Ádebiyat 7-kl

Qasları qara qıyılǵan.

Awızǵa úrip salǵanday.

Jetim edi biyshara,

Qayırqomı joq edi, Túrkstannan shıqqan soń, Atası menen anası,

Ólip edi bir kúnde, Arba joldıń boyında, Qalıp edi paqırlar, Qızılqumnıń oyında

Sonnan beri bul qızdı, Qasıma ertip álpeshlep,

Ishpesem de óz basım, Tapqanımdı berip em, Keynimnen qalmayol daǵı, Júrer edi aǵalap,

Hár waqıtta biyshara,

Ata-anasın aytadı,

Tómen qarap tunjırap,

Men de oǵan jılayman, Say-súyegim sırqırap,

Bazda ol qız biyshara,

Tınbay jılap shırqırap,

Mine búgin jigitler, On kún ótti aradan,

Ólim orın alǵalı.

Ata jurtı Túrkstan,

Biz sorlıdan qalǵalı.

Bes kún boldı anıqtan, Qasımdaǵı jetim qız, Maǵan joldas bolǵalı.

Al jigitler, qulaq sal!

Baslayın mine sózimdi, Túni menen bir tınbay, Astıq talay biyikti,

Onnan da beter qızdırıp,

202

Ishtegi dárt-kúyikti.

Tań saz berip atqanda,

Bir bay kóshke ilestik,

Otır eken dem alıp, Túsirip barlıq júklerin. Qursaqların qampaytıp, Qáhárlengen túklerin,

Onnan da beter uzaytıp, Qasına bardım aqırın,

Jetim qızdı jetelep,

Nan berer degen úmitim, Onnan basqa oyım joq, Boladı degen onday is, Bul bir asqan bay eken,

Tórt túligi say eken, Bıdım-bıdım bet awzı,

Bir balası bar eken.

Otır eken tórinde,

Tamaq iship tamsanıp, Ózi baydıń balası, Erke ósken eneǵar. Moynın sozdı, umtıldı, Qasımdaǵı jetimge, Qaradı da jutındı,

Ol waqları bizler de, Keynimizge shegindik, Qaytayıq dep keyinge,

Shatpaqlaǵan zatlardı, Qaǵıp saldıq iyinge, Keteyik dep atqanda. Uslap aldı shalǵaydan, Jańaǵı baydıń balası, Ózi bay bolǵan soń,

Jetti bizge nalası.

Maǵan ayttı jekirinip,

Toyǵannan soń tamaqqa,

203

Qayta-qayta kekirip,

—«Qasıńdaǵı jas qızdı»

Qayda alıp barasań?

Qayerlerge aparıp Onı malǵa satasań?

Maǵan ber mına qızıńdı, Hayallıqqa alaman.

Jaman bolsa negizi,

Qoy keynine salaman.

Aytqanımdı qılmasa, Qarqıratıp shalaman, Qáne sóyle jolawshı!

Bereseń be bul qızdı? Bermeyseń be bul qızdı?

Qanday juwap aytasań? Degen waqta men de ayttım:

Jetim edi shıraǵım, Ǵárip edi bul nashar, Ata-anası jolda ólip, Halı qıyın bolǵan soń,

Ertip edim izime,

Qondırmayın dep ǵarǵanı, Ushıǵaday júzine.

Oylap edim shıraǵım, Dep aytsam da zarımdı, Tıńlamadı esersoq Juwırıp keldi qasıma. Salıp ketti basıma, Qaramadı men sordıń, Kózden aqqan jasına, Qolımdaǵı jetimdi,

Zorlıq penen alıwǵa,

Umtılıstı antalap. Hámmeleri umtıldı, Aytayın desem arzımdı, Tórde otırǵan bayı da,

204

Ol da keldi qasıma,

Tayaq urdı ayamay, Ózim bolsam ash adam,

Ayqasıwǵa jaramay.

Ári-beri jıladım,

Kózdiń jasın buladım,

Bermeymen dep jıladım, Uzınıma quladım.

Taǵı tiydi bir tayaq,

Kózim tındı tunjırap, Esim awdı sol máhál, Qol-ayaǵım qaltırap,

Jetim ketti qolımnan,

«Aǵa» degen dawısı,

Qulaǵımdı jarıp shırqırap

Hárqaysısı urǵan soń. Awdı esim tayaqqa,

Neǵıp kúshim jetedi, Sol sekilli sayaqqa,

Qolımnan ketken jetimniń,

—«Óldim» degen dawısı, Zorǵa keldi qulaqqa.

Ári-beri júriwge,

Kelmese de hallarım, Tırbańlayman soyaqqa, Turalmayman ornımnan, Zireklep qan aǵadı, Tınbay ǵana murnımnan, Qolımnan ketken jetimge,

Barıwǵa halım jetpedi, Sawdıraǵan ayaǵım, Túrgeleyin desem de, Aytqanımdı etpeydi, Taǵı awdı eslerim,

Barlıq ǵana denemnen,

Sap bolǵanday kúshlerim.

205

Sol jetimniń zarına,

Jandı ottay ishlerim, Qayǵı menen qapadan.

Qayraldı meniń tislerim, Kúni menen taǵı da, Ońbaǵan soń ómirde,

Etken hadal islerim,

Duwrı keldi bularǵa, Keshegi kórgen túslerim Awır jara ulǵayıp,

Awdı endi eslerim,

Azap boldı udayı,

Kórgen mına kúnlerim,

Way, jigitler, jigitler, Ah, doslarım, doslarım, Bir waqları bolǵanda Kózimdi ashıp qarasam. Bayaǵı jerde nárse joq,

Kóshipti bay qalmastan,

Ólimdarbolǵan men sorǵa, Ráhimin salmastan, Ketken eken zulımlar,

Jetim qızdı shırlatıp, Kózdi salıp qarasam, Eki adam otır basımda,

Onnan basqa bir jan joq

Qıbırlaǵan qasımda.

Bul otırǵan kim desem, Talasıp emshek emisken, Tay qulınday tebisken,

Belǵanama quwatım,

Eki birdey qanatım, Meni taslap kete almay,

Qalǵan eken kóshlerden. Basımdı olar sıypalap, Awzıma suw tamızdı.

206

Jatqanımdı qayǵılap,

Kózinen jaslar aǵızdı, Ayttım sonda olarǵa:

— Meniń ushın jılamań,

Kózdiń jasın bulamań,

Táwekel etip hár iske, Márt bolıńlar qaytpastay.

Qarsı kelgen jawlardan,

Attıń basın tartpastay, — Dep olarǵa sóyerde, Násiyat berdim ástelep,

Bilgenimdi kóp ayttım, Sóz marjanın kestelep, Olardaǵı bul sózge,

Qayta-qayta quwandı.

—Aytqanıń ras, aǵa,—dep,

Jılaǵannan jubandı.

—Tez júreyik tursań,— dep,

Awzıma suw tamızdı.

Esimdi jıydım sonnan soń, Ornımnan zordan túrgeldim, Asıldım da olarǵa,

Keynine tez men erdim. Tún keshe eken ol waqta,

Juldızlar tur jımıńlap, Qara bulttıń qasında. Ay tur taǵı qarayıp, Úrkerlerdiń tusında, Dawıl esip taǵı tur, Saratannıń jazında. Kiyatırmız biz sonda, Úshew bolıp jol menen, Arqalanıp, jay júrip.

Eki birdey bawırım,

Betime meniń qaraydı,

—Saw bolǵaysań aǵa—dep,

207

Hal-jayımdı soraydı.

Ózleri jemey beredi,

Bir tislem nan qaldı dep,

Hállenemen mendaǵı,

Emin-erkin onı jep,

Shıqpas janǵa, jigitler,

Boladı eken hár is sep.

Qasımdaǵı quwatım,

Eki birdey qanatım, Júriwge halı qalmadı.

—Dem alayıq, aǵa dep.

Taza jerge otırdı, Adım atıp júredi,

Halı qalmay boldırdı.

Ashlıq qursın arsız jaw, Qızıl júzdi soldırdı, Qayǵı menen qapalar, Jas júregin taldırdı.

Men de otırman qasında, Eki birdey jaslardıń, Qarawıl bolıp basında. Bólinip turdı kóp dártke, Aqqan kózdiń jasında, Erinleri qıbırlap,

Qasların zorǵa qaǵadı.

Girewlenip kózleri, Shaqmaqtıń otın shaǵadı.

«Aǵa» degen dawısı,

Zorǵa-zorǵa shıǵadı,

Miyleri jaman aylanıp, Ókpe awzına tıǵadı. Jas júregi háwlirip, Shalqasına jıǵadı. Qattı esken ol samal, Betlerinen qaǵadı.

Úrgin úrıp, shań shıǵıp.

208

Aqır zaman boladı.

Hawadaǵı qara bult,

Dúnyanıń júzin sholadı. Jımıńlasqan juldızlar,

Jerge qarap sarqadı, Bul sarqqan juldızday.

Jas janlardıń óshkeni, Qayǵı menen qan jutıp. Aqıretke kóshkeni, Qaǵılısqan qara bult, Ólimniń suwın ishkeni, Burshaq penen jawınlar,

Esken qattı dawıllar, Jılay-jılay muńlınıń, Qorlıqta kúni keshkeni. Ah doslarım, doslarım!

Sholpan juldız batqanda,

Túńgi quslar oyanıp,

Japalaqlar jatqanda,

Tań da attı sarǵayıp, Qızıl-jasıl dolanıp, Kún shıǵadı uyadan, Almaday bolıp qızarıp, Kórinedi qıyadan.

Ol nege qızıl bolmasın? Ol nege shıqpay turmasın?

Qan tógilip atqanda,

Jazıqsızdan janlardı, Ǵarǵa shoqıp jatqanda, Adamnıń uslap balasın,

Mal ornına satqanda,

Miyrimsizdiń qolları, Qızıl qanǵa batqanda.

Kún shıǵıp nege ay tuwsın, Ay tuwıp nege kún shıqsın, Qıyan-keski bolǵanda,

Hal dármanım joq bolıp,

Jılǵa saylar kóp bolıp, Qızıl gúller solǵanda,

Ah jigitler, jigitler!

Tań atıp kún shıqqanda, Qasımdaǵı quwatım,

Eki birdey qanatım, Turmaqshıboldı ornınan. Sol waqları aǵalar,

Keynimizden tap boldı, Birge shıqqan joldaslar, Qurbı menen qurdaslar, Olar kórip bizlerdi,

Qushaqlasıp jıladı.

Shıday almay birazı,

Boyın taslap quladı. Dármanı ketip birazı,

Aq terektey suladı,

Bawırların jıynalıp,

Kóziniń jasın buladı,

Qasındaǵı ashtan-ash, Tolıp atqan ekewge, Taraqtaydan nan berdi. Qolına olar tiyiwden,

Qatıp qalǵan nanlardı, Qıtırlatıp kemirdi.

Maǵan da, berdi az ǵana, Bir ustaǵan-bir tal et, Men de onı jep aldım. Jep alǵan soń bulardı,

Quwat endi boyıma, Ońaldım dep oyladım,

Quwanıshım sıymay qoynıma, Sonda tústi oyıma,

Tikke turdım ornımnan,

Isenip óz halıma.

210

Kóz jiberip qarasam,

Eki birdey joldasım,

Ash ózekke túsipti. Jańaǵılardı jegen soń,

Ne bolǵanın bilmepti, Esi awıp talıptı,

Basların zorǵa shayqaydı, Qasların zorǵa qaǵadı, Hámme doslar jıynalıp.

Biri qalmay qıynalıp,

Suw tamızdı awzına, Súyep atır basların:

– Jazıl bawırım, jas jan,—dep,

Jawdır qara kózinen,

Aǵızadı jasların.

Bir waqları bolǵanda,

Esin jıydı ekewi,

Shıqpay qaldı janları,

Tamaq bolıp tirewi,

Burınǵısınan ózgerdi, Kózleriniń girewi. Sóylewge tili gúrmeldi, Amanlastı keyninen, Kelgen hasıl doslar menen,

Qushaqlastı qaytadan. Betlerinen súyisip, Tentireklep turdılar, Jaqsı boldı halları,

Bir tislem nan jegen soń, Ólmeske jetti qolları, Aǵayın jetip keyninen,

Ashıldı sarras jolları,

«Apa», «aǵa» dep baqırıp,

Quwanıstı balları,

Sol otırǵan jerlerde, Dem aldıq taǵı az ǵana,

211