Ádebiyat 7-kl
.pdfBar tamaqtı bólip jep,
Bazar qalıp barına,
Jeteklesip soyerden,
Tústik taǵı jollarǵa, Qasıq, shómish, tabaqtı, Mıqlı uslap qollarǵa,
Bir-birewge hal bolıp, Astıq biraz jerlerdi, Qaybir qumdı asalmay,
Mańlaydan tóktik terlerdi, Arqalanıp iytinip, Jıynadıq barlıq kúshlerdi, Ortamızda bir eshek, Kórpe-tósek artıwlı,
Bári góne olardıń,
Jańası joq jartıwlı,
Ortaǵa bala mingizip,
Júk artqan eshegimiz,
Átirapı tartıwlı.
Ol da arıq ólesi,
Qıstan azıp shıqtılar,
Panalap ot jep turarǵa, Bolmaǵan soń tólesi. Qara kózim jawdırap, Bayaǵı jerden shıqqanım, Úsh kún ótti aradan. Sonnan beri, doslarım, Tawıstıq barlıq awqattı,
Endi jaman tarıqtıq, Óler boldıq ashlıqtan,
Kesirtke menen tasbaqa,
Uslatpadı jew ushın,
Tasbaqa menen hákkeler. Qolımızǵa túspedi.
«Ashtıń awı júrmeydi»
Degendey-aq, doslarım,
212
Aǵashtan basqa nárse joq.
Onı jewge tamsanıp, Tańlayǵa tatır nárse joq. Kemiremiz aǵashtıń, Qıya shıqqan tamırın.
Ol da ashshı uw eken,
Shıǵaramız qamırın. Seksewildiń jasları. Boladı eken záhár-uw, Shóplerdi jep ashshıdan, Isti bet hám awzımız, Tamaqlarımız gúp bolıp, Qarlıqtı hám dawısımız.
Ólerge múmkin kún boldı,
Ol ashlıqta bir keshte,
Ortadaǵı eshekti,
Otını mol jerlerge,
Jetkennen soń jaqsılap,
Soydıq onı burshalap,
Úyitpe qıldıq hámmesin,
Zaya etpey birisin, Bir jańqadan bólistik,
Pisirip otqa terisin,
Taǵı toydıq etine,
Qalǵanların bólisip,
Saldıq tulıp qaltaǵa,
Eshektiń júgi bizlerge, Dóhmet boldı taǵı da, Góne kórpe shapandı, Tırmısh alıp arqalap, Aradan eki kún ótkende, Quladıq bir teńizge, Ayırshanıń ústinen,
Túsiw menen bul izge,
Qonıs bastıq sóyerge, Az ǵana kún mákánlap,
213
Shalshıq suwlar bar eken,
Onda balıq mol eken,
Muńaytpas degen atawı, Qonısqa qolay jer eken,
Onıń batıs jaǵında,
Terbenbes degen bar eken, Ol da biyik qum eken, Eki jaǵı qamıslıq,
Shıbını da mol eken,
Jatqarmaydı túni menen, Júreseń eplep kúni menen, Endi qaza toqıdıq,
Uslayıq dep balıqtı,
Adam boyı jerlerge,
Aparıp saldıq qazanı, Balıq tússe qazanǵa, Qarnımız toyıp balıqqa, Ashlıqlardan qutılıp, Shıqtıq az kún jarıqqa,
Jaz kúnleri edi bul,
Jalańash-jalpı elewsiz,
Júre berdik ep penen, Qaza salıp shalshıqqa, Jumıs qılıp kóp penen, Jazlar ótip bir kúni, Qılıshın súyrep qıs keldi, Qara bultlar tirkesip,
Ushqın qarlar burqırap, Muzlar qattı teńizge, Qabatlanıp jarqırap.
Jaz jaylaǵan úyrekler,
Jayıqqa ushtı shırqırap, Shalshıq suwlar muz boldı, Qaldı suwı sırqırap.
Toqpaqtan esitip qattı jel, Jaman boldı shaqıldan,
214
Endi bizge kiyim joq,
Kiyinip aw salarǵa, Jamanda bolsa etik joq, Ayaqqa endi tartarǵa, Qamıstan basqa nárse joq, Túnde salıp jatarǵa, Topıraqtan basqa nárse joq, Tamaq ushın tatarǵa,
Kóz jiberseń nárse joq, Bala-shaǵa taǵı da,
Bayaǵıday shuwlastı,
Qıs jaman keldi taǵı da,
Dártler dártke ulastı,
Endi biz ne qılarmız,
Ah doslarım, doslarım! Ólmewge sebep tabıldı,
Qarabaraq mol eken, Kebirge pitken qalıp bos,
Tabalmasań tamaqtı,
Isherlik as sol eken,
Basındaǵı dánesin, Zıyan qılmay qaǵamız, Qaǵıp alıp hámmesin, Kúnshuwaqqa jayamız, Kepkennen soń dánesin, Túyerge bizde keli joq. Digirmanlar taǵı joq.
Uwqalaymız qol menen. Qawıldırıǵın keptirip, Awzımızǵa quyamız. Sharlap alǵan tazasın. Záhárden ashshı birazı,
Ishimizdi jandırdı,
Ish awırıwdan adamlar,
Burınǵıdan da kóp óldi, Dártke dawa bolmadı,
215
Ashshı iship ish jıydı,
Onnan sońǵı bir talap, At shoqay boldı qazbaǵa,
Bul da bolsa adira,
Ízǵar jerge shıqqan soń, Qatıp qalǵan tas bolıp, Alınbaydı juwıqta,
Izley almaysań boy jazıp, Qaqaman qattı suwıqta,
Barsaq ta izlep atshoqay, Gáde tapsaq, gáde joq,
Qazarǵa túbin bel de joq, Sonıń ushın atshoqay, Alınbaydı tartsań da, Jerleri toń bolǵan soń, Ónbeydi ol juwıqta.
Ah doslarım, doslarım!
Ah jigitler, jigitler!
Oń qos boldıq jıynalıp, Posıp kelgen posqınshı, Arasınan solardıń,
Kúnde ekew óledi.
Kúnde úshew óledi.
Qıs ótpey-aq qasımız,
Qoyımshılıq boldı birtalay. Birme-birge kelgende,
Biz búyerge kelgende,
Úsh júzden aslam jan edik, Óle-óle solardan,
Qaldı bir júz elli adam,
Olardıń da júrerlik,
Deneleri de saw emes, Kimi jótel awırıw,
Kimlerin suwıq qaǵıptı,
Kimleri isken ashlıqtan, Qarawıtqan júzleri,
216
Shıqpay júrgen janı bar,
Jawdıraydı kózleri, Halıslıq penen shıǵadı, Hárbir aytqan sózleri, Íńıranadı birazı,
Kóp qayralıp tisleri,
Qurttay qaynap ishleri.
Ah doslarım, doslarım! Bul qıs ótip usılay,
Kimler ólip dalada, Kimler ólip salada, Qazası jetken bendeler,
Kúnde óldi, túnde óldi, Qalǵanımız jetistik,
Keler jılǵı jazlarǵa.
Qıstaǵı qalǵan qazanı,
Ońlastırdıq taǵı da. Bir kúnleri dúzetip,
Aparıp saldıq shalshıqqa, Qalıń muz keter-ketpeste, Sheshinip tústik suwlarǵa,
Denemiz qaq-qaq jarıldı. Tabanımız ayrıldı,
Salıp bolıp qazanı.
Tileymiz tilek hámmemiz,
Jaz shıqqan soń qıs ótip, Hámmemiz de quwandıq, Balıq mol túskey dep, Qumalaqtan pal ashtıq.
Bir palshı «balıq joq» deydi, Balıq joq, degen palshını,
Jep qoyǵımız keledi.
Balıq mol degen palshını, Qushaqlaǵımız keledi, Tartıs boldı kún menen, Ne túser eken erteń dep,
217
Uyqılamay shıqtıq tún menen.
Túni menen uyqı joq, Alıs jerge bayraqqa
At jibergen kisidey.
Jatırmız sonda oylanıp,
Ullı qayǵı túskendey,
Ala gewgim waqıtta. Alańlap turdıq hámmemiz. Balıq kóp degen oy menen, Solay boldı dámemiz.
Mardan da salıp iyinge.
Júrip jettik hámmemiz,
Qaza salǵan jerlerge, Qol-ayaǵımız qaltırap, Azanǵı túsken aq qıraw,
Isiredi ayaqtı.
Ízǵırıp esken jelleri,
Qızartadı qulaqtı, Qolǵa alǵan shıjım jip, Taldıradı barmaqtı.
Qara suwıq qayqayıp,
Saladı bizge salmaqtı, Barsaq kóldiń jaǵası, Qaymaqlasıp qatıptı, Salǵan biziń qazamız, Kórinip tur uzaqtan. Baralmay turmız jaǵada, Suwıq degen azaptan,
Aytıstıq turıp jaǵada, Ya óleyik, qalayıq,
Jaǵada búytip turǵannan, Qazaǵa tamam qarayıq.
Qazada bolsa bir nárse, Bekkem uslap alayıq, Alıp shıǵıp jaǵaǵa,
Aq mardanǵa salayıq,
218
Aparıp úyge aman-saw,
Qazanlarǵa asayıq,
Ot jaǵıp tezirek pisirip,
Sorpasına toyayıq...
Ah jigitler, jigitler, Bul turǵandı qoyayıq,
Dep hámmemiz ǵalaba, Kiyimlerdi tasladıq, Qaza salǵan jerlerge, Irkilmey jol basladıq, Bardıq qaza qasına, Hámmemiz de entelep,
Qıyaq muzdı qaq jarıp,
Bir-birimizdi jetelep. Tayaq alıp qolımızǵa, Qıysıq joldı tótelep, Barıp kórsek qazaǵa,
Aq shabaq penen aq sazan,
Sıyǵanınsha tolıptı, Quwanǵannan hámmemiz, Dawıslap ta jiberdik,
Hár balıqtı bir uslap, Saǵaǵına qol ótirdik. Ala-ala balıǵın,
Tap túbine jetirdik.
Mardanǵa salıp shıǵardıq,
Bayaǵı turǵan jaǵaǵa. Áyne sáske waqtında, Qazanı qarap biz boldıq,
Ishinde qoymay bir shabaq,
Qadaların suwırdıq, Mardanlardı toltırıp, Jaǵaǵa qarap juwırdıq, Shıǵarıp kórsek jaǵaǵa, Sanap kórsek balıqtı,
Toqsan biri túsipti,
219
Irisi hám de maydası,
Shóbiresi bolsa da,
Kópti bizge paydası,
Em edi bizge ol kúnde, Sasıq kóldiń tortası, Sonıń ushın biz onıń, Shılımın da jalaymız, Arqaladıq qaldırmay. Balıqlardıń barlıǵın, Umıttıq sonda, jigitler, Bul dúnyanıń tarlıǵın,
Arqalaw menen awılǵa, Alıp keldik kún bata, Otır eken jol qarap, Qatın menen ballar da,
Awǵa balıq túspese, Qıyın dep bul hallar da,
Kórgende bizdi quwanıp, Aldımızǵa juwırdı, Balıqtı kórip paqırlar, Quwanǵannan jıladı, Aǵajanlap kimisi,
Shabaqlardı usladı,
Aldıq bólip balıqtı.
Qapa kewildi xoshladıq.
Balıqlardıń hámmesin, Úyme-úyge teń bóldik. Birine qılap qılmastan, Hár úyge keldi bes sazan, Bir sazannıń ózine, Qaynaydı tolıp bir qazan, Az bolsa da kóp kórip, Sorpa ishtik toyındıq, Qarınımız qampayıp, Tınısh uyqılawǵa qaradıq, Urtlarımız tompayıp,
220
Qoslarda jattıq shalqayıp,
Mázi-mayram biz boldıq, Toqshılıqlar ulǵayıp, Birigip hámme oynadıq. Azanda usı toyǵanǵa, Búlbil bolıp sayradıq,
Ah jigitler, jigitler,
Júktiń kórki arshadı, Túyeniń kórki narshadı, Baydıń kórki mal menen, Qundız tutqan parshadı, Adamnıń kórki kiyimdi.
Ásirese ishimdi, Isherge tamaq bolmasa,
Kiyimińdi satarsań.
Toq bolsa tamaǵıń, Jaqsı kiyim tabarsań,
Mine kóriń, jigitler, Keshe kóship kelgende.
Kúni keshe júrgende,
Qanday edik ashlıqtan? Awǵa balıq túskeli,
Qanday boldıq abadan, Bir kún jutar tamaqqa, Qanshelli máz boldıq.
Jaysha jigit jatarma, Degendey aq, jigitler, Erte turıp taǵı da,
Arqaǵa barıp jol sheshtik,
Hámmemiz barıp kóllerge,
Keshegiden kún jıllı, Qatpaǵan eken qara suw.
Qarqıldasıp shaǵala,
Ushqan eken appaq quw.
Bardıqdaǵı jaǵaǵa, Tasladıq gúllán kiyimdi, Mardan alıp bardańlap,
221