalar dep,

Ózimdi ózim qıynadım. Kóshirgenim bolar dep, Dápterimdi jıynadım.

Birinshi sabaq baslandı, Ótirik aytıw qurısın.

87

Kóshirip aldım dedimde,

Ustazǵa ayttım durısın.

Sorawlar hám tapsırmalar:

1.Oqıwshılar ne ushın úyge tapsırmalardı kóshiredi?

2.Tapsırmanı kóshirip alǵanın moyınlaǵanı durıs boldıma?

3.Ustazı oqıwshıǵa qanday múnasibet bildiriwi múmkin?

4.Oqıwshıǵa psixologiyalıq jaqtan sıpatlama beriń.

61- másele. Anası qızı Arıwxanǵa: «Búgin erterek keliwge háreket et. Tazadan kóship kelgen qońsımız bizlerdi chayǵa shaqırıp atır edi, barıp tanısamız», - dedi.

Jaqsı qalıń apa, saat altıda kelemen, - dep Arıwxan tez kóshege shıǵıp ketti.

Keyin Arıwxan bunı eslep, sonday deydi:

–Úyine qaytıp kiyatırǵan waqıtta, Húrliman menen avtobusta birge otırıp mektepte bolǵan waqıyalar haqqında sóylestik. Bir bándirgiden kempir mindi hám bizlerdiń aldımızǵa turıp aldı. Onıń qolında eki tolı sumkası bar edi.

–Qızlar, sumkalı kempirge orın berseńiz bolar edi – dep kimdur aytqanın esittim.

–Haw he! – tezde juwap qaytardıq biz.

–Awa házirgi jaslardı qoya ber…

–Áne baslandı…

Biz Húrliman menen gápke sonshelli berilip ketkenlikten, avtobustaǵılardıń gápin esitsekte esitpegenlikke aldıq.

Keyin avtobus jolawshılarınıń bir qanshası qopal múnásebette sóylegen halda, hár biri izbe - iz bizlerdi «tárbiyalay» basladı. Bul processte bizler de «qarızdar» bolıp qalǵanımız joq.

Keshte saat segizlerde kiyinip, biz apam hám aǵam menen birgelikte taza qońsımızdıń úyine miymanǵa bardıq.

– Márhamat keliń, - úy iyesi solay dep esikti ashtı. Ayaqlarım jerge qadalıp qaldı. – Bosaǵada avtobustaǵı sol kempir turıp edi, stol ústi bolsa eki awır sumkada keltirilgen azıqawqatlar menen tolı edi…

Sorawlar hám tapsırmalar:

1.Taza qońsı avtobusta Arıwxan hám onıń dostısı Húrliman menen ushırasqanda, olardıń tárbiyalanǵanlıǵı haqqında qanday oylarǵa iye boldı?

2.Qońsısı Arıwxannıń shańaraǵı haqqında ne dep oylawı múmkin?

3.Tárbiyalanǵan insan bolıw kerek degende neni túsinesiz?

4.Siziń pikirińizshe bul jaǵday ne menen tamamlanıwı múmkin?

88

5.Arıwxanǵa psixologiyalıq jaqtan sıpatlama beriń?

6.Arıwxannıń ornında siz bolǵanda ne islegen bolar edińiz?

62- másele. «Aldınǵı waqıtları men júdá kúshsiz, mehriyban edim. Men pikirimdi anıq hám tolıq aytıwdı, sonday-aq, ózimdi qorǵawdı bilmeytuǵın edim. Endilikte men ulıwma basqashaman. Kópshilik mennen qorqadı… Qábiletli bolıw múmkin. Biraq sende azǵana bolsada miyrimsizlik bolmasa, eger sen kúshli shaxs bolmasań, ol jaǵdayda sen bir pulǵa» arzımaysań… Biziń zamanımız - ómirde óz ornın qorǵay alatuǵın kúshli insanlar zamanı».

«Men. Ne ushın meniń teńleslerim nelergedur erisiwdi qálemeydi? Ne islew kerek? Ne ushın háreket etiw kerek? Sıyaqlı sorawlarǵa juwap bere alaman dep, oylayman. Biz ushın bul «nelerdur» bar emes…

Sorawlar hám tapsırmalar:

1.Bul pikirlerge múnásebetińiz qanday?

2.Pikirlerdi salıstırıń hám olarǵa muwapıq nátiyjeler shıǵarıń.

3.Bul pikirge qarap otırıp, jaslardıń qádir qımbatı, baǵdar alıwları haqqında nelerdi aytıw múmkin?

4.Birinshi hám ekinshi jaǵdaylarda sonday pikirleytuǵın insanlarǵa qanday másláhátler beriw múmkin?

5.Qızdıń psixikalıq jaǵdayına sıpatlama beriń hám psixologiyalıq jaqtan analiz qılıń.

63- másele. 7- klass oqıwshısı Gúlnara boyı 171 sm. ekenliginen hámme waqıt qayǵıradı. Onıń boyı teńlesleri arasında júdá uzın. Taxtaǵa shıqqanda iyilip, ayaqların qayırıp shıǵadı. Hár bir taxtaǵa shıǵıwı azaplanıwdan ibarat. Sonıń ushın, ayrım waqıtları kemsitilgennen kóre alǵan baham eki bolaǵoysın dep oylaydı hám juwap beriwden bas tartadı. Onıń oyınsha hámme waqıt teńlesleriniń «Aqterek» yaki «Shlanga» dep mazaq qılıwı, sonday-aq oqıtıwshılarınıń ne boldı nege iyilip atırsań dewleri. Anası bolsa, iyilme, sonday shıraylı deneń bar, iyinińdi qıspa, tik tut dep aytıwları oyınan shıqpaydı. Gúlnara keshlerde tas ayna aldında otırıp:

–Qollarım bunsha uzın, olar dizemnende páste! Normal adamda sonday qollar boladı ma?... Moynım da uzın, onı yaqshı jaǵanı kóterip bir nárse qılsa bolar, ayaǵımdı ne islesem boladı?»,- dep qayǵıratuǵın edi.

Sorawlar hám tapsırmalar:

1.Gulnaranıń oy - pikirleri hám háreketleri óspirimlik dáwiriniń qapday psixologiyalıq ózgesheliklerine tiykarlanǵan?

89

2.Mashqalalardı sheshiw ushın Gúlnaraǵa qanday járdem beriw

kerek?

3.Ózin-ózi ańlaw processi insan tárbiyasına qanday tásir etedi?

4.Gúlnara ózine psixologiyalıq jaqtan qanday baha beredi hám bul

durıs pa?

5. Gúlnaranıń psixologiyalıq ózgeshelikleri nelerden ibarat?

64- másele. Sabaq baslanıwı aldınan Daniyardıń úyge tapsırması jazılǵan dápteri joǵalıp qaldı. Ol … (bunnan qanday tásirlendi hám oqıtıwshıǵa ne dedi?)

Keyingi tánepiste Daniyardıń aldına parallel‘ klasstaǵı Arzayım degen qız kelip:

-Iltimas, keshir meni! Bizlerdiń aldıńǵı sabaǵımız usı bólmede bolǵan edi. Men sabaqtan keyin úyge qońıraw etiwim kerek edi, sonıń ushın úyge qońıraw etip sabaqqa zorǵa úlgerip keldim. Asıqqanımnan seniń dápterińdi ózim menen alıp ketippen,- dedi.

-Bunday waqıya bolıp turadı, biraq keyingi saparı dıqqatlı bolıwǵa háreket et - dedi, Daniyar qızǵa.

Sorawlar hám tapsırmalar:

1. Bul jaǵdayda siz ne islegen bolar edińiz?

2.Daniyar hám Arzayımnıń tárbiyası haqqında qanday maǵlıwmatqa iye boldıńız?

3.Olardı tárbiyalanǵan dep ayta alamızba?

4.Daniyar menen Arzayımnıń psixologiyalıq ózgesheliklerine sıpatlama beriń.

65- másele. Bir kúni shanaraq kúnine baǵıshlanǵan bayramǵa itibarlı, qábiletli hám kópshilikke tanılǵan jigit – Alisher shaqırıldı. Bayramǵa júdá kóp miymanlar jıynalǵan. Olardıń kópshiligi Alisherdiń keliwin kútip orınlarında otırmadı. Biraq ol keshigip atır edi. Onı kútip sharshaǵan miymanlar, artıq kútip otırmaslıǵın bildirdi. Bir saattan soń

Alisher jetip keldi. Ol keshigip qalǵanlıǵı ushın keshirim sorawǵa háreket te qılmadı, tek jol - jónekey:

– Tanısımdı ushıratıp qaldım, (suwıqlıq penen ataqlı alımnıń atın ayttı) gápke berilip ketippiz, - dep kúldi.

Sońınan, miymanlarǵa qopallıq penen qolın uzatıp, stoldıń átirapın aylanıp shıqtı. Bayram munásebetine jıynalǵanlardıń aldında sóyler eken, tek óziniń keypiyatın joqarı kóterip hesh kimge gáp bermey otırdı. Ol basqalarǵa awızın ashıwǵa da imkaniyat bermedi - ózi sóyler hám átiraptaǵılardıń hár bir sózine qarsı sóyler edi.

90

Sorawlar hám tapsırmalar:

1.Jigittiń minezine baha beriń.

2.Adamlar menen qarım - qatnas jasawǵa baylanıslı hár bir insan nelerdi biliwi kerek?

3.Alisherdiń bunday minezde bolıwına neler sebepshi bolıwı múmkin?

4.Sonday adamlar arasına túsip qalsańız siz ne islegen bolar edińiz?

5.Alisher oqıtıwshınıń isenimin aqlaw ushın ne islew kerek edi?

6.Alisherdiń minez-qulqınıń bunday bolıwına ne sebep bolǵan bolıwı múmkin?

66- másele. Klassta tez-tez balalardıń zatları joytılatuǵın boldı. Klass basshısı Aysulıw apa hár bir oqıwshınıń ata-anaları menen qayta-qayta sáwbetlesiwler, tárbiyalıq saatlar ótkerdi. Biraq awhal ele sol-sol. Bir kúni Aysulıw apa oqıwshılarına bılay dedi:

–Men bir juwmaqqa keldim. Kelesi hápte mektepke milicioner shaqırtaman. Ol qabaǵan iyti hám ayıplını kórsetetuǵın ásbabı menen kelmekshi.

–Milicioner urını qáytip jazalaydı ustaz? – alaqanınıń arqası menen ketik tislerin jasırıp soradı Áwez.

–Bilmedim, qáytip jazalaw onıń jumısı. Bálkim, jertólege qamap qoyatuǵın shıǵar. Múmkin, birinshi bolıp iytine talatatuǵın shıǵar. – Balalar tım - tırıs bolıp qaldı. Báribir erteńine suwret sabaǵında Guli boyawların izlep qaldı.

–Eger sabaqlar tamam bolǵanǵa shekem Gulidiń boyawları ornında bolmasa, urı ózinen kórsin, - dedi Aysulıw apa dene tárbiyası sabaǵın baslap atırıp, arqayınlıq penen.

Bul sabaq – balalardıń eń jaqsı kóretuǵını. Ház etip sport zalında shuǵıllanadı. Biraq búgin Aysulıw apa olarǵa sport kiyimlerin de kiydirmedi. Zalǵa da alıp shıqpadı. Klasta teoriyalıq sabaq ótti.

Muǵallim temanı juwmaqlap, endi ornına otırǵan edi, esik qıya ashılıp áskeriy kiyimdegi adam kórindi…

Soraw: Endi ne boladı? Klasta urı kim?

…Hámme, hátte Aysulıw apanıń ózi de kútilmegen miymannan qáweterge túsip qaldı. Ol, házir, bir minut, dep zatların jıynastıra basladı. Sol waqıtta klasta birden sıbır-sıbır baslandı. Hár bir parta ústinde qálem, ruchka, óshirgish, sızǵısh, boyaw, qálem salǵısh hám jáne bir nárseler jayıldı. Aysulıw apa hayran bolıp qatıp qaldı. Gápti Ernazar basladı:

–Ustaz, keshiriń, men bilmesten ózimdikine qosıp Alisherdiń sızǵıshın qabıma salıp qoyıppan.

91