Meniń jolbarıslar menen jolıǵısıwlarım

jolbarıstıń nege ertip ákelgenine jańa túsindim. Dárhal jolbarıstıń balasın qolıma alıp, qumırsqaların arta basladım.

Bala degen ǵoy. Jolbarıs ózi sonday kúshli haywan bolsa da, qumırsqaǵa kúshi jetpegeni hayran qalarlıq. Balasın ólimnen qutqarıwǵa adamnan járdem sorawın qarań!

Há demey-aq balasın qumırsqadan arttım. Úydiń sol jaǵına jaqsılap, astına qamıstıń úpildirigin salıp jatqardım. Jolbarıs barıp, balasın emize basladı. Men qumırsqalardıń inin tıǵıp, ózlerin ayaq penen tepkilep óltire basladım. Jolbarıstıń úyinde qumırsqa balası qalmadı.

Endi ketiwge múmkin shıǵar dep oǵan qarap qullıq etip, onnan eki kózimdi ayırmastan dalaǵa shıqtım, jolbarıs balasın ólimnen qutqarǵanıma más bolǵanday eki kózi jawdırap qala berdi.

***

Aradan jáne birkansha waqıt ótti. Jazǵı qawınlardıń pisip tamam bolıp, guzgi qawınlardıń pisip atırǵan waqtı edi.

Bir kuni kun awǵan shamasında, shertektiń astında qawın jep otırsam, qubla bettegi toǵaylıqtan bir jolbarıs tikkeley maǵan kiyatır. Ol meni kórmegen shıǵar dep, ornımnan tura salıp shertektiń baǵanına ildiriwli turǵan mıltıǵımdı alıp qolaylasa bergenimde jolbarıs birden toqtap qaldı. Ol mennen kózin ayırmadı. Quyrıǵın bılǵańlattı da jáne maǵan qarap juriwin dawam etti.

Bul waqları meniń esime – jolbarıs tiymegenge tiymeydi, ekinshiden, quyrıǵın bılǵańlatqanı jamanlıqqa emes, jaqsılıqqa. Óziniń bir qıyın awhalǵa ushırasqanı ushın járdem sorap kiyatırǵan shıǵar degen oy tusti.

Jolbarıs jaqınladı. Abaylap qarasam, tap anaw kungi jolbarısım!

Tap meniń oylaǵanımday bolıp shıqtı. Bir kemisligi barday quyrıǵın bılǵańlatıp qasıma keldi.

Hámme jerine kóz jiberdim. Hesh jerinde heshqanday multik koq.Ayaǵına shógir kirgenge de usamadı. Tek keynine burılıp, sıńsıp aylana berdi.

Men dárhal bunıń izine eriw kerek ekenin bile qoydım. Ol jurdi, men izinen erip otırdım.

Bayaǵı óziniń uyasına qarap kiyatır.

Toǵaylıqtan ótip, qamıslıqtıń arasına keldik. Bir qalıńlaw jerde toqtadıq. Sol jaǵıma qarasam, puqtalap jańadan duzetilgen bir uya tur. Ishinde heshná joq.

<<Men bunıń balasına bir nárse bolǵan ba, dep gumanlana basladım. Qumırsqa talap óltirgen shıǵar, bolmasa jolbarıstıń balasına kim tiyedi>>? –dep te oyladım.

Bul biyshara balasınan ayrılıp, sergizdanı shıǵıp, qattı qayǵıda jur ǵoy dep ayadım. Esime <<Sháriyar>> dástanındaǵı anası Sháriyar ajırasqanı tusti.

Qarshıǵa qustıń balası, Qayında bolar uyası, Qayın tubin jel qaqsa, Qayǵıda bolar anası,

11

Iytelgi qustıń balası, Iytende bolar uyası, Iyten tubin suw alsa, Iytinip óter anası, Gáhiy shólde óldi me, Gáhiy kólde óldi me, Gáhiy otqa tusti me, Gáhiy suwǵa ketti me,

Men sordıń tapqan balası? Jılap qalǵan artında, Mendey baxtı qarası.

- degen sózleri meniń kewlimdi bosatayın dedi. Dunyada Ana degenniń hesh teńi joq ǵoy! Usıǵan qaraǵanda, balanıń ataǵa, anaǵa etetuǵın xızmetini qanday shegi bolsın! Ózińdi tárbiyalap, aq sut bergen anańa xızmet etiwden, onı hurmetlewden joqarı lázzet bar ma?!- dkp oyladım.

Jolbarıs meni jáne armaǵan erte berdi. Onıń burınǵı uyasına jaqınladıq.

Bul jerde bir ulken ózek bar edi. Dáriyanıń jaqındaǵı tasıwında sonnan suw ótipti. Aynalıp ótermen be desem, hesh aynalıp ótiwdiń itimalı jok eken.

Jolbarıstıń uyası suwdıń ortasında atawlap qalıptı. Bir waqıtları jolbarısqa qarasam, ol maǵan qarap sıńsıp, jalt-jult uyası betke qaray beredi.

Men jolbarıstıń balasınıń atawlap qalǵanına, suwǵa tusiwge óziniń tiskinetuǵınlıǵına, meni shaqırǵandaǵı niyeti – balasın alıp berman shıǵıw ekenligine anıq tusindim. Jolbarıstıń bunday suwdan qorqatuǵının bilgende bıltırdan burnaǵı jılda tırbańlap qasha bermeytuǵın edim ǵoy dep kulimsirep, bayaǵı jolbarısqa bende bolǵanım esime tusti.

Dárhal sheshinip suwǵa tustim. Suw tereń eken,azlap juziwge tuwra keldi. Arjaǵına ótip, jolbarıstıń uyasına qarap jurdim. Oǵan jaqınlar-jaqınlamastan-aq, qulaǵıma talıp-talıp zorǵa shıqqan jolbarıstıń qarlıqqan dawısı keldi.

Jetip bardım, esikti ashıp ishke kirdim, jolbarıstıń balası ulkenligi ush aylıq kushiktey bolǵan eken. Qansılawǵa, turıwǵa dármanı joq, sıqılı qashqan. Shaması ush-tórt kunnen

berli ash bolsa kerek. Qushaqlap suwǵa alıp keldim. Suwdıń arjaǵında anası paqırdıń eki kózi tórt bolıp, sıńsıp tıpırshılap hesh jerde tura almay jur. Sol qolıma kóterip suwdan aman-esen juzip óttim. Jolbarıstıń aldına balasın usındım. Ol balasın iyiskep, jalap atır. Balası hálsiregen kushi menen anasınıń emshegin nuqıpnuqıp emip atır. Bul kóriniske qarap turıp kiyiniwdi de umıtıppan.

Kiyinip otırǵanda:

«Asqar-asqar tawlardıń, Panası bolmas ataday, Mushki menen ámberdiń. Iyisi bolmas anaday, Sheker menen sherbettiń, Mazası bolmas baladay!» -

dep ata-baba dup-durıs aytıp ketken ǵoy, - dep oyladım.

Men kiyinip bolıp ta bir on minuttay kutip hám olarǵa qızıqsınıp qarap otırdım.

Bir waqıtları jolbarıs balasınıń belinen tisledi de maǵan bir qarap qoyıp jure berdi. Men jáne izine ereberdim. Baǵanaǵı jańadan soqqan uyaǵa kelip toqtadı. Balasın ishine aparıp qoydı da, ózi qasına jatı.

Bul saparı jolbarıs maǵan bir-eki qaradı. Onıń turinde maǵan sansız raxmet aytqanday belgi kórindi.

12

JOLBARÍS PENEN AYQASTÍM

Meni sizler jolbarıs penen ayqasqan bolsa, bir dáw adam shıǵar, yamasa aytayın dep otırǵanı ótirik ǵoy dep uyǵarıwıńız mumkin. Biraq «ebin tapqan eki asar» degendey, bunıń da reti boldı, sonlıqtan meniń guresimde heshqanday sheek joq. Onıń hasla ótirik emesligine inanıń!

Jazǵı «Topan tasıw» kunleri kim Aqdáryanı jaǵalap jurip kórse, ol kutá jaqsı biledi. Suw dáryaǵa sıymay, eki jaǵasına jayıladı. Suw dáryadan 100-200 qádemdey eski qashılarǵa barıp tireledi.

Bul waqıtları sazan, suwen balıqlar sayızdaǵı shóp arasına shıǵadı. Qızıq kóremen deushiler azandaǵı shashırap shıqqan kun menen birge turıp, jaǵaǵa shıqsa, adam aytqısız qızıqqa batadı.

Aqdáryanıń qırmashasına balıq uslawǵa kelgenime biraz kun boldı. Usı qızıq penen uyge qaytıwdı da umıtıppan.

Bir kuni, birdeygi ádetim boyınsha qolıma shanıshqımdı alıp, qırmashadan balıq shanshıwǵa biraz joldaslarım menen erte turıp kiristim. Eki saattay waqıttıń ishinde otızǵa jaqın sazan shanshıp aldım.

Bir náhán sazan qashıp kiyatır. Men de suwdı shambırlatıp quwıp kiyatırsam, ol ózin qalıń urıqlıqtıń arasına urabergende shanıshqımdı atıp jibergenim, tap qarsı aldımnan bir jolbarıs ózin maǵan qarap attı. Onıń aldıńǵı eki ayaǵı iyinimnen asırılıp tusti. Men de belinen qushaqlay aldım. Taraq alıp, basımdı iyegine tıǵıp, hesh jazdırmadım. Kushimniń barınsha iyzep qısa berdim. Dáslep ǵawırlap urse de, sheksiz abay etip umtılsa da, esabınan jańılǵan alıpsatarday burınǵıday aybaraqlamadı. Men de qushaǵımdı hesh jazdırmadım. Shamalawımnan jolbarıstıń beli sınbasa da berjaǵı boldı-aw dep oyladım.

Hárturli qıyal kelip ketti. Eger usıdan jiberip qalsam aldıńǵı ayaqları heshnársege ilinbey kuyinip turǵan jolbarıs pıt-shıtımdı shıǵarıp, ashıwın tarqatar dep oylayman. Yamasa jolbarıstıń bir qásiyeti, ol dáslep bir nárse islew niyetinde urınıp, onnan óziniń shamasın jańılsıp, degeni bolmasa óz jónine kete beredi-mis degendi esitetuǵın edim. Yaki birnársege kushi jetpey qaytsa da mártlik etip, tekke urınbay, sır bermegendey bolıp óz jónine jureberedi desetuǵın edi.

Kel, táwekel, jibereyinshi dáwimnen sol aldı betine qarata jiberip, ózim keyin betine shıǵıp edim, jolbarıs burılıp ta qaramadı, heshnárse bilmegen, sezbegendey bolıp, tuwra aldına sayız suwda aldım-adım jurip kete berdi. Men bul awhalǵa hayran bolıwım menen jolbarıstıń sońınan qarap qala berdim.

Bul waqıyanı kórip, alısta meni naq óledi dep jılasıp, qorqıp turǵan joldaslarım da qasıma kelip:

- Sen naǵız palwansań ǵoy. Barıp turǵan batır ekenseń, bizler jolbarıs penen alıspaq tuwe seniń alısıp turǵanıńa qorqıp turdıq! – desti.

Men olarǵa:

«Ebin tapqan eki asar, Kózin tawıp is qılǵan, Uyshik-uyshik qırdan asar!» - dedim.

13

ǴAZ ATPAǴA BARǴANDA

Qırmashadan shanıshqı menen balıq awlawdı da qoydım. Sol Aqdáryaǵa jaqın Qaratereń degen jerde uyrek, ǵaz, qasqaldaqlar bıǵın jıǵın degendi esittim.

Mıltıǵımdı arqalap Qaratereńge jol aldım, ómirinshe mergenshilik etip kiyatırǵan Nurlıbay ǵarrı menen tanıs edim. Ol kisi kutá atıwǵa sheber, gózlegenin qurı jibermeytuǵın, qatań mergen adam edi. Usharǵa atsa da hár oǵına eki-ushin jalpıldatatuǵın edi.

Bunnan jeti-segiz jıl burın ekewmizdiń awǵa shıqqanımız esimde. Tap usı Qaratereńniń kunbatar tárepindegi bir kishileu qólatqa kelip edik, ortasındaǵı kishkene ǵana aydınında onlaǵan ǵaz taranıp otır eken. Ekewmiz dárhal buqqı tasladıq. Kule shıray berip hám qumarlanǵan turinde maǵan qarap:

-Shıraǵım balam, sen meniń qızıǵıma qara, - dedi, álbette, jası ullı adamnıń sózin jıǵıwǵa bolama, sonsha qumartıp turıwıma qaramastan:

-Ájep, boladı, - dedim. Sóyttim de onıń qızıǵına qaradım. Ol basına ulken etip urıqtan sayaman usatıp orap aldı.

Aldınan urıqtan tikesine-tikesine qalıń tubinen belbewine ótkerip shanıshtı. Tap urıqtıń qalıń jerindey boldı. Ol hátte mıltıǵın da urıqqa orap, atıwǵa gózlegen alǵa tuttı. Sóytti de tereńligi bir gezdey suwǵa tusip, alǵa juris etti. Aldan qaraǵanda Araldıń shet-shebirinde qamıs, urıqlar tubiri menen shoq-shoq bolıp ıǵıp jureberetuǵın bir kóshpeli qopaday bolıp kórindi. Ol sılt etpesten ketip baratır. Ǵazlarǵa 70-80 adımday jer qaldı, men qızıǵıw menen shıday almay qarap turman.

Ǵarrı-mergen toqtadı. Atıwǵa gózledi. Sizler inanıńız. Ǵarrı ush atqanda, otırǵan toǵız ǵazdıń birewi de aman kete alǵan joq. Ǵarrı bir atqanda besewin, ekinshi atqanda ushewin, ushinshi atqanda ushıp baratırǵan birewin sulayttı.

Quwanǵanımnan qasına barıp, ǵarrını qushaqlay aldım. Onıń kópti kórgen, sóytse de jıyrıqlvrı onsha kóp emes, kunge kuyregen juzi maǵan kuta ısıq kórindi.

Mine sonnan berli bul ǵarrı mergendi ózimniń ustazımday kóremen. Nurlıbay ǵarrı sol kuni meni jibermey sıylap qonaq etti.

Ǵaz góshin asıp ta, quwırıp ta berdi.

Erteńine ekewimiz kólge jáne shıqtıq. Sawısqanday kólden kólge awıstıq. Shıjǵırǵan tus boldı. Ele men ush, ol eki qasqaldaqtan basqa ońlı heshnárse tappadıq. Nede bolsa alǵa jureberdik.

Bir máhálde qarsı aldımızda eki ǵaz kórdik. Birewi juz qádemdey arıda. Dárhal buqqı tasladıq. Men alda, ǵarrı artımda jer bawırlap kiyatırmız. Meniń eki kózim ǵazda, hesh jaqqa qaramastan, alaǵada bolmastan kiyatırman. Bizderdi biyikligi bir gezdey pishenlikler kórsetpey kiyatır.

Atatuǵın jerge jaqınlay bergenimde ǵarrı kiyimimnen tartıp:

-Toqta, Toqta, keyin qayt! – degendey boldı.Biraq bul máhál atpay keyinge sheginetuǵın men be! Tıńlamay alǵa jureberdim. Bir máhálde atatuǵın bolıp toqtadım. Mıltıǵımdı tuwrılap nıshanaǵa jańa mingizip, shurppeni tartıp jibereyin dep qarasam aldımdaǵı ǵaz joq. Haw, qalay, jańa ǵana tur edi ǵoy,- dep sál tiklenip qarasam, ǵazdı bir jolbarıs alıp ketip baratır. Ekinshisine qarasam, ol arjaǵına qarap ushıp baratır. Bos qalmayınshı dep ekinshisin gózlep atıp jibergenim, jalp ete

14

tusti. Atqan ǵazdı alayıq dep artımdaǵı ǵarrıǵa qarasam, onıń tusi ózgerip maǵan sıbırladı da:

-Ayttımǵoy, jolbarıstıń izin baǵana seni turtkende-aq kórip edim. Sen tıńlamadıń – dedi. Men onıń qasına kele bergenimde jáne, ol:

-Dunyada jolbarıstay shalt maqluq joq shıraǵım! – dedi. Men oǵan uyalǵan tek turmas dep:

Jigitler nege sonday shalt bolmaydı eken? – dedim. Ol kulimsirep hám basın

qasıp:

-Álbette, jigitine baylanıslı ǵoy, - dedi. Sóytip, atılǵan jalǵız ǵazdı alıp keyinge qayta berdik.

JOLBARISTIŃ TÚYEGE MINGENIN KÓRDIŃ BE?

«Mazandaran toǵaylarındaǵı maymıllar eshekke qızıqsınıp minedi. Maymıl uslawshılar eshektiń arqasına jelim jaǵıp, aydap jiberedi. Maymıllardıń ush-tórtewi mingesip ayday beredi. Sóytip, maymıllardıń quyrıqları eshektiń arqasına jabısıp qaladı. Sonnan soń maymıllardı ańsat ǵana uslap alaqoyadı eken» - degendi esitetuǵın edik.

Al, maymıl oynatıwshılar óziniń oyınshı maymılların esheginiń artına mingestirip alıp jurgenin talay kórdik. Onnan

basqa haywan haywanǵa minip jur eken degendi men tuwe, sizler de esitpegen shıǵarsız.

Biraq, men sonsha mergenshilik etip jurip, ómirimde bir mártebe ǵana jolbarıstıń tuyege minip shawıp jurgenin kórdim.

Bul qızıq waqıya ele esimnen shıqpaydı. Ol waqıtları biziń awıl Qiyatjarǵan

– Shomanay degen óli arnanıń ayaq jaǵında bolatuǵın edi.

Awıl arnanıń arqa tárepine ornalasqan. Awıldıń aldı arnaǵa barǵansha baǵ. Kóbinese erik aǵashları.

Arnanıń qublası burın egislik bolıp, házir hesh nárse joq, topıraqlı maydan. Bul waqıya tap erik pisken kunleri ǵana gezlesken edi. Eriklerdiń ishinde

qırq-elli jıl jasaǵan ulken erik bar edi. Uwıljıp qızarıp pisken eken. Minip, shaqasınan óz qolım menen uzip jewdi ıshqı ettim de, órmelep shıǵıp, uzip jep turıp, arnanıń qubla tárepine kóz jibersem, jantaqqa toyıp, arnaǵa onsha qashıq emes jerde bir tuye shógip jatır eken. Tuyeniń art jaǵınan áste-aqırınlap kiyatırǵan iyt pe eken desem, jolbarıs eken. Barlıq intam sonda boldı: átteń mıltıǵım alısta hám tayın oǵım da joq. Dińkemdi qurttı.

Sonsha jıl mergenshilik etsem de, usınday oyda joq awhal ushın oq tayarlap qoymaǵanıma ózime-ózim urıstım. Ilaj joq. Keyin ne bolar eken dep qarap turman.

Jolbarıs tuyeniń ońjaǵın qolaylap kelip, tuyege ózin attı. Tuyeniń berjaǵı oypawıt bolǵanlıqtan, jolbarıstıń artqı ayaqları jerge tiye qoymadı. Tuye birden turgelip ketti. Jolbarıs órkeshten tilewi menen salbırap tura berdi. Tuye aqırıwı menen awılǵa kiyatır.

15

Bul waqıyanı kórgen awıl adamdarı, bala-shaǵa, ulı-shuwda, qım-quwıt qorqısıp, tuyege kesek jawdırıp quwa basladı.

Tuye baygus jan ashıwı hám qorqıwı menen elden hesh ayrılǵısı kelmeydi, ursa da qaytıp awılǵa tıǵıla beredi, awıldı ush aynaldı. Aqırında, awıldı jaǵalay arqa betke shıqtı. Ol bette eski waqıtlarda qazılǵan uralar bar edi. Tuyeniń ayaǵı bir uraǵa

tayıp azlap surnigip jıǵıla jazlap edi, jolbarıstıń salbırap kiyatırǵan artqıayaqları jerge tiydi. Ayaǵı tiyiwden jolbarıs tuyeni ılaqtırdı. Tuye 3-4 arshınday jerge kóterilip, jerge jalp ete qaldı. Sóytti de jolbarıs heshnárse menen isi bolmay, aqırınlap jónine keteberdi.

Tuye sespey qatıp, ólip qaldı.

Bul waqıyaǵa bir men emes hámme halıq bolıp hayran qaldıq…

SUZEWIK BUǴA

Biziń sol awılda taǵı da bir hayran qalarlıq waqıya boldı. Padada jurgen kutá suzewik, heshkimge kush bermeytuǵın bir buǵa bar edi. Ózin kórgenińizde de juregiń suwlaydı. Pil me eken deyseń. Kózleri masaladay janǵan. Qabaqları uyilgen. Shaqı ógizdikinen uzın emes, kelte ǵana. Biraq tik, kutá nıq. Awzında kóbik, jaraǵan ulektey.

Ózinen basqa buǵanı, ógizdi kóreǵoysa bes juz qádem jerden ókirinip, shıńǵırıp, tómennen gózlep keledi. Onıń menen heshqanday buǵa, eń iri ógizler de tiresip suzise almaydı. Qashıp qutılsa qutılǵanı, bolmasa putkil awıl bolıp zorǵa arashalap aladı. Bolmasa mayıradı, yamasa óltiredi.

Adamlar da onnan ólerdey qorqadı. Eger shebine shıqsań tırqırtaıp quwadı. Suzip, pátpelektey ushırıwdan da qaytpaydı.

Adamlar oǵan «adamxor buǵa, suzewik buǵa» dep at qoyıptı. Sonlıqtan da adamlar oǵan tiymeydi. Kórgen jerde «háwkem, háwkem» dep, erkeletip óteberedi. Biraq onıń sonsha ashıwlı, suzewikligine qaramastan, onı hámme adam jaqsı kóretuǵın edi. Onı mallardıń erkesi, sáni desetuǵın edi.

Keshte qorasına kelse keledi, kelmese jáne bir qoraǵa baradı, bolmasa awıl arasında-aq jure beredi. Iyesi biyshara sońǵı 3-4 jıldıń ishinde bir de mártebe shaqına jip tiygize alǵan emes. Biraq ta hesh waqıtta ol awıldıń mallarınan ayrılǵan emes. Dalada da jalǵız qalmaydı. Awıldıń malları menen azanda qosılıp, keshte qaytıp keledi.

Bir kunleri suzewik buǵa eki kun udayına awılǵa kelmedi. Padashı da sastı, qayda qalǵanın bilmedi. Awılda onı tek ǵana iyesi emes, hámme joǵalttı. Ol suzewik buǵa awıldaǵı mallardıń sánindey kórindi. Baladan-shaǵa hámme qayǵırıstı. Hátteki padashı da:

- Meniń duzde jurgendegi suyenishim edi, malǵa heshkimdi jolatpaytuǵın edi – qapa boldı.

16

Bizler kóp adam bolıp ushinshi kuni azanda izlep kettik. Awıldan 4-5 shaqırımday jer astıq. Aqırında tabalmay, Qiyat jarǵannıń ishi menen kiyatırsaq, izlep jurgen suzewik buǵamız bir jerde tik jardı suzip tur. Abaylap qarasaq bir jolbarıstı buyirinen suzip qısıp tur eken. Shaması jolbarıs menmenlik etip artınan aynala bergende bul shaqqanlıq etip suzip, jarǵa qısqan bolsa kerek, jolbarıstıń artqı ayaǵı jerge tiye almaǵan. Ekinshiden buǵanıń shaqları pát penen jolbarıstıń buyirine ótken.

Bizlerde qorqınısh payda boldı. Eger jolbarıs tiri bolıp bosansa, hámmemizdi kul-talqan etedi dep oyladıq. Nede bolsa

«háwkem, háwkem» dep bizler buǵaǵa jaqınlap bara berdik. Elli qádemdey jaqın barsaq jolbarıs ólgen eken. Bizler háwkemlep jáne de jaqınlastıq. Suzewik buǵa bizlerge arqa suyedi me, áytewir shaqın tartıp aldı, keyin sál shegindi de quladı. Bizler, «háwkem, jániwarım» dep qasına bardıq. Bizler barǵannan-aq buǵa shirenip, bir dem aldı da jan tapsırdı. – Ush kun udayına jolbarıstı qısıp uslap turıp, hál-dármanı qurıǵan ǵoy! – dep boljadıq. Bizler jolbarıstı suzip óltirgen kushine tásiyin qalsaq ta, onıń ólip qalǵanına qapa boldıq.

MENMENLIK ZAWALÍ

Bir kunleri Tallıq bolısına qaraslı Muyten elatı – jolbarıs bizlerge kun bermeytuǵın boldı, mal-hálimizdi qoymadı, endi adamǵa da awız salayın dep kiyatır. Bunıń hálekshiliginen jurtlar paqır-puqarashılıǵınan qaldı.Bunıń bir

sharasın kóriwińizdi soraymız», - Tórtkuldegi pristavka arıs jiberipti.

Pristav bul arızǵa eziwi qulaǵına jetkenshe, kóz jas shıqqansha ishek-silesi qatıp kulipti.

Ańshılıqtı jaqsı kóretuǵın Aleksandr Zlobin degen otryad baslıǵı bar eken. Sonı shaqırıptı hám onıń otryadındaǵı jergilikli jaǵdaydı jaqsı biletuǵın biraz nókerlerdi de shaqırtıp:

-Bir jolbarıs Tallıq bolısında eldi buldirip atırıptımısh, bul ras pa? – dep soraptı. Jergilikli nókerler de birazı, - durıs shıǵar. Eger jolbarıs óshikse, hesh nárseni tıńlamaydı. Adamdı da maldı da qıyrata beredi, - dep juwap beripti.

-Onda bul arızdıń jóni bar eken ǵoy, - dep murtın sıypap kózin alartıptı. Aleksandr Zlobin shaqqanlıq penen ornınan turıp:

-Taqsır, usı operaciyanı maǵan tapsırıwıńızdı sorayman, - dep soranıptı. Sonda pristav Zlobinge, - otryadıńız benen barıp qayt, el tınıshlansın, -

degen eken.

Aleksandr Zlobin orta jaslarǵa jaqınlaǵan, heshbir urıslarda bolıp kórmegen, keńsede, xojalıq jaqlarında islep oficerlik chinge iye bolıp jurgen sıpayı jigit edi. Ańshılıqtı jaqsı kórgen menen biraq qırǵawıl, qoyan, uyrek, ǵazdan basqa heshnárse awlap kórmepti. Onı da óziniń otryadı menen awlaydı eken.

Birneshe kun jurip, Zlobin otryadı menen Chimbayǵa kelipti.

17

Qaydan esitkenin bilmeymen, bir kunleri meni shaqırıp adam keldi. Dárhal qarıwım menen Zlobinge keldim. Onı men burınnan tanıytuǵın edim. Ol maǵan bul awhaldı bayan etti de:

- Sen bizlerdi baslap bar! – dedi. Ańshılıq dese turmaytuǵınımdı bilesizler ǵoy, baslap jóneldim.

Erteńine jolbarıstıń buldirip atırǵan elatına keldik. Rastan da eldiń jolbarıstan mıqlı qáwpi bar eken.

Adamlar bizlerge jolbarıstıń qayda ekenin kórsetti. Jolbarıs kólge jaqın qalıń qamıslıqtıń arasında eken. Men Zlobinge jolbarıstıń sonday shaqqan hám kushli haywan ekenin, jolbarıstı atıw, óltiriu ushın ózinen de beter shaqqanlıq, tapqırlıq talap etiledi, - dep jáne jolbarıstıń biraz qásiyetleri, minezleri tuwrasında ayttım.

Ol:

-Chepuxa, qolda jaraq turǵanda, sonsha otryad penen bir haywandı ata almay nesi bar, - dep otryadına, - meniń artımnan sap tartıp juresizler, meniń ruxsatımsız atpaysızlar, - dedi.

Hámme Zlobinniń izine erip kiyatırmız. Bir waqıtları jolbarıstı kórdik.Jolbarıs jalańlap, eki kózin bizlerden ayırmay otır eken. Zlobin qolda naganı menen tuwrı tartıp kiyatır. Juz qádemdey jer qaldı.

-Kimde-kim mensiz atadı eken, onı atıp taslayman. Usı jerde báriń de toqtań, men ózim ataman, - dedi. Meniń shıja-pıjam shıqtı:

-Jalǵız barmay-aq qoyıń, házir usı jerden-aq ózim besatar menen atıp bereyin, jolbarıs atılǵan oqtay shaqqan boladı, - desem, kewline awır alayın dedi. – Chepuxa –dewi menen ójetlenip, jalǵız ózi jolbarısqa qaray jurdi.

Jolbarısqa Zlobin qırq qádemdey jaqın bardı. Ol jolbarıstıń quyrıq beti tamanlaw jaǵınan baratır. Jolbarıs bolsa, sır bermey, Zlobindi kórmegendey,Tek kóziniń qıyıǵın salıp qoyadı. Jáne on qádemdey jaqınlay bergende, jolbarıs jıldırımday bolıp Zlobinge ózin attı. Onıń oń qolınan tislep, jaraq-paraǵı menen qosajerge bılǵap urdı. Ekewi alısa ketti. Bizler ilajsız jaqınlap bardıq. Atayın dep umtıla bergenimde, birew artımnan qolımdı uslap toqtattı. Ózinen komanda bolmaǵansha atıwǵa bolmaydı, - dedi. Meniń janım onnan better ashıdı. Zlobindi taqlap, jolbarıstıń bizlerge de tiyisiwine sóz joq dep gumanlandım. Olar ele qutırǵan iyttey ayqasıwda. Bir máhálde:

-Aqımaqlar atıńlar! – degen Zlobinniń sesti shıqtı. Hámme mıltıq gózledi. Biraq Zlobinge tiyip keteme dep qáwipsinip,

heshkim ata almay tur. Men kóp oylanıp turmadım. Jolbarıs keselep Zlobinniń ustine shıǵbergende, jolbarıstıń qulaq shekesine berip jiberdim. Jolbarıs art beti menen jeti-segiz arshın jerge sekirip tusti de, qaytıp tura almadı. Birew quyrıq betinen jáne attı. Sonıń menen quladı.

Zlobin qanǵa bılǵasıwı menen bizlerdiń artımızdan: - óldi me?! –dep dawıslap, tikleneyin dese qolların ala almay otır eken.

«Óldi» degennen soń jaylasıp otırıp, qolınıń awırǵanın seze basladı. Bizler onı qorshap aldıq. Oń qolın jolbarıs mılja-mılja etipti.

18

Men oǵan kulip:

-Chepuxa, pitip ketedi. Tórtkulge barsań bir ayda jazadı, - dedim. Ol meniń sózime tusindi de:

-Durıs! – dedi hám tiydirińkirep aytqanıma qızarıp ketti.

JOLBARÍS MENIŃ SÁLEMIMDI ALDÍ

- Saǵan-aq jolbarıslar ushırasa bere me, seniń jolbarıstı tartatuǵın magnitiń bar ma, yamasa sennen basqa mergenshilik etip jurgen adam joq pa? – dep jorajoldaslarım tańlanatuǵın shıǵar.

Meniń ózim de usıǵan hayranman. Bul jaqlarda jolbarıs ne jesin, dep basqa bir jaqlarǵa ketsem de, maydanshılıq uzaq jaqlarda jursem de keleberedi.

Guzek kunlerdiń birinde, Quwanıshjarmanı jaǵalap qoyan, qırǵawıl atpaqshı bolıp, ermanı jıńǵıllardıń arası menen kiyatırsam topa-torıstan aldımnan tilin salańlatıp kiyatırǵan jolbarıs ushırastı. Ol da, men de bul oyda bolmaǵan ushırasıwǵa turıp qalıstıq. Ekewimizdiń aramızda on qádemdey-aq jer bar.

Jolbarıs shońqayıp otırdı, biraq, názeri mende, ırıldawı pátli.

Iyinimnen mıltıǵımdı alayın desem, qolǵa alıp gózleymen degenshe meniń isimdi pitiriwi mumkin. Qarsılasıwdıń hesh ilajı joq boldı. Dárhal qol qawsırıp eńkeyip: - sherim-sherim, janıwar! – dep sálem berip, sol turısımnan hesh burılmastan keyin shegine berdim.

Men eki juz, ush juz qádemdey jerge ketkenshe sol otırısında otırıp qaldı. Men de sálemimdi alǵannan soń, maǵan hesh ziyan etpegeni ushın oǵan

tiymedim.

АМЕТ ШАМУРАТОВ МЕНИҢ ЖОЛБАРЫСЛАР МЕНЕН ЖОЛЫҒЫСЫЎЛАРЫМ

19