Qaraqalpaq tili 7-kl

JANAPAYLARDÍ MORFOLOGIYALÍQ TALLAW

T a l l a w d ı ń j o b a s ı :

I. Sóz shaqabı. Ulıwma mánisi.

II. Morfologiyalıq belgisi: a) túrlerge bóliniwi, b) ózgermeytuǵın sóz.

III. Sintaksislik xızmeti.

T a l l a w ú l g i s i :

tek tógin tógip, suwǵarıw kerek. (Ó. X.) 4. Usını esitiwden-aq

Sorawlarǵa awızsha juwap beriù

1.Qanday kómekshi sózlerdi janapay deymiz?

2.Janapaylar qanday túrlerge bólinedi? Túrleri boyınshamısallar keltiriń.

3.Qaysı janapaylar sózge qosılıp jazıladı, qaysıları bólek, qaysıları defis arqalı jazıladı? Mısallar keltiriń.

4.Janapaylardıń tirkewish hám dánekerlerden ayırmashılıǵın aytıń.

53

2.Hám kómekshi sóziniń janapay hám dánekerlik xızmette keliwine 2 gáp jazıń. Olardıń bir-birinen ózgesheligin aytıń.

3.Janapaydıń hárbir túrin gáp ishinde keltirip jazıń.

96- shınıǵıw. Gáplerdi oqıń. Janapaylardı tawıp, olardı mánilik túrlerine ajıratıp aytıp beriń.

2. Azanda men Ámet penen Serjannıń hámdamlasıp, sóylesip turǵanın da kórip edim ǵoy. 3. Meniń ne qılıp júrgenimnen hámme xabardar eken ǵoy. (T. Q.) 4. Bárińiz de baladan adam bolǵansız ǵoy. 5. Dostıń quwanǵanda sen de quwanbasań bola ma? 6. Al qızıl shalbarına qarap, onı qulaǵırdan-aq aljastırmay tanıw qıyın emes. 7. Endi bolsa, awıl mádeniyatın kóteriwge qarsı shıǵıp atırǵanbısh. 8. Qala berdi, bazarshılardı sógip, azaplap, uratuǵın da ádetleri bar emish. (K. A.)

97- shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Janapay sózlerdiń astın sızıp, olardıń qaysı túri ekenligin hám mánilerin aytıń.

1. Awıl betten toparı menen ushıp kelip, keshe ǵana tuqım

sorap barıp turǵanday. 6. Há, aytarıńız bar ma, bir nárseni

98- shınıǵıw. Kesteden paydalanıp, tómendegi janapaylardı mánisine qaray túrlerine ajıratıp bólip jazıń.

54

§24. Modal sózler haqqında túsinik

99- shınıǵıw. Berilgen gáplerdegi qara hárip penen jazılǵan sózlerge dıqqat etiń. Olar mánili yamasa kómekshi sóz shaqaplarınan qanday ózgeshelikke iye. Zatlıq yamasa háreketlik mánilerdi bildiretuǵınlıǵına itibar beriń.

1. Álbette, bul siziń qolıńızdan keledi. (Ó. X.) 2. Elge, sóz joq, jeńis penen keledi. (Ó. A.) 3. Bálkim, ol úydiń átirapın aylanıp júrgen shıǵar. 4. Múmkin, olar jerlerin álleqashan tógip qoyǵandı. (T. Q.) 5. Qısqası, paxta ushın gúreste dáslepki jeńiske qádem attıń. (Ó. X.) 6. Awa, anaw biyik tawǵa qarap, baǵdarlap ayday ber. (T. N.) 7. Shınında, usılay bolıwı kerek.

Sóylewshiniń gáptegi aytılǵan pikirge boljaw, isenim, gúman etiw, maqullaw, biykarlaw, tastıyıqlaw t.b. sıyaqlı qatnasların bildiretuǵın sózler modal sózler dep ataladı.

Modal sózlerdiń toparına álbette, bálkim, qullası, demek, máselen, múmkin, itimal, shınında, durıs, ıras, sózsiz, awa, jaq, shaması, mısalı, máselen, tilekke qarsı, aytpaqshı t.b. sózler kiredi. Olar sóylewshiniń

rip keledi. M ı s a l ı : 1. Ol respublikamız boyınsha da birinshilikti alıwı múmkin. (S. X.) 2. Shınında da, qay waq bir waq usınday áleme-juwa sózdiń baslanatuǵınına

55

Súyindiktiń kózi jetken edi. (T.Q.) 3. Tilekke qarsı, ol kisi búgin joq, erteń keledi, — dedi. (T. Q.)

Bul mısallarda birinshi gáptegi múmkin sózi boljawdı, shamalawdı, ekinshi gáptegi shınında da modal sózi isenimdi bildirse, úshinshi gáptegi tilekke qarsı modal sózi gáptegi pikirge qıynalıw mánisin bildiredi.

Modal sózler mánili bóleklerge (túbir hám qosımtalarǵa) ajıratılmaydı. Gáp aǵzaları menen sintaksislik baylanısqa túspeydi. Sonlıqtan, olar sóz dizbeginiń bir sıńarı bola almaydı. Tek ulıwma gápke yamasa onıń bir

adam kóplik etpeydi. 2. Múmkin, oǵan Aydananıń sózleri tásir etken shıǵar. (Ó. X.) 3. Oqıwdan kóp qalıw, álbette, ózine zıyan. (G. I.)

Bul mısallarda 1 — 2-gáptegi dıqqat etilgen modal sózler ulıwma gáp penen mánilik baylanısqa túsken. Al, úshinshi gáptegi álbette modal sózi ózinen sońǵı tolıqlawısh penen mánilik jaqtan baylanısqan.

100- shınıǵıw. Oqıń. Modal sózlerdi tawıp, olardıń qanday máni bildirip kelgenin anıqlań.

1. Álbette, siz meni tanıysız. 2. Qullası, eki jılda eńsem gújireyip, awılǵa qaytıp keldim. (K. M.) 3. Ol aytqanınan qaytar, bálkim. 4. Jaq, keletuǵın olar joq. 5. Áy, yaǵ-á, olar onday aqmaq emes. (Sh. S.) 6. Shınında da, ol dostısına isengen edi. 7. Átteń, bul quwanıshı uzaqqa sozılmadı. (T.Q.)

8. Awa, awa, sennen úyrenemiz. (S. X.)

101- shınıǵıw. Berilgen gáplerdi kóshirip jazıń. Modal sózlerdiń astın sızıń. Modal sózlerdiń gápke qanday máni berip kelgenin aytıp beriń.

1. Qullası, Dúysenbaydıń sózi tawsılmadı. 2. Álbette, meniń jańalıqsız kelgen jerim bar ma, sirá. (S. X.) 3. Bul, bálkim, jıllı sóz tirilerge tiriliginde emes, ólgennen soń hám kerek ekenligin maǵan Dámegúl uqtırdı. 4. Xalqım — teńiz, men — tamshı. Demek, teńizdiń mánisin bayanlawǵa tamshısı haqılı. (I. Y.)

56

dal sózlerdiń tiyislisin qoyıp kóshirip jazıń. Olarǵa qatnaslı irkilis belgileriniń qoyılıwına da dıqqat etiń.

siz be onı jumıstan quwǵan? (I. Y.) 3. Shının aytsam, men buǵan qapa boldım. (K.S.) 4. Qısqasın aytqanda, toy ókpesiz

bolmaydı dep, ata-babalar biykar aytpaǵan. (T. Q.) 5. Menińshe, usı awılda súyenishleri bar. (T. Q) 6. Aqırı, barlıq bálamattıń aldı alınıwı zárúr. (T. Q) 7. Shaması, bir jerlerge tayıp ketip qulaǵan bolsa kerek. (Ó. X.) 8. Haqıyqatında, ol sózden utılǵan edi. (Ó. X.) 9. Demek, kún batıwǵa taqalıp qalǵan. (I. Y)

Modal sózler pútin gápten ańlatılǵan pikirge yaki onıń bir aǵzasınıń qatnasına qaray tómendegi mánilerde qollanıladı:

1. Gáptegi aytılǵan pikirge isenim bildiriw mánisinde qollanıladı. Bul mánide álbette, durısında, shınında, ırasında, sózsiz, shubhasız t.b. modal sózler keledi.

57

2.Boljaw, shamalaw, gúman etiw mánilerin bildiredi: bálkim, múmkin, shaması, qáydem, mágár, sirá t.b.

3.Maqullaw, biykarlaw, tastıyıqlaw mánilerin bildiredi: awa, joq, jaq (yaq), jaqsı (yaqshı), maqul t.b.

4.Sóylewshiniń sezimlik (emocionallıq) qatnas máni-

Bulardan basqa da modallıq mánini aytpaqshı, aytqanday, menińshe, kerisinshe, birinshiden, ekinshiden, jaqsısı, qáne, qánekey, minekey hám t.b. sıyaqlı sózler ańlatıp keledi.

104- shınıǵıw. Oqıń. Qara hárip penen jazılǵan modal sózlerdiń mánilerin aytıp beriń.

1. Jigit jandalbası zorǵa jetken bolsa itimal, qayıqqa miniwden eki iyni barıp kelip, mazası qashıp sala berdi. 2. Qarasam, Baǵdiyar qoltıǵımnan súyep atırǵan eken, shaması, jıǵıla jazlaǵan qusayman-aw. 3. Álbette, óz dostınıń jaǵdayları menen tanısıwı tiyis. 4. Írasında da, qatnası bolǵan qusaydı, azıkem hálekshilikke tústi. (Sh. S.) 5. Qullası, pulıńa qayttan bazardan sıyır satıp al, sheshe, — dep jalındım. (K. M.) 6. Awa, aqırı, inim, brigadir degenlerdiń kúndiz júreri bar, túnde júreri bar. 7. Jaqsı, Qaljan aǵa bul arzadan xabarıńız bar ma? Joq, ayta almay turǵan bir sırım bar. (S. X.)

105- shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Modal sózlerdiń astın sızıp, olardı mánisine qaray túrlerine ajıratıp aytıp beriń.

almasıw, bárin de sensiz sheshkenbiz, ele de asıqpay sheshe beremiz.

106- shınıǵıw. Gáplerdegi qara hárip penen jazılǵan sózlerdiń sinonimin tawıp, solardıń ornına almastırıp aytıp beriń.

1. Onıń kelip qalıwı itimal. 2. Írastan da, jańalıqtı kórmey otırsań ba? (S. X.) 3. Máselen, paxtashılıq penen shuǵıllanatuǵın tek biziń respublikamız emes. 4. Qullası, tańdı uyqısız atqardıq. 5. Sózsiz, wádemizden shıǵamız.

§ 26. Modal sózlerdiń sintaksislik xızmeti

Modal sózler tómendegi sintaksislik xızmetlerdi atqaradı:

1. Modal sózler pútin gáptiń mazmunına qatnaslı kiris aǵza xızmetin atqaradı. Kiris aǵza xızmetinde kelgen modal sózler gáptiń basqa aǵzalarınan útir arqalı bólinip jazıladı. M ı s a l ı : 1. Demek, aytqanı kelgen ekendá. 2. Waqtında jetip baramız, álbette. 3. Itimal, ol wádesinen shıǵar. 4. Tapsırma, sózsiz, orınlanadı. 5. Biz, múmkin, keshigemiz. 6. Joq, aytqanım-aytqan.

2. Maqullaw, biykarlaw, boljaw t.b. mánilerdegi modal sózler gáplik intonaciyaǵa iye bolıp, sóz-gáp xızmetin de atqaradı. M ı s a l ı :

—Toqta kim ol? Náziyra emes pe?

—Awa.

—Basqa adamlar joq pa?

—Joq. (B. B.)

—Joq. Men bul xorlıqqa shıday almayman. Qojban? (S. X.)

—Búgin qarsı bolǵanlar bar shıǵar?

—Álbette. (Ó. X.)

— Endi, nede bolsa, nóker saqlap, el bolıwdıń ǵamın jeńler. Amanqul biy, maqul ma?

—Maqul. (T. Q.)

107- shınıǵıw. Berilgen gáplerdi oqıń. Modal sózlerdi tawıp olardıń qanday jaǵdayda kiris aǵza, qanday jaǵdayda qospa bayanlawısh xızmetinde kelgenin túsindiriń.

59

1. Itimal, ol kútá aqıllı qabaǵan iyt bolsa kerek. 2. Durıs,

5. Bul Ótemistiń kelinshegi bolsa, itimal. 3. Joq, men buǵan isenbeymen. (K. M.)

tanıs úyiń bar ma? — Joq. (S. X.) 8. Qaysı Mırzagúl ol? Siziń klastaǵı ma? — Awa! (Sh. A.)

109- shınıǵıw. Ózleriń oqıp atırǵan kórkem shıǵarmalardan yamasa yadıńızdan modal sózlerdiń hárbir túrine bir-birden 6 gáp tawıp jazıń.

MODAL SÓZLERDI MORFOLOGIYALÍQ TALLAW

T a l l a w d ı ń j o b a s ı :

I. Sóz shaqabı. Ulıwma mánisi;

II. Morfologiyalıq belgisi: a) túrlerge bóliniwi;

III. Sintaksislik xızmeti;

T a l l a w ú l g i s i :

Sorawlarǵa awızsha juwap beriù

1. Modal sózler dep nege aytamız?

2.Modal sózler qanday mánilerdi bildiredi? Olardıń túrlerin aytıń. Mısallar keltiriń.

Tapsırmanı orınlaù

Álbette, múmkin, qısqası, menińshe, sózsiz modal sózlerin kiris aǵza etip gáp qurań hám olardıń mánilerin aytıń.

111- shınıǵıw. Oqıń. Modal sózlerdi tawıp, olardıń qanday máni bildirip kelgenin hám qanday aǵza bolıp turǵanın aytıń. Ne ushın modal sózler gáp ishinde útir arqalı bólinip jazılıwın túsindiriń.

1. Qullası, Dúysenbaydıń sózi tawsılmadı. 2. Álbette, meniń jańalıqsız kelgen jerim bar ma sirá? (S.X.) 3. Birinshi

5. Álbette, bilmewińiz itimal, Rámet aǵay. Bálkim, olar dım úndemey til biriktirip júrgen shıǵar. (Ó.X.)

TAŃLAQ

§ 27. Tańlaq haqqında túsinik

113- shınıǵıw. Oqıń. Qara hárip penen jazılǵan sózlerge dıqqat etip, ma’nilerin anıqlań.

1.Aǵa, Maqset kiyatır. —Óy degen kim?—degen Qaypan aǵanıń dawısı shıqtı. —Haw, Aytmurat aǵanıń Maqseti me? Yapırmay, bala, dım jaqsı bala-aw,— dep traktorǵa qaray júrdi.

—Way, bárekella, aman-esen elge quwıstıń ba, qosshım?— dep arqamnan qaqtı. — Pay, kelgeniń jaqsı boldı-aw. (Sh. S.)

2.Oho, sen ele úp-úlken jigit bolıp qalıpsań ǵoy. Haw,

sen balamısań, min degen soń, mine ber,— dedi Kárim.

3. Yashaqay, Sara apam kiyatır. (A. B.) 4. Írastan da, pah-pah, áne nátiyjeli is.

hal ústindegi anasın adamsız qaldırıp, aw-pawǵa alaǵada bolıp