Muratbay Nızanov Jat jurttaǵı jeti kún

-Aytıńshı, biziń planetamız sizde qanday tásir qaldırdı?

-Házirshe tásir qaldırıp úlgergen joq.

-Planetamızdı aralap kóriw niyetiniz bar ma?

-Bar... Keterge taman. Ondaǵı maqsetiniz ne?

-Paxtanı usı jaqqa kóshirsek pe degen oyımız bar. Bizde almaslap egiw ele anıq turmısqa aspay atır. Eger jarı paxtanı usıyaqqa eksek, oyaqqa jońıshqa egiwge boladı. - Paxta degenińiz ósimlik bolsa kerek?

-Durıs boljadıńız, ósimlik.

-Onı egiwden biz ne utamız?

Kóp nárse utasız! Onnan kiyim-kenshekler alınadı, sabın, gúnjara, taǵıtaǵı kóp nárseler... Qala berdi, óńiriniz orden-medallarǵa toladı.

Xabarshı onsha túsinbegendey túr bildirdi. Sonda barıp men onı ózimizdiń televidenie menen aljastıra baslaǵanımdı sezdim. Bolmasa, endigi sózimde «buyaqtan ele kóp tıń jerler ashamız, Ámiwdáryanıń qalǵan aqaba suwların sol tıń jerlerge qaray buramız» demekshi bolıp tur edim. Abırayım bar eken!

-Bizin planetamız haqqında burın bilerme ediniz? - dedi xabarshı. «Bilmeymen» dew ar kórindi.

-Álbette! - dedim isenimli túrde. Buyaqqa keliw niyetim de bir neshe jıllardan beri bar edi. Lekin, qol tiymedi. Ótken jılı gúzde bir keleyin dep atırǵanımda, mákememizdi bir ay paxtaǵa jawıp jiberdi. Qısta suwıqtan shıǵa almadım.

-Bul ret qalay keldińiz?

-Em óziniń hayalı menen qıdırıp barǵan edi, tayın kólik penen kele

berdim.

-Biziń planetaǵa keliwdi oylaǵandaǵı maqsetiniz ne? Umıtpasam, bul sorawdı aldın ala bergen qusap edi, lekin, sır bergim kelmedi.

-Sizin planetańızdan dushshı suw áketpekshimen, - dedim biypárwa ǵana. Ornına qálegenińizshe kebir topıraq beremiz.

-Sizler bette suw qáhát pe?

Kórdińiz be, xabarshılar oylamaǵan jerden iledi.

-Biz bir qızıklı tájiriybe ótkerdik, dedim men ózimdi mámleketlik juwapkerliktegi adamday tutıp. Jer juzilik okeanǵa tutaspaytuǵın kishkene bir teńizimiz bar edi. Onıń jaylasqan ornı bizge qolaysız sezile basladı.

Tájiriybe ushın usı teńizdi kóshirip, ornına paxta yamasa salı ekpekshi boldık. Onı onlaǵan jıldıń ishinde órge qaray mayda-mayda teńizsheler etip tasıp aldıq. Endi qarasak, onıń ornında suw turmasa bolmaydı eken. Órdegi teńizshelerdi de buzǵımız kelmey tur.

-Tábiyat penen óytip házillesiwge bola ma?

-Házillesiw degen ne? Biz onı álle qashan baǵındırıp qoyıppız.

-Sizge aqırǵı soraw, Jerdegi kún kóris qalay, rawajlanıw ortasha ma yamasa tez be?

-Bizde ortasha degen gáp joq, házir tezleniw degen pát penen jasap atırmız. Sońǵı jigirma jıldıń ishinde Daniyadan, Amerikadan, Vetnamnan ozıp kettik.

11

- Bular Jer sıyaqlı planetalar ma?- dedi xabarshı.

Ózimniń taǵı da «gójeni tógip alǵanımdı sezdim. Biraq, xabarshınıń Daniyanı da, Amerikanı da, Vetnamdı da bilmeytuǵını janıma ara kirdi. Men olardıń bóten planetalar ekenine sirá da tańlanbaǵanday túr bildirip, únsiz maqulladım da qoydım.

-Bizge ajıratılǵan waqıt tamamlana keldi, dedi xabarshı saatına qarap. Sózińizdiń aqırında planetamız xalqına ne aytasız?

-Ne aytıwım múmkin?- dedim azmaz oylanǵan bolıp. Qıdırıp barıń. Qatnasıktı bekkemleyik. Barıspasaq-kelispesek − jat bolamız.

-Raxmet, sizge tabıslar tileymiz.

Intervyu tamamlanǵan waqtında ózimizdiń ólshem menen úsh kún, úsh tún waqıt ótken edi. Al, meniń ele bir tańlıq uyqım kemis.

-Endi baspasóz xızmetkerleriniń sarayına barıwımız kerek, - dedi Em xabarshılardı shıǵarıp salıp kelip.

-Sizdi ol jerde kóp mıńlaǵan adamlar kútip otır.

Biz «Chayka» usaǵan ústi ashıq jeńil mashinaǵa otırıp, aytqan tamanǵa qaray jónep kettik.

3

Em turatuǵın úy qalanıń ádewir sırtında bolsa kerek. Bizler mashinada jol tanabın quwırıp, zımırap baratırmız. Bunday tezlikte júretuǵın mashinanı burın kórgende, esitken de emespen. Shama menen samolyottıń ushar aldındaǵı juwırǵanına qaraǵanda eki yamasa úsh ese tezlik penen baratırǵan bolıwı itimal dedim ózimshe. Tezlikten, qala kórinisin abaylap qalıw qıyın edi. Lekin, kózim ilgen nárseni mult jibermedim. Qıyalıma búyerdegi jaylar da ozimizdin Tórtkúl joldıń boyındaǵı birgelki, bes qabatlı imaratlar qusaǵan. Biraq, aynalarınıń birazı úsh múyesh, birazı dóńgelek formada. Terekleri jaydıń boyı menen birdey hám báriniń ushın tegislep qırqıp qoyǵan sıyaqlı bolıp kórinedi. Kóshelerin qanday asfalt penen asfaltlap qoyǵanın bilmedim, áytewir qolına uslaǵan tolı kesań tógilmeytuǵınına iymanım kámil. Biraq, meniń bildigimshe bularda ekskavator bolmasa kerek. Sebebi, jol boyı bir de ekskavatordıń kósheni qazıp atırǵanın kórmedim. Sım tartılǵan ayqısh-uyqısh baǵanalar da kórinbedi. Ya bularda telefon baylanısı joq pa, ya sımsız sóylesetuǵın basqa bir ilajın tapqan. Toqtıń bar ekenin kelgen waqtımda-aq bilgenmen.

Mashinalarınıń júrgende sesti shıqpaydı. Soǵan qaraǵanda ol avtomobil emes elektromobil bolsa kerek. Qullası, men qaltama qaǵaz-qálem salıp shıqpaǵannan keyin, biraz nárselerdi umıttım. Biraz nárselerdi mashinanıń tezligi joqarı bolǵanlıqtan, kórip úlgere almadım.

Biz aytılǵan sarayǵa kelip tústik. Saray ishi tolǵan úsh kózli adamlar. Esikten kirip keliwden olar dım úndemesten úsh márte orınlarınan túrgelip otırdı. Bunısı - bizge kórsetip atırǵan húrmeti bolsa kerek.

Saray júdá úlken edi. Anıǵıraǵı, ol bizdegi «Spartak» stadionınıń úlkenligine barabar. Ayırması stadionnıń tóbesi ashıq, bunıń ústi bastırılǵan hám

12

dóńgelek-dóńgelek aynaları bar. Em ekewmiz joqarıǵa qoyılǵan stolǵa shıǵıp otırdıq. Bir tańlanarlıq jeri stolǵa mikrofon qoyılmaǵan edi. Bul turısında wayway salıp baqırǵanında da arǵı bastaǵılardıń esitiwi múmkin emes. Keyin bilsem, saraydıń diywalları qálegen orınnan sesti tartıp alıp hám kúsheytip beriwge ılayıqlanǵan eken. Bunday saray bizdegi radiotexnikanıń «pirin arqasına tańǵan» Yaponiyada da bolmasa kerek. Saraydaǵılardıń baǵana qol shappatlamay, otırıp-túrgelgeniniń mánisi bar eken.

Em ezinin dilmashlıq etiwshi kishkene apparatın aldına qoydı da, sóz basladı. Ol meniń tilimde sóyledi, al, apparat onı úsh kózlilerdiń tiline awdarıp berip turdı.

-Biziń planetamızdan basqa Jer dep atalatuǵın planetada da tirishilik bar ekenligin, olarda aqıl-oyı rawajlanǵan adamlar jasaytuǵının bir neshe jıllardan berli bilesiz, dedi Em. Usı jıllar ishinde Jerge eki júzden aslam izertlewshi toparlar barıp qayttı. Bul izertlewshilerdin kópshiligi házir arańızda otırıptı. Degen menen, Jer haqqında tolıq maǵlıwmat jıynaw, rásmiy túrde meniń payıma tiygen edi. Men qolımnan kelgeninshe maǵlıwmatlar toplaǵan boldım, házir onı sizlerge oqıp bermekshimen.

-Jer sopaklaw, domalaq halatta bolıp, onıń beti mudamı hár qıylı shańǵıtlar menen, ashshı tútinler menen qaplanıp turadı. Sonlıqtan onı júdá uzaq aralıqtan kóriw qıyın. Onda minekey, aldıńızda otırǵanday, eki kózli adamlar tirishilik etedi. Olardıń boyı sál kelterek hám kóziniń birewi kemis demeseń, basqa músheleri aytarlıqtay parıq qılmaydı. Jerde jasawshı xalıqlar bizdegidey hámmesi jıynalıp bir mámleket emes, olar qır dógeregi suw menen qorshalǵan az ǵana qurǵaqshılıqtı qıytaq-qıytaq etip bólip alǵan. Bul qıytaklardı olar ózleriniń «ásker» dep atalıwshı toparları menen suwıq qural-jaraqlar arqalı qorǵap turadı. Adamları mudamı bir-birine ótip ketip, tóbeles boladı. Olarda sonday-aq, bizdegidey ushatuǵın shar hám tarelkalar emes, al súyir qanatlı temir quslar bolıp, olar adamlardı mingizip jerden az ǵana biyiklikte qıdırtıp júredi. Geyde bul súyir qanatlı temir quslar Jerge jarılatuǵın bir nárselerdi ılaqtıradı....

Adam qalay shıdayın dese de ózin tuta almaydı eken. Emnin Jer haqqındaǵı ashshı gápleri jeti júyremnen ótip ketti. Bilemen, ol bizdegi emes, Izraildaǵı ma, ya Afganstandaǵı ma urıstı kórgen. Lekin, bular ushın onıń parqı joq. Jerdiń atı Jer-dá! Al, onıń házirgi birden-bir wákili qarsı aldında otırǵan men bolaman. Meni Jer namısı qısa basladı. Ishimnen Emniń aytqanların juwıpshayıp jiberetuǵın dáliller qıdıra basladım.

-Jerde jasawshı adamlar oǵırı ójet boladı, dep dawamladı Em, olar tábiyattıń biraz nızamlıqların ózgertedi. Usınıń sebebinen adamlardıń kletkasında hár qıylı uwlı zatlar orın alıp, olardı túrli keselliklerge shatıp turadı. Minekey, bir mısal, meniń qasımda otırǵan Jerdiń húrmetli wákili Beknazardı keshe jabıq vannaǵa salıp juwındırǵanımızda, onıń denesinen jeti-segiz túrli ashshı elementler bólinip shıqtı. Bulardı biziń qırıq jıllıq teregimizdiń túbine aparıp tókkenimizde, eki saat ishinde quwratadı. Biraq, usı jaǵınan qaraǵanda, Jerde jasawshı adamlar oǵırı bekkem bolıp tabıladı. Bularda bizlerdegidey dawıssız júretuǵın texnikalar ornına shawqımlı, may jaǵatuǵın mashinalar,

13

poezdlar qollanıladı. Jer ústin mudamı qoyıw dumanlı tútin qaplap turatuǵını da mine, sonlıqtan. Qullası, Jer biziń ushın ele mıńnan bir sırı ashılmaǵan planeta. Joqarıda keltirip ótken dalillerim de qatıp qalǵan nárse emes, olar meniń boljawlarım. Jaqsısı, endi sózdi usı planetalı miymanımız Beknazarǵa bersek...

Men bunday úlken saraylarda burın sóylep kórmegenlikten, biraz albırayın dedim. Lekin, sóylemewge haqım joq edi. Hámme meniń awzıma qarap otır. Jáne, Emnin aytqan ashshı haqıyqatlarına isenimli dáliller tawıp, Jerdiń abırayın kóteriwim kerek.

-Dostımız Em biziń Jerimiz haqqında kóp maǵlıwmatlar toplaǵan, dedim men hár sózimdi salmaqlap sóylep. Olardın birazı haqıyqatlıqqa jaqın keledi, al, birazınıń sebeplerin men sizlerge túsindirmekshimen. Jerdiń betin mudamı qoyıw dumanlı tútin qaplap turatuǵını ıras, biraq onı biz ózimiz, zárúr bolǵanı ushın qoldan islep qoyıppız. Sebebi, Quyashtan shıqqan ótkir nurlar, biziń jerimizge tik túsedi. Bul Jerdegi tirishilik ushın oǵada qáwipli. Sonlıqtan, biz úzliksiz túrde qoyıw tútin shıǵarıp turatuǵın zavod, fabrikalardı, mashina ham traktorlardı oylap taptıq. Al, Jerdi qıytaqlap bólip qoyǵanımızdıń da usınday liykini bar. Burın bizde de Jer júzi birigip, bir mámleket bolǵan. Biraq, biziń Jerimiz oǵada úlken ǵoy, sonıń ushın onı bir jerden basqarıw qıyın bolıp, onı keyninen hár kimge bolip-bólip bergen. Biz bir-birimiz benen oǵada tatıw jasaymız. Dostımız Em meni keshirersiz, «qıytaklardı bir-birinen ásker menen qorǵap turadı, olar geyde bir-birine etip ketip, tóbeles boladı» degendi shamalap alǵan bolsa kerek. Biraq, bunısı qatelik emes. Sebebi, Jer sizler ushın ele mın da bir sırı ashılmaǵan sırlı planeta. Onı sizler túwe ózlerimiz de izertlep bola almay atırmız. Al, shınında biz bir-birimizden hesh qanday gúdiksiz jasaymız. Jańaǵı tóbelesip júrgenler, olar sportshılar. Jortaǵa «urıs-urıs» oynap, dene shınıqtıradı.

Súyir qanatlı temir quslarǵa minip júretuǵınımız da ıras. Onı samolyot dep ataymız. Yaǵnıy, ózi ushadı degen sóz. Al, Jerge qaray jarılatuǵın bir nárselerdi ılaktıratuǵınınıń sebebi, ayırım taw-taslardı sóytip buzıp tegislemesek bolmaydı. Sebebi, xalıq bizde tınbay ósip atır. Sonıń ushın olarǵa kóp etip turaq jaylar salıp beriwimiz kerek. Al, jay salıw ushın ornıń jańaǵıday etip tegisleymiz.

Keshe men sizlerdiń jabıq vannańızǵa tústim. Jańaǵı Em aytkanday, denemnen jeti-segiz túrli uwlı elementler bólinip shıqtı. Bular biraq, maǵan kerek. Sebebi, dushshı etke hár nárse ósh boladı.

Ulıwma men sizlerdiń planetańızǵa qıdırıp kelgenimnen oǵada quwanıshlıman hám sizlerdi de biziń jaqqa qıdırıp barıwǵa mirát etemen.

-Endi náwbet sorawlarǵa, dep xabarladı Em.

Men Jer haqqında bul quraqım dálil tawıp aytqanıma quwanıp, márdana otırdım.

Ortadan bir hayal tikeydi.

- Húrmetli Jerden kelgen adam, dedi ol. Men siziń Jerińizde bir neshe márte bolǵanman. Biraq, adamlarga kórinbeytuǵın kiyimde bardım. Sonda shınjır dóńgelekli ústinde uzın morısı bar bir nárse kórgenmen. Onnan ot shıǵıp atıladı eken. Bunı ne maqsette qollanasız?

14

Bildim, ol tankti aytıp otır. Biziń mámlekette tankten ot shıǵarıp atıp atırǵan jer bar ma? «Bul bóten mámlekette dep aytpaqshı bolıp turdım da, taǵı men usı búgin pútkil Jer ushın juwapker ekenligimdi esledim.

-Durıs, siz tankti kórgensiz, dedim kúle shıray berip.

-Bul oǵada zıyansız mashina. Jerdegiler onı shımshıq awlaw ushın oylap tapqan edi.

Hayal qanaatlanǵan túr bildirip, ornına otırdı.

-Men sizlerdiń bir teńizińizdi kórgenmen, dedi aldınǵı qatarlardan bir jigit tikeyip. Biraq, jańaǵı hayal aytqanday, jerdegilerge kórinbeytuǵın kiyimde barǵan edim. Sonda teńiz betinde ólip atırǵan balıqlardı kórdim. Bunı qanday jaǵday desek boladı?

Zańǵardıń balası Araldı kórgen eken-dá!

-Siziń planetańızda da balıqlar bar ma? - dep soradım men onıń ózinen.

Bar, - dedi ol.

-Sol balıqlarıńız qáytip uyqılaydı?

-Suwdıń astına túsip shópliktiń arasında uyqılaydı.

-Ánekey, hár planetanıń balıǵınıń tirishiligi hár turli. Bizlerdegi balıqlar suwdıń ústine shıǵıp, qarnın táńqiytip uyqılaydı.

-Húrmetli Jerden kelgen adam, - dedi artkı orınlıqlardan egedelew birew tikeyip. Biziń adamlarımız bir-biri menen oǵada tatıw jasaydı degen edińiz? Jaqında men sizin Jerińizge qar kiyiminde barǵan edim, adamlarıńız meni quwıp uslamaqshı boldı.

-Sizdi televizordan kórgenmen, dedim oǵan. Sol saparı nege qashtıńız? Ol adamlar sizdi pútkil jer júzine tanıstırmaqshı edi. Onnan qorqıwdıń keregi joq. Mine, men sizlerdiń planetańızda jalǵız ózim-aq qonaq bolıp otırman ǵoy...

Saraydaǵılar meniń tayar juwaplarımnan qanaatlanıp atırǵanı júzlerinen bilinip turdı. Men qalayınsha bunday sóylemshek bolıp kettim, ózim de hayranman. Waqtı-waqtı meniń dalillerimnen Em gúmanlanbadı ma eken dep urlanıp qarayman, yaq, qayta ol meni basqalardan beter awzı ashılıp tıńlap otır. Soǵan qaraǵanda bularda adamdı adam aldaw degen úrdis bolmasa kerek.

Bir waqıtta Em maǵan soraw tasladı.

-Baǵana aytqanımday, men siziń Jerińizde kóp boldım. Otız altı mártebe kórinbey bardım, sońǵı tórt retinde kórindim. Al, sol kórinbey barǵan saparımnıń birinde adamlardıń álle nársege úymelesip atırǵanına kózim tústi. Barsam, qum sıyaqlı aq zattıń ústinde hámme talasıp atır eken. Olardıń ortasında qalıp qoyıp, zorǵa shıqqanman. Bul ne edi?

-Siz qumshekerdiń gezeginiń ústinen shıqqansız ǵoy, - dedim men kúlip. Ol oyınnıń bir túri. Bizde hámme jumıstı texnika atkaratuǵın bolǵannan keyin, adamlarǵa jumıs qalmadı. Al, jumıs islemeseń densawlıǵıńnıń mazası bolmaydı. Sonlıqtan usınday «qumsheker talası» degen oyın oylap taptıq. Bul háptesine bir-eki mártebe bolıp turadı. Adamlar onda bir-biri menen iyterisip, túyisip, birbiriniń eńsesine minip oynap, denelerin shınıqtıradı. Qan basımı jaqsılanadı. Etleri shımırı boladı. Bizde adamlardıń densawlıǵı mámleketlik ǵamxorlıqta.

15

Sonıń ushın jaqında sol qumsheker oyınına qosımsha «sabın talası», «poroshok talası» degen oyınlar oylap tabıldı. Bul oyınlardıń túrleri ele de kóbeytilip atır.

Em ornınan tikeydi.

-Húrmetli aǵayinler, biz Jerden kelgen miymanımızdı kóp sharshatıp almawımız kerek. Sonıń ushın búgingi ushırasıwdı usınıń menen juwmaqlayıq.

Saraydaǵılar bir mártebe otırıp-túrgeldi de, áste shıǵa basladı.

Saraydaǵı ushırasıwdan keyin meni qattı uyqı qıstı. Sebebi, Jerdegi waqıt ólshemi menen tórtinshi sutkanıń yarımı ótip shamalasqan edi. Al, men barı-joǵı eki tún-aq uyqılaǵanman. Uyqı menen uyqınıń bas-ayaǵı kán. Hesh jerde óz úyińniń óleń tósegine awnap jatqanday bola almaydı ekenseń.

Bul waqıtları úsh kózliler planetasında da keshki dem alıs waqtı baslanǵan edi. Olarda quyash kók jiyekke kelip batqan menen, qarańǵı túspeydi eken. Bultlı kúnnen sál ǵana gúngirtlew bolıp turadı da, tań atıp ketedi. Emniń aytıwınsha olarda tún kúndizge karaǵanda úsh ese qıska qusaydı. Adamları da soǵan beyimlesip ketken. Men awıldaǵı toydan shıqqalı jat jurt bolsa da eki ret uyqıladım. Sonnan keyin házir manawsırap, orınlıqta zorǵa otırman. Al, Em hám onıń hayalı Tiqan Jerden kelgeli berli kirpik ayqastırǵan joq. Bir bilimdannıń aytkanı esimde bar edi: “qanshelli az uyqılasań, ómirden sonshelli kóp pay alasań” dep. Shaması, bulardıń ómirde tırnaqtay da haqısı ketpeytuǵın shıǵar.

Tórtinshi sutkanıń on ekinshi saatlarınan keyin ózimdi uyqıǵa tasladım. Jerdi ábden saǵınǵan qusayman, kózim iliniwden-aq keshegi toy tarqaǵan maydanshada payda boldım.

...Em maǵan oyaqtaǵı ózim shomılǵan suwdı ıdısı menen uslattı da, ózi kózden ǵayıp boldı. Suwdı turǵan jerime laqıldatıp tóktim, soń ıdıstı qolımnıń kúshi jetken jerge deyin ılaqtırdım.

Bugin bul jer bir-eki kúnlikte toy bolǵan maydanǵa sirá usamaydı: sırdanday dala. Keshe ǵana atlar shabısqan súrdew demde qumshawıt topıraq penen kómilip kalǵan. Arqa batıstan esken samal kózińdi ashtırmaydı. Ernińdi qımtınsań qaqpash balıq jalaǵanday, ap-ashshı dámdi sezeseń. Barlıqbaydıń qara úyi alay-túley shańǵıttan zorǵa kórinip tur. Bir-birinen at shaptırım qashıqlıqta jaylasqan basqa qońsılarınıń shańaraqları bolsa, kóship ketken sıyaqlı, joq. Men úyge jaqınlaǵan waqıtları sırtta oynap júrgen Barlıqbaydıń eki balası ishke qaray juwırdı.

-Apa, apa! - dep dawrıǵıstı olar bara sala. Ana kúngi sharǵa minip ketken adam kiyatır.

«Barıspasań-kelispeseń jat bolasań» degen usı. Barlıqbaydıń anası meniń ákemnin tuwısqan qız apası boladı. Sonnan kelip, onıń aqlıqlarına men «ana kúngi adam» bolıp otırman.

-Uybiy-y, aynalayın-ay, kiyatır ma áytewir?! - dep hasasın tayana sırtqa shıqtı ol. Dayım kiyatır dedi de bilmeydi, bul jamanlar! Qaraǵım-aw, barmediń?! - dep ol meni kózinen jas tógip qushaqlap aldı. Toy bermey teris bergir dep, kúnde balamnıń miyin jep otır edim. Balam bolsa qayteyin. Haw, kelgen adamǵa jalınadı, «mańlayımdı qırshıp aldı, altı mıń som qalıń tóledim»

16

dep. Adam jılayman bolsa úseytip, birewlerge kesapatı tiyedi, shıraǵım. Áytewir, aman kelseń bolar, úyge júr.

Qızapam menen birge qara úyge kirdik. Ishte jańaǵı sırttan juwırısıp kelgen eki baladan basqa hesh kim joq eken. Barlıqbay da, hayalı da kórinbeydi. Keshe ǵana qosılıw toyın bergen kelin menen kúyew de joq.

-Qızapa, basqalarıńız qayda? - dedim átashtannıń basında dize bugip.

-Bizlerdiń dártimizdi sorama shıraǵım, dedi ol.

-Sen ketkeli hár kim kelip bir soraydı: Beknazardı qayakka jiberdińiz? Sharǵa minip ketkeni ıras pa? Keler me eken? ... Aytqanday, qayaqlarǵa bardıń, shıraǵım-aw? Mına Begdulla mollası túspegir bayıwlıday shıqılıqlap, júregimizdi suwlattı ǵoy. «Jerde ǵawasat kóbeyip ketken soń Allataalanıń gázebi kelip, Iysa payǵambardı jibergen. Iniń endi barlıq bendeleriniń atınan juwap berip atır» dep kúnde qaqıldaydı.

-Apa, qorqatuǵın hesh nárse joq, bóten jurtlarǵa barıp el kórip qayttım, dedim men.

-Aytaman-aw, sóytip júrgen shıǵar dedim-ǵo, erkek adam degen bılaybılay júredi. Armiyaǵa ketkende de hesh kim bilmey qaldı, dedim... Keyin, mına miliysalar da tınıshlıq bermedi ǵoy bizge. «Ol qanday jaqınıńız edi?», «Ákesi germanlarǵa ásir túspegen be? Minip ketken sharınıń jazıwı qanday?». Basıńdı awırtıp ne qılayın, shıraǵım, Barlıqbay menen kelin búgin de solarǵa sóz berip qaytıwǵa ketti.

«Sorawdıń úlkenine biziń bala-shaǵa duwshar bolıp atırǵan shıǵar» degen húreyli oy, meni birden qorqıtıp jiberdi. Onnan arı shıdap otıra almadım. Qızapamnıń awqat jep ket degen mirátine túrli dálil aytıp, Nókiske qaray tarttım. Dárhal, hesh kimniń kózine túsip júrmesten, úyge jetip barayın degen niyettemen. Hákisine bándirgide Qarlıbay degen jan qońsımız qaq ete qaldı.

-Haw, sen Beknazarmısań?!- dedi ol tańlanǵanınan sálemlesiwge de aqılı

alıspay.

-Tanımay tursan ba?

-Tanıp turǵandayman-aw, lekin... Áy, yaǵá?

-Nege «yaǵá!» Men Beknazarman, sen Qarlıbaysan, ekewmiz jan qońsımız.

-Yapırmay-á! - dep ol endi meniń menen ıraslap, qushaklasıp kóristi. Seni bir jiyeniniń toyına barǵan jerden aspannan shar túsip, áketip qalıptı dep edi.

Biraq, bala-shaǵań lám-lim demeydi. Bir-eki ret miliciyadan adam kelip ketti.

Sonnan keyin soray beriwge de tartınadı ekensen, bala! Óziń bileseń-ǵo, qalalı jerde birew-birewdiń úyine bas suǵa bermeydi.

-Esitken gápiń ıras, dedim men kúlip. Ǵayıptan túsken sharǵa minip, bóten planetaǵa barıp qayttım.

-Áy, qatırdıń-aw! Adamlar ele mınaw turǵan Ayǵa barıp kele almay atır.

-Nege? Amerikalılar Aydan topıraq ákeldi ǵoy.

-«Biytanıstıń atı ozǵansha, awıllastıń tayı ozsın!» degen jora, maǵan bir jaqtaǵı amerikalılardıń topıraq ákelgeninen ne payda? Barsa ózimizdiń awıldan barsın!

17

-Qapa bolma! Ele siz benen biz, mına men barıp qaytkan jańa planetaǵa tez-tez sayaxatqa barıp turatuǵın bolamız.

-Yaqshı, men sózińe iseneyin, dedi ol kózlerime kirpik qaqpastan qarap turıp, isendirgendey dáliyliń bar ma? Sharǵa minip ketkenińdi ǵoy bilemiz, al qayaqqa barǵanıńdı kim biledi? Arjaǵındaǵı qazaqtıń keń dalasına barıp qayttıń ba, ya túrkmen betke óttiń be?

Men oylanıp qaldım. «Baǵanaǵı suwdı biykar tókken ekenmen, eń bolmasa ıdısın alıp kelgenimde, ayǵaqlı dalil bolar edi».

-Qolǵa uslap bergendey bir zatın alıp kelgenim joq, - dedim tubalap. - Sózime isenseń aytıp beriwim mumkin. Máselen, oyaqtıń adamlarınıń kózleri úshew eken, boyları uzın. Olardıń bir kúni biziń tórt kúnimizge barabar. Elinde doktor joq, sebebi, doktor emlegendey kesel qalmaǵan. Mashinalarınıń dawısı shıqpay júredi.

Qarlıbay hayran qalǵan túr bildirip, únsiz jımıydı.

-Ertektegidey.... Al, baha qalay, baha? Arzanshılıq pa?

-Dúkan kórmedim. «Bizde hámme nárse iyt mutı, sırttan kóterip kelgendi jek kóredi» dep bopsıdım. Bolmasa dúkan aralawǵa mirát etip edi.

-Onda seni bir jerge alıp baraman, dedi ol hám ótip baratırǵan taksidiń birewin irkti.

-Menin Ótemis degen jiyenim bar, dedi mashinaǵa otırıwdan-aq, xabarshı. Jańaǵıday waqıyanı quwalap júrip jazadı. Sonıń menen házir on minut sóylesseń, hammeniń awzındaǵı gápi sen bolasań.

-Mına aǵańdı kórip tursań ba?- dep arasında taksistti de túrtip qoydı. Házir ǵana bóten planetadan keldi. Esitken shıǵarsań, birew toyǵa barǵan jerde hámmeniń kóz aldında sharǵa minip ushıp ketipti dep. Áne, sol aǵań boladı bul!

-Oyaqta taksilerge ballon joqpa eken?- dedi shofer kúlip. - Bar bolsa bizler de barıp qaytayıq.

-Áne, bular isenbeydi. Seniń menen bizler adamlardıń aq kókirek waqtında tuwılǵanbız, gápke isenemiz. Házirgi jaslardıń kózine hámme jalatay bolıp kórinedi...

Redakciyadaǵılardıń aldı túslikke shıǵıp, jaybasarları ele qapıǵa qulıp urıp úlgere almay atır eken. Ótemisti bosaǵadan shıǵıp baratırǵan jerde uslap aldı.

-Ishke júr, jiyenim, dedi onıń jeńinen tartıp.

-Sóylesetuǵın gáp bar...

-Qarlıbay aǵa, tústen keyin bolsın, házir túsliktin waqtı.

-Áy, ákeńdi awqat óltirippe edi seniń! Haw! Men bunı taksi menen zorǵa ákelip otırsam... Ádep bir gáptiń tórkinine túsinip alsa, seniń qarsı aldıńda bóten planetaǵa barıp kelgen adam turıptı. Kózińdi ashıp qaraysan ba?

-Házir onday sıpsıń gápler kóp, dedi ol biypárwa.

-Adamlar qızıq ushın-aq oylap taba beredi.

-Ananı qara, ójetin! Haw, maǵan isenbeseń ózinen sora!

Ótemis urı kózlenip maǵan qaradı. Bunısı «aldama óteaǵası, bári bir keyninen ótirigiń shıǵıp qaladı» degendi ańlatar edi.

18

-Íras, - dedim men. Házir ǵana shardan tústim. Ele bala-shaǵamdı kóriwge úlgere almay atırman. Mına Qarlıbayı túspegir súyreleklep, tuwrı usıyaqqa ákeldi.

-Áneksey! - dedi Qarlıbay mardıyıp.

-Bardım, dep kim bolsa da ayta beriwi mumkin-aw. Lekin, biz qalay isenemiz? Meyli, biz de hesh gáp, oqıwshılardı qalay isendiremiz? Oyaqtıń gazetinen birewin alıp kelmediniz be?

Bunısı yadqa kelmepti.

Naylaj men oǵan hámme gápti awızsha aytıp túsindire basladım. Sharǵa qalaysha súńgip kirip ketkenimdi, joqarıǵa shıqqan soń saatımnıń tilleri zırlap aylanǵanın, oyaqta awırıwshılıqtıń dım qalmaǵanın, meni vannaǵa salıp juwındırǵanda denemnen jeti-segiz túrli uwlı elementler juwılıp shıqqanın, jıynalıslarında kózge kórinbeytuǵın mikrofonlar qollanılatuǵının, mashinalarınıń dawısı shıqpaytuǵının, adamlarınıń kózi úshew ekenin, qullası, ne kórgen bolsam hámmesin túsigin túsirmey aytıp berdim. Xabarshı meniń sózlerimniń aqırına qaray, ruchkasınıń sabın tislep oylana basladı...

-Barǵan bolıwıńız itimal, iseniwge boladı, dedi soń.

-Lekin, bul turısında jazıwǵa bolmaydı.

-Nege?

-Siziń gápińiz boyınsha ol planeta Jerge qaraǵanda anaǵurlım dárejede alǵa ketken, adamları awırıw degendi bilmeydi, mashinaları tútin shıǵarmay júredi, adamlarınıń denesinen hár qıylı uwlı elementler shıqpaydı, qullası, tiri jánnettiń ózi demekshisiz goy? Al, sizde Jerge degen mehir-muxabbat qayda, saǵınısh qayda?

-Men álbette Jerdi saǵınıp keldim. Onday on planetana ózimniń tuwılǵan jerimdi almastırmayman. «Hár kimge óz jeri - Mısır sháhári» degen qosshım!

-Sonda táriyiplewge de abaylı bolıw kerek, dedi ol hám bólme ishinde bılay-bılay qádem taslap, únsiz júrdi. - Meninshe bunı jazıp shıǵıwdıń bir jolı bar, men sizin atıńızdan maqala tayarlayman. Onda bılay delinedi: úsh kózlilerdiń shar qusaǵan transportı oǵada áste júredi, ózleri júdá artta qalǵan, hátte doktorları da joq, jıynalıslarında mikrofonnıń ne ekenin bilmeydi, radiotexnikası rawajlanbaǵan, ishimlik suwlarında jeti-segiz túrli elementler bar, avtomobilleriniń dawısı joq, sonıń saldarınan hár yarım saatta bir avariya bolıp turadı deymiz de, «Isen-isenbe, óziń bil» degen rubrika menen beremiz. Qalay? - dep ol joq jerden múmkinshilik tapqanına mazatlanıp qaradı. Usı waqıtları meniń kóz aldıma miymandos Em hám onıń hayalı, balalıǵımnan joldas bolıp kiyatırǵan onlaǵan túrli awırıwımnan saqıt etken qızıl xalatlı doktor, baspasóz sarayında qayta-qayta ornınan túrgelip húrmet kórsetip atırǵan úsh kózli doslar eleslep ketti de, shıdamay baqırıp jiberdim.

-Joq-joq! Haqıyqatlıqqa qılaplıq ete almayman! Men saǵan “50 centnerden paxta beremen” dep bopsıytuǵın dańqparaz brigad emespen!

...Shorshıp oyansam Em hám onıń hayalı qasıma juwırıp kelgen eken. Menin jaqpas jaǵıma shıǵıp, jıǵırdanımdı qaynatkan hádiyseniń ońım emes ekenligin bilip quwandım da, lekin, ele ózimniń bóten planetada júrgenim esime

19

túsip, ishim iyt jırtqanday boldı. Qánekey, Nókistiń shańǵıtlı kóshelerinde adımdı keńnen taslap júrsem. Maǵan bul dunyada ózge jánnettin keregi joq!

Úshewmiz azanǵı halqasqa otırdıq. Qoyan etine usagan góshli awqat aldımızǵa keldi. Saatıma karasam, sarras on eki saat uyqlaǵan ekenmen. Bul quraqım uyqlamaǵanda balkim, baǵanaǵıday uzaq sábbe tústi kórip bolıwǵa úlgere almaytuǵın da shıǵarman.

Solay etip, men ushın besinshi kún baslandı.

-Bugin sizge dem alıs, dedi Em.

-Dem alısta qalanı qıdırt, dedi hayalı - Baǵka apar.

Usı waqıtları jaydıń arqa tusındaǵı esik qońıraw sıyaqlı ses shıǵarıp ashıldı da, izinshe eki adam kórindi. Olar biz benen qolların iyekleriniń astına qoyıp, sál ǵana qaddin búgip sálemlesti. Soń úy iyeleri menen bir-eki awız óz tillerinde sóylesti de, sırttan hár qıylı iship-jeytuǵın nárselerdi ákelip qoya basladı.

«Motoroller menen zat ákelip beriw buyaqqa da taraǵan eken-dá!» dep oylap qoydım ishimnen.

Azıq-awqat tasıwshılar esikti jawıp shıǵıp ketti. Izinshe biz de ekinshi esikten kósheni aralawǵa shıqtıq.

Jaylar keshegi kórgenimdey, bes qabatlı etip salınǵan eken. Hámmesiniń bálentligi birdey. Mashinalar júretuǵın joldın eki boyı kózgenekli temir qursawlar menen qorshalǵan. Bul qursawlardıń úzik jeri jok. Adamlar turatuǵın bándirgilerge de, mashinalar turatuǵın ustaxanalarǵa da usı qursawdıń ishi menen baradı. «Bulay islemegende de qıyın bolatuǵın shıǵar,- dep oyladım ishimnen. Sebebi, olardıń hámmesi elektromobiller, sesti shıqlaydı...»

-Biziń planetamız haqqında bilgińiz kelgen nárseler bolsa soray beriń, dedi Em jol boyı.

«Ne haqqında sorasam eken?» degen oy sonda barıp qıyalıma keldi. Biraq, ne sorarımdı bilmedim. Kóp waqıtlarda barıp, jerdegi búgingi siyasat yadıma tústi.

-Sizlerde quralsızlanıw qalay ótip atır? Áskeriy qárejetler qanshaǵa kemeydi?- dedim.

-Bizde ásker de, qural da joq,- dedi ol.

-Sonda dushpanlarıńızdan qalay qorǵanasız?

-Dushpanımız da joq, dedi ol taǵı.

-Xalqıńızdıń sanı qanshaǵa jetti?

-Jaqında bir trillionınshı azamat tuwıldı, dedi Em.

-Bul endi shama menen trillion bolsa kerek?

-Yaq, shama emes naq. Bizde hámme analar belgilengen orınǵa barıp bosanadı.

-Bizde de.

-Ol jerde,- dep dawam etti Em sózin, - eń ózgeshe sesti qabıllap alıp, hawaǵa taratıwshı apparat bar. Dúnyaǵa qansha náreste kelse de, olardıń dawısı bir-birinen parıq qıladı. Sonlıqtan, jańa tuwılǵan náresteniń hawaǵa taraǵan sestin esaplaw orayı aljaspay qabıllap otıradı. Ses qabıllanǵannan keyin, oǵan

20