Ádebiyat 10-kl
.pdfDaniya eń jamanlarınıń biri»—deydi. Bul pikirin «men onı dúzetiwge tuwılǵanman» degen sózlerinde jáne ashıǵıraq kórsetedi. Gamlet sheshiwshi túrde óz dáwirin dúzetiwdi wazıypa etip aladı. «Onı bir tegis jolga salıp jiberiw» dúnyanı tártipke salıw, tyurmalardı joq etiw, átirapındaǵı
iplaslıqlardı |
dúzetiw |
ushın dúnyaǵa kelgenmen, — dep |
oylaydı. Biraq |
bul is, bir adamnıń qolınan kelmeytuǵın |
|
edi. Gamlet |
bunday |
ullı tariyxıy wazıypanı orınlawda |
jalǵızlıq etti. Iplaslıqlardıń hámme jaqqa tamır jayıp ketkenligin sezgen, adamzattıń baxtı ushın janın azapqa salgan Gamlet óziniń ada bolmas oyına battı. Onıń optimizm tuwdırıwshı tragediyasınıń sebebi usında edi. Bul túskinliktiń satqınlıq, qorqaqlıq penen heshqanday baylanısı joq. Báribir Gamlet pessimist bolıp ólmeydi. Ol ólim aldında Goraciodan onıń janın qıynaǵan qayǵınıń tariyxın adamlarǵa aytıp beriwdi soranadı. Hátteki ólim aldında da ol keleshekke isenedi.
Shekspir «Gamlet» tragediyasında úlken áhmiyetke iye bolǵan usınday joqarı ideyalardı kórsete bildi.
«Gamlet» tragediyası adamdı húrmetlewshi hám súyiwshilik ideyaların ulıǵlap, feodallıq dúnyanıń jınayatların áshkaraladı. Angliya sarayındaǵi el biylewshiler ortasında ayqın kóringen alawızlıq, aqmaqlıq, sóz taratıwshılıq, eki júzliliklerdi ashıq túrde súwretlep berdi. Sonıń menen birge, pútin jámiyette húkim súrgen qopal, jábir, zorlıqtı, aqshaǵa tabınıwshılıqtı hám júzi qaralıqtı, baylıqqa umtılıwshılıqtı áshkara etti. XVI ásirdegi barlıq gumanistlerdi qorqınıshqa salǵan bul ózgeshelikler, eziwshilikke tiykarlangan burjuaziya jámiyetine hám onıń etaplarına qarsı qaratılǵan shıǵarma edi.
Ullı jazıwshı, shayır hám dramaturg Uilyam Shekspirdiń ayırım lirikalıq qosıqları, «Gamlet» tragediyası qaraqalpaq tiline awdarılǵan, al «Otello» qaraqalpaq mámleketlik teatrınıń saxnasında qoyıldı.
251
1. Shekspirdiń balalıq dáwiri haqqında aytıń.
2. Shekspir qanday dramalıq shıǵarmalar jazdı hám qanday máselelerge dıqqat awdardı?
3.«Gamlet» tragediyasınıń negizgi ideyasın qalay túsiniwge boladı?
4.Haq kewil, adamgershilikli Gamlettiń tragediyası nede?
5.Sizler Shekspirdiń qanday shıǵarmasın oqıdıńız? Onıń mazmunın ıqshamlap sóylep beriń.
1. Shekspir súwretlegen saray iplaslıqlarınıń ótken ásirlerdegi qaraqalpaq jaǵdayında kórinisi bar ma? Salıstırıp aytıp beriń.
252
MAZMUNÍ |
|
Ádebiyat—ruwxıy jetiklikke |
|
jetelewshiqural |
|
«Qoblan» dástanı................................................................................................ |
8 |
Ádebiyat tariyxı |
|
Orxon —Enisey jazıwları................................................................................... |
37 |
Tonıkók............................................................................................................. |
42 |
Xoja Axmet Yassawiy hám onıń «Diywani hikmet» shıǵarması...................... |
46 |
Xorezmiy hám onıń «Muhabbatnama» dástanı................................................. |
50 |
«Muhabbatnama» dástanı ................................................................................. |
52 |
Tariyxıy tolǵawlar ............................................................................................. |
54 |
Tolǵawlar .......................................................................................................... |
61 |
Kúnxoja Ibrayım ulı (1799—1880) .................................................................. |
64 |
Kún qayda......................................................................................................... |
74 |
Jaz keler me? ................................................................................................... |
75 |
Zaman ............................................................................................................. |
76 |
Oraqshılar ........................................................................................................ |
76 |
Qızılqum........................................................................................................... |
78 |
Ájiniyaz Qosıbay ulı (1824—1878) .................................................................. |
79 |
Bardur .............................................................................................................. |
98 |
Kerek................................................................................................................. |
99 |
Ne bilsin......................................................................................................... |
100 |
Gózzallar ........................................................................................................ |
100 |
Sáwdigim ........................................................................................................ |
101 |
XIX ásirdiń aqırı hám XX ásirdiń basındaǵı |
|
qaraqalpaq ádebiyatı |
|
Jańabay shayır (1890—1926) ........................................................................ |
105 |
Qazı iyshan..................................................................................................... |
106 |
Aqsúngúl......................................................................................................... |
109 |
Ayjamal........................................................................................................... |
110 |
Arzıgúl ............................................................................................ ................ |
111 |
Qulmurat shayır (1845—1927) ...................................................................... |
112 |
On toǵiz.......................................................................................................... |
115 |
Annaqul shayır (1841—1936) ....................................................................... |
120 |
Kókózekboyı................................................................................................... |
123 |
Qazıwda........................................................................................................... |
124 |
Barmeken........................................................................................................ |
124 |
Qızlardıń......................................................................................................... |
125 |
Begjan shayır (1855—1908) .......................................................................... |
127 |
Kókózek.................................................................................................... ....... |
128 |
Digildik............................................................................................................ |
129 |
Kúnlikshiligi qurısın........................................................................................ |
130 |
Qazı MáwlikBekmuxammed ulı (1885—1950) ............................................. |
132 |
Shımbay bayazı............................................................................................... |
134 |
Ne sózdur ....................................................................................................... |
137 |
Megzettim....................................................................................................... |
138 |
XX ásirdegi qaraqalpaq ádebiyatı |
|
Ábdiraman Ótepovtıń ómiri hám dóretiwshiligi (1905—1934) ...................... |
140 |
Teńin tapqan qız............................................................................................. |
144 |
Seyfulǵabit Májitovtıń ómiri hám dóretiwshiligi (1869—1938) ...................... |
161 |
Óner-bilim...................................................................................................... |
164 |
Oqıwǵa kel...................................................................................................... |
165 |
Tiri qorqaq...................................................................................................... |
166 |
Aqquw, Shortan hám Shayan......................................................................... |
167 |
Nájim Dáwqaraevtıń ómiri hám dóretiwshiligi (1905—1953) ........................ |
168 |
Batırlıq (Gúrriń) ............................................................................................ |
172 |
Mırzaǵaliy Dáribaevtıń ómiri hám dóretiwshiligi (1909—1942) ..................... |
181 |
Egis ayları ....................................................................................................... |
188 |
Kavkaz............................................................................................................ |
188 |
Ańqaw mergen................................................................................................ |
189 |
Ibrayım Yusupovtıń ómiri hám dóretiwshiligi (1929—2008) .......................... |
192 |
Bul jer ele zor boladı..................................................................................... |
205 |
Sen degende.................................................................................................... |
208 |
Bul qalanıń kóshesinen júrgende (Nókistiń 60 jıllıǵına) ................................. |
209 |
Mustaqıllıq maydanınan ótkende.................................................................... |
210 |
Tasqa kógergen gúl......................................................................................... |
211 |
Tólepbergen Qayıpbergenovtıń ómiri hám |
|
dóretiwshiligi (1929—2010) ............................................................................ |
213 |
«Qaraqalpaq qızı» (Romannan úzindi) ......................................................... |
220 |
Jáhán ádebiyatı |
|
Aleksandr Sergeevich Pushkin (1799—1837) ................................................ |
233 |
Eskertkish ....................................................................................................... |
241 |
Qısqı kesh ....................................................................................................... |
242 |
Teńizge .......................................................................................................... |
242 |
Tutqın............................................................................................................. |
243 |
Sibirge xat....................................................................................................... |
243 |
Uilyam Shekspir (1564—1616) ...................................................................... |
245 |
K. MÁMBETOV, K. PALIMBETOV.
QARAQALPAQ ÁDEBIYATÍ
10-klass ushın