Uliwma_pedagogika_paninen

–Atamnıń jazasın men shegemen , - dep málim etipti.

–Gúnalınıń ornına gúnasızǵa jaza beriwge bolmaydı,- degende qızː

–Taqsır, meniń atam jazaǵa ılayıq bolǵanı ıras, sonıń ushın qolınan júda bolayın dep turıptı,-dep óziniń qolın kóteripːMine taqsır, bulda atamnıń qolı. Biraq bul qol menen bala-shaǵa asıramaǵa bolmaydı. Buyırıńız, taqsır, usı bala-shaǵa asıray almaytuǵın atamnıń nashar qolın kesip, bala-shaǵa asıramaǵa jaraytuǵın qolın aman qaldırıwǵa,-dep hákimge arız qıldı.

Hákim bul qız balanıń atasına sonshelli miyirman ekenin kórip, ırza bolıp, atasınıń gúnasın ótep jiberipti.

Sorawlar hám tapsırmalar:

1.Bul jerde waqıyaǵa pedagogikalıq kóz-qarastan túsinik beriń?

2.Qızdıń tapqırlıǵı hám mártligine qanday baha beresiz?

3.Gúrrińniń pedagogikalıq áhmiyetine baha beriń?

4.Gúrrińniń mazmunına psixologiyalıq jaqtan sıpatlama beriń?

5.Bul gúrriń oqıwshılar psixologiyasında qanshelli dárejede áhmiyetli?

6.Qızdıń psixologiyalıq ózgesheliklerine sıpatlama beriń.

178- másele. Hádisler.

Ilimniń apatı-umıtıw hám ilimge uqıbı joq adamlarǵa úyretip, onı zaya etiw.

Qızlardı turmısqa shıǵarıw haqqında onıń anası menen sáwbetlesińler.

Jaman adamnıń úsh belgisi boladıː

Jalǵan sóyleydi,

Wádesin orınlamaydı,

Amanatqa qıyanet etedi.

Shaqırılǵan ǵana jerge barıńlar.

Napaqa hám sadaqa beriwdi áweli ózińnen basla, eger bir nárse awısıp qalsa úy-ishi, bala-shaǵańa ber, bunnanda awıssa qáwmiqarındaslarıńa ber. Olardanda awıssa basqalarǵa bere ber.

Sorawlar hám tapsırmalar:

1.Hádislerdiń jaslar tárbiyasındaǵı áhmiyeti haqqında aytıp beriń?

2.«Shaqırılǵan jerge bar, shaqırılmaǵan jerde neń bar» degen sózi qalayınsha túsinesiz?

162

3.Bulardan basqa qanday hádis úlgilerin bilesiz hám olar boyınsha túsinigińizdi aytıp beriń?

4.Hádislerge psixologiyalıq jaqtan sıpatlama beriń.

179- másele. Nan qıyqımın shashpa.

Payǵambar Muxammad s.a.u. merajǵa barǵanda bir adamdı kóredi. Ol túyeniń ústine minip alıp, qolına uzın iynedey aǵash alıp alǵan eken. Sonıń menen tawdı-tastı shuqıp, bir nárse izlep júredi. Joqarıdan bir qus tez-tez ushıp kelip onıń basınan shoqıp ótedi. Payǵambar Jábirayıl perishteden:

–Bul kim? Ne islep júrgen adam? - dep soraydı. Perishte:

–Bul adam pániy dún‘yada nannıń qıyqımın qalay bolsa solay shashıp jegen. İsırap, obal degendi bilmegen. İsırap etkeni ushın Alla Taala ol adamǵa maxshar maydanında jer betinde ózi túsirgen nannıń qıyqımın túyeniń ústinde júrip tergizedi, - deydi.

–Al qus ne ushın qayta-qayta onı shoqıp ketedi?

–Ol nannıń qıyqımın ayaq astı etip, jıynawǵa erinetuǵın edi. Sol shashqan nanlarınıń obalı qara qusqa aylanıp, tóbesinen solay shoqıp

ketedi, - dep juу´ap beredi.

Payǵambarımız merajdan kelgennen keyin saxabalarına nannıń qıyqımın shashpaw, terip alıp qásterlew tuwralı násiyat aytqan. Usı

násiyat bizge de jetip qaraqalpaqlar "payǵambar súnneti" dep nandı húrmetleytuǵın bolıptı. Házirge deyin xalıq arasında "nannıń qıyqımın shashpańlar, obal boladı. Qut – bereketti perishteler nannıń qıyqımına jasıradı eken. Qıyqımdı terip jeseń, bay bolasań» degen de túsinikler bar.

Sorawlar hám tapsırmalar:

1.Bul ańızdaǵı nandı qásterlew máselesine siz qalay qaraysız?

2.Xalqımızdaǵı «nannıń usaǵıda nan» degen sózdi qalay túsinesiz?

3.Bul ańızdaǵı nandı qádirlew túsinigi milliy tárbiyanıń qaysı túrlerine kiredi?

4.Ańızdıń mazmunına psixologiyalıq jaqtan sıpatlama beriń.

180- másele. Úlkenge húrmet, kishige izzet.

Qaraqalpaq xalqında jası úlkenge húrmet kórset, kólikten túsip sálem ber degen ádep qáliplesken. Bul bizge Yusup payǵambar dáwirinen jetip kelgen desedi.

Yusup payǵambardıń patsha bolıp turǵan dáwiri eken. Bir kúni at penen kiyatırsa aldınan ákesi shıǵıp qaladı. Sonda Yusuptıń wáziri:

– Taqsır, kiyatırǵan ákeń bolsa da, attan túspeńiz. Mısırdıń patshasısań abroyıńdı saqlap qal,-deydi.

Yusup:

163

–Alla Taala ákesine húrmet kórsetpegenlerdi súymeydi, - deydi.

–Alla siziń niyetińizdi bilip tur. Keshirimli keń Alla sizdey payǵambardıń kishkene gúnasın keshirmese, kimniń gúnasın keshiredi, - deydi wázir.

Yusup usı sózge isenip qaladı. Ákesine attan túspey sálem beredi. Bul Alla jaqsı kórmeytuǵın ádepsiz qılıq edi. Sol ádepsizligi ushın ullı Alla Yusuptı jazalaydı. Negizi Allanıń ámiri menen payǵambardıń denesi kómilse de topıraqta shirimeydi. Yusuptıń máyitine onday baxıt buyırmaydı. Jáne onıń urpaǵınan payǵambar shıǵarmaydı.

Sonnan baslap "jası úlken adamǵa kólik ústinde sálem berme" degen tıyım salınǵan eken.

Sorawlar hám tapsırmalar:

1. Máseleni oqıp shıǵıp, óz túsinigińizdi aytıp beriń?

2.Maqalada kóterilgen maseleniń jaslar tárbiyasındaǵı ornı haqqındaǵı túsinigińiz?

3.«Jası úlkenge húrmet, kishige izzet» sóziniń mánisin túsindirip

beriń?

4.Maqalanıń mazmunına psixologiyalıq jaqtan sıpatlama beriń.

5.Maqala mazmunı jaslar tárbiyasında qanshelli dárejede

psixologiyalıq jaqtan áhmiyetke iye dep oylaysız?

181- másele. Qaraqalpaq xalıq naqıl-maqalları

May aynısa duz saladı, Duz aynısa ne saladı?

Ashshı bolsań uwday bol,

Tiygen jeriń kúydirsin.

Dushshı bolsań suwday bol,

Dushpanıń kelip súydirsin.

Er jigittiń tusınan jeti dúrkin qız ótedi.

Erinshek etigine súrinedi.

Bilemen dediń tutıldıń,

Bilmeymen dediń qutıldıń.

Kúshli bolsań jerdey bol,

Bárin shıdap kótergen.

164

Taza bolsań suwday bol,

Bárin shayıp ketirgen.

Aǵayınnan bir shaqırım qashıǵıraq otır.

Bermeseda aǵayın, Óz kúnine saw bolsın.

Atadan altaw tuwsań da,

Watanıńa jalǵızsań.

Jasta alǵan bilimiń,

Tasqa jazǵan xat penen teń.

Aǵash kesseń, uzıń kes - qırqıwıń ańsat,

Temir kesseń, qısqa kes - qurawıń ańsat.

Bódene soyǵızsań da qassapqa soyǵız.

Biyday nanıń bolmasa,

Biyday sóziń joq pa edi?

Tiliń menen kewlińdi bir tut.

Kewil-kewilden suw isher,

Qamıs buwınnan isher.

Qazıwshınıń jamanı bel saylaydı.

Tama-tama kól bolar,

Bir tambasa shól bolar.

Jılay-jılay jap qazsań,

Kúle-kúle suw isheseń.

165

Egin ekseń erte ek,

Aǵash tikseń báhar tik.

Sorawlar hám tapsırmalar:

1.Hár bir naqıl-maqaldıń mazmun-mánisin túsindirip beriń?

2.Bul naqıl-maqallar ne ushın ásirler dawamında umıtılmay jasap kelmekte dep oylaysız?

3.Kórsetilgenlerden basqa qanday naqıl-maqallardı bilesiz, olardıń mánis-mazmunın túsindirip beriń?

4.Naqıl-maqallarǵa psixologiyalıq jaqtan sıpatlama beriń hám analiz

qılıń.

182- másele. Záyid ibn Áliydiń násiyatları.

–Tilek hám qálewlerińizdi saqlań. Allah taala bergen

ırısqılarıńızdan gúna islerde paydalanbań!

–Jaqsı qońsı úyińe bereket alıp keledi.

–Jasırın sadaqa mal-múlkińizdi kóbeytedi.

–Jalqaw bolma. Eger sonday qılsań, jelkeńdegi júkti umıtasań.

–Turpayı bolma, Allah taalanıń buyırǵan húkimine sabırsızlıq qılǵan bolasań.

–Saǵan dushpan bolǵanı ushın aqıllı insannan uzaqlasqanıń kibi saǵan dos bolǵan nadannan da uzaqlas. Nadan adam kúnler kelip saǵan pánt beredi. Al, aqıllı dushpan saǵan duzaq taslaydı.

–Insanlar menen jaǵalasıwdan uzaq júr. Bul isiń menen bir kelispewshiliktiń aldın alǵan bolasań.

–Saǵan gúnalardan tıyılıwdı keńes beremen. Allah taala da taqwalı bendelerin jaqsı kóredi hám olar ırısqısın taba almay júrgende, olardıń ırısqısın kútpegende mol qılıp beredi.

–Ilim úyrenip atırǵanda, sol alǵan ilimińizdiń nurınan basqalar da paydalanıwına ruqsat beriń.

Ilim hár dayım itibar beretuǵın nárseńiz bolsın. Sebebi, ibadattıń bası hám dinniń sútini ilim esaplanadı.

Sorawlar hám tapsırmalar:

1.Násiyattı puqta oqıp shıǵıń hám túsinigińizdi aytıp beriń?

2.Jasırın sadaqa mal-múlkińizdi kóbeytedi degen násiyatqa qalay qaraysız?

3.Bul násiyatlardan házirgi úzliksiz bilimlendiriw sistemasında paydalanıwdıń áhmiyeti qanday?

4.Násiyattıń psixologiyalıq mazmunına sıpatlama beriń.

166

183- másele. Házireti Áliy

Házireti Áliy úyden altı dirham alıp bazarǵa bardı. Endi sawda islep atırǵan payıtta eki adamnıń kelispey, tartısıp turǵanın kórdi. Biri qarızın talap qılar, ekinshisi biraz máwlet sorar edi. Altı dirhamın olarǵa berip tınıshlandırǵan házireti Áliy úyine bos qaytıwǵa májbúr boldı.

–Aǵa, miywe alıp keldińiz be? Jeytuǵın hesh nárse almadıńız ba? Aǵa, ashpan!,-degen balasınıń sorawına házireti Áliydiń júregi qıynaldı. Kózlerine jas toldı. "Házir alıp kelemen", - dep úyden shıqtı. Ne islerin, qay jerge bararın bilmes edi. Sol waqıtta aldınan túye jeteklegen birew shıqtı.

–Áliy, túye alasań ba?

–Házir pulım joq.

–Keyin bererseń, saǵan isenemen.

–Onday bolsa alaman, qansha?

–Júz dirham.

–Meyli aldım. Túyeni jeteklep, tuwrı bazarǵa bardı. Ol jerde túyege dárriw qarıydar shıqtı.

–Túyeni satasań ba, Áliy?

–Awa sataman.

–Úsh júz dirhamǵa satasań ba?

–Awa alıń.

Pulǵa dárriw bazarlıq qıldı. Balalarına jeytuǵın hár túrli miyweler alıp úyine qayttı. Sol kúni úyinde bayram boldı. Payǵambar alayhissalam da Áliydiń úyine keldi.

–Saǵan túye satqan adam kimligin bileseń be, Áliy?,-dedi.

–Yaq, Allanıń Rasuli.

–Házireti Jábrayıl perishte edi. Túyeńdi kim alǵanın bileseń be?

–Yaq, Allanıń Rasuli.

–Ol házireti Israpıl perishte edi. Al, túye bolsa, jánnet túyelerinen. Bir musılmannıń mútajın orınlaǵanıń ushın ullı Alla seni sıylıqladı, dedi.

Sorawlar hám tapsırmalar:

1. Ráwiyattı oqıp shıǵıp, túsinigińizdi aytıp beriń?

2. «Hár bir islengen jaqsılıq álbette qaytadı» degen túsinikke siziń

kóz-qarasıńız?

3.Usınday tárbiyalıq áhmiyetke iye ráwiyatlardıń házirgi úzliksiz bilimlendiriw sisteması ushın áhmiyetin túsindirip beriń?

4.Ráwayattıń psixologiyalıq jaqtan mazmunın ashıp beriń hám sıpatlama beriń.

5.Ráwayattıń insan psixologiyasında qanday áhmiyeti bar dep oylaysız?

167

184- másele. Áke – perzent ushın tayanısh

Bir patsha balasın sınaw ushın onı aldına shaqırtıp:

–Balam, kim zor men be ya sen? – dep soraw beripti. Sonda balası:

–Ákejan, men zorman, – depti.

Patsha jáne soraptı:

–Balam, oylanıp juwap ber, óytkeni men patshaman. Seniń ákeńmen, men zorman ba ya sen?

Bala ekinshi márte de: "Ákejan, men zorman", – depti. Patshanıń ǵázebi kelip:

–Oylanıp sóyle, men zorman ba ya sen?

Bala úshinshisinde:

– "Ákejan, siz zorsız", – dedi.

Hámme hayran boldı. Nege bala eki márte men zorman dep turıp, úshinshisinde siz zorsız dep ayttı, dep. Patsha balasınan bunıń sebebin soraǵanda:

– Ákejan, bastaǵı eki márte soraǵanıńızda qolıńız jelkemde edi. Sonıń ushın men zor edim. Úshinshi ret soraǵanıńızda qolıńızdı jelkemnen aldıńız. Men kúshsiz bolıp qaldım. Siziń qolıńız meniń jelkemde eken hár dayım men zorman", – dep juwap beripti.

Sorawlar hám tapsırmalar:

1.Ráwiyattı oqıp shıǵıp, pedagogikalıq kóz-qarastan analizleń hám túsinigińizdi sóylep beriń?

2.Bul jerde balanıń aqıllılıǵına qanday baha beresiz?

3.Jaslar tárbiyası máseleleri boyınsha basqa qanday ráwiyatlardı bilesiz, mısallar keltiriń?

4.Ráwayattıń mazmunına psixologiyalıq jaqtan sıpatlama beriń.

185- másele. Quldıń qulı.

Bir bay-dáwletli adam mal-dún‘yasınıń kópliginen, ulamaǵa kelip:

– Taqsır, sizge qansha pul kerek bolsa mennen sorań, degeninde.

– Yaq, men qulımnıń qulınan hesh nárse soramayman, deydi ulama.

– Haw qalayınsha sizge qul bolaman? — dep hayran qalıptı bay.

Sonda ulama:

– Nápsi meniń qulım, al, sen bolsań nápisiniń qulısań!.. dep juwap

bergen eken.

Sorawlar hám tapsırmalar:

1.Gúrrińnen túsinigińizdi aytıp beriń?

2.Xalqımızdaǵı «nápsińdi tıy», «nápisqaw», «nápsińniń qulı bolma» degen danalıq sózlerdiń mánisin túsindirip beriń?

168

3.Bul gúrrińdi milliy tárbiyanıń qaysı túrine kiritiwge boladı dep oylaysız?

4.Gúrriń mazmunına psixologiyalıq jaqtan sıpatlama beriń.

5.Usı sıyaqlı gúrrińlerden paydalanıw arqalı balalarda qanday

pazıyletler qáliplesedi?

186- másele. Konfuciy bir kúni shákirtleri menen qábiristan arasındaǵı joldan ótip qaladı. Sonda bir qábirdi qushaqlap jılap atırǵan hayaldı kórip qalıptı. Onıń qasına barıp baqırıp jılawınıń sebebin soraptı:

–Ne ushın bunsha kúyinip jılap atırsız?- depti.

–Jolbarıs dáslep atamdı keyin ómirlik joldasımdı nabıt qıldı. Endi bolsa balamdı da sol jolbarıs óltirdi.

–Ne ushın onda bul jerlerden uzaqlarǵa kóship ketpeysizler? - depti Konfuciy.

–Sebebi bul jerde zalım húkimdarlar joq, - dep juwap beripti hayal. Sonda Konfuciy shákirtlerine qarap bılay depti:

–Bunı este saqlańlar zalım húkimdar qanxor jolbarıstan da jaman boladı,- degen eken.

Sorawlar hám tapsırmalar:

1. Konfuciy haqqında nelerdi bilesiz?

2.Bul hayaldıń «bul jerde zalımlar joq» degen juwabına qalay qaraysız?

3.Bul kishkene gúrrińnen jaslar tárbiyası maqsetinde paydalanıwǵa turarlıq dep oylaysızba?

4.Konfuciydiń pikirin psixologiyalıq jaqtan analiz qılıń.

5.Konfuciy táliymatınıń psixologiyalıq ózgeshelikleri nelerden

ibarat?

187- másele. Ihsan sadaqa.

Jumısı júrispey júrgen bir kámbaǵal jigit danıshpan shayxtıń aldına barıp, turmısınan arız etip násiyat soraptı.

Shayx háziret jigitke: ―Bar nárseńnen ihsan sadaqa etip tur‖, – depti. Jigit úyine kelip shayx penen bolǵan sáwbetti anasına aytıptı.

Sonda jigittiń anası: ―Balam biz bir kámbaǵal adamlarmız, ózimiz ihsanǵa mútáj bolsaq, neni sadaqa qılıwımız múmkin‖, – depti.

Balası: danıshpan shayx biykarǵa bir nárseni aytpaydı, – dep kámbaǵal bolsada ihsan qıla baslaptı.

Aradan bir múddet waqıt ótip shayxtı bir shıraylı úy iyesi zıyapatqa shaqırıptı. Zıyapatqa barǵan úyde shayxtı bir waqıtlar onnan násiyat soraǵan kámbaǵal, jigit kútip alıp: ―Siziń násiyatıńız sebepli Allatala ırısqımızdı mol etip berdi, jáne maǵan násiyat aytıń‖, –depti.

169

Sonda danıshpan shayx: ―Mal-dún‘yańa haram aralaspasın, tapqanıńdı haramǵa sarıplama, tapqan-tutqanıńdı hár dayım zákatın berip, tazalap tur hám jámiyet aldındaǵı juwapkershiligińdi hasla yadıńnan shıǵarma‖, – dep násiyat aytıptı hám saxıy jigittiń haqqına duwa qılıptı.

Sorawlar hám tapsırmalar:

1.Qayır-saqawatlılıq degende nelerdi túsinesiz?

2.Danıshpan shayxtıń bergen násiyatınıń (pátiyasınıń) mazmunın túsindirip beriń?

3.Islam táliymatında qayır-saqawatlılıq qanday dárejede bahalanadı?

4.Qayır saqawat qılıwdıń psixologiyalıq áhmiyetin analiz qılıń.

5.Kóp qayır saqawat islep júretuǵın adamlardıń psixologiyalıq ózgeshelikleri haqqında nelerdi bilesiz?

188- másele. Aqıllı wázir

Wázir, patshanıń keypiyati joq ekenin túsinip, kewlin kóteriw ushın bir házil gáp aytıptı. Patsha qasların shıyırıp qoyıptı da, úndemepti.

Bul jaǵday úshinshi márte tákirarlanǵanda ǵázeplenip:

– Maǵan mánissiz gáplerdi qalay aytıp atırsań!

Ket, bar, kózime kórinbe, kózime kórinseń gelleńdi alaman! - dep quwıp jiberipti.

Aqıllı wázir "ketkenim jaqsı, saǵınsa ózi izlep tawadı meni" dep úyine de kirmey, uzaq aǵayinleriniń úyine barıp jaylasıptı.

Patsha tazadan wázir saylaptı, biraq onnan kewli tolmaptı. Wázirler almasa beripti, patsha bolsa sol aqıllı wázirin saǵına baslaptı.

Onı izlepti, biraq, hesh izin taba almaptı.

Oylap-oylap: "Kim bas wázir lawazımın arzıw qılsa, sarayǵa kele

bersin, sorawlarǵa jetik juwap berse, joqarı mártebeni iyeleydi, juwap bere almasa, jazalanadı" dep jarshıǵa ayttırıptı.

Bul shaqırıqqa júdá az adam isenip kelipti.

Olardıń arasında eski kiyimde, saqalları ósken, sholaq hám búkir adam da bar edi.

Aldın kiyimleri taza insanlar imtihan etilipti. Biraq hesh qaysısı juwap bere almaptı.

Náwbet búkirge kelgende:

–Dún‘yadaǵı bárshe teńizlerdegi dúrlerdıń sanı qansha? Búkir kúlgen halda juwap beripti:

–Dún‘yadaǵı adamlardıń kózleri qansha bolsa, teńizdegi dúrler de sonsha.

Jáne:

170

–Insan denesindegi eń zárúr nárse ne?

–Salamatlıq.

–Qaysı qural baǵdarǵa anıq ura aladı?

–Aqıllı insan oyı hám pikiri menen.

–Qum menen qumsheker aralasıp ketken bolsa, onı suwǵa salmay turıp ajıratıw múmkinbe?

–Múmkin.

Bul aralaspanı qumırsqanıń uyasınıń aldına tókseńiz, qumırsqa qumshekerdi tasıydı da, qumı sizlerge qaladı.

–Sen teńiz suwın iship tawısa alasańba?

–Álbette. Siz aldın teńizge kelip quyılıwshı bárshe dár‘ya hám kóllerdi toqtatıp beresiz, men bolsa teńiz suwın iship qurıtaman.

–Óli otta janar eken, tiri insandı ne nárse kúydiredi.

–Tirishilik táshwishi.

–Eń pás jumıs ne?

–Tilenshilik.

Sorawlar juwmaqlanǵannan keyin búkir patshaǵa múrájat etip: "Wázirlerińizge mende bir soraw bersem bolama?" dep soradı.

Patsha ırazılıq bergen soń:

– Esiktiń shıyqıldawı neni bildiredi dep soraptı.

Wázirler oylap-oylap tayınlı juwap aytalmaǵannan keyin, ol kúlip turıp:

–Bul soraw sizler oylaǵanday qıyın emes, esiktiń shıyqıldawı - onıń ashılıp-jawılǵanın bildiredi - dedi.

Patsha quwanıp: "bul búkir bolsa da, júdá aqıllı dana eken, hátteki aldıńǵı dana wázirimnen de, jaqsı eken", dep wázirlik kiyimlerin alıp keliwdi buyırıptı.

Sonda búkir:

–Patsham, men Qudaydıń bir biyshara bendesimen.

Aldın siziń qasıńızda bir aqıllı wázir bolatuǵın edi, men onıń ornın iyelewge ılayıq emespen, - dedi.

– Awa bar edi, dedi patsha.

Men onı nadanlıq qılıp, quwıp jiberdim.

Endi ol joq, izlep izlerin de tawa almadım.

– Dártińizge sherikpen.

Shın kewilden izlegen bolsańız onıń ózi sizdi izlep keledi. Men onıń qay jerde ekenin bilemen.

– Qay jerde ekenin aytsań, soraǵan nárseńdi beremen, dep quwandırıptı patsha.

171