Ádebiy til túsinigi tuwralı maǵlıwmat

Qaraqalpaq ádebiy tiliniń normalarınıń qáliplesiwinde, tolıqtırılıwında 1920-1940 jıllarda qálem terbetken shayır hám jazıwshılar, jurnalistler, túrli ilim tarawında jumıs alıp barǵan ilimpazlar áhmiyetli rol oynadı. Nátiyjede qaraqalpaq ádebiy tili jetilisken milliy ádebiy til dárejesine kóterildi, onıń durıs jazıw hám durıs sóylew ushın zárúr bolǵan til quralları jetilisip, belgili bir sistemaǵa tústi. Ádebiy tildiń mine usı jaǵdayı til mádeniyatın, yaǵnıy mádeniyatlasqan tildi bildiredi. Sol ushın ádebiy til - mádeniy til dep ataladı.

Ádebiy yaǵnıy mádeniy tildi júzege keltiriwdegi maqset - durıs sóylew, durıs jazıw quralların jaratıw. Bul qural jiyi paydalanılǵanda hám jámiyet aǵzalarınıń óz ara qatnası ushın tabıslı xızmet etkende ǵana onıń haqıyqattan da mádeniy til ekenligi tastıyıqlanadı.

Ádebiy tildi ańlı islew (normaǵa túsiriw);

Ádebiy tildiń islengen, yaǵnıy mádeniylesken halatı;

Ádebiy til normalarındaǵı geypara jerlerin jáne de qayta islew hám jetilistiriw.

Til mádeniyatı, yaǵnıy ádebiy til mádeniyatı. 2. Mádeniy tilden durıs paydalanıw menen baylanıslı bolǵan sóylew mádeniyatı. Demek, sóylew mádeniyatı mádeniy ádebiy tildi júzege keltiriw hám sóylew procesinde bul til normalarına ámel qılıwdan ibarat.

Ádebiy til normaların ilimiy jaqtan úyreniw onı ilimiy teoriyalıq jaqtan tiykarlaw hám onıń menen baylanıslı bolǵan mashqalalardıń sheshimin tabıw til iliminiń sóylew mádeniyatı tarawınıń aldında turǵan aktual máseleleriniń biri esaplanadı. Sebebi norma - sóylew mádeniyatınıń oraylıq túsinigi. Norma til qurallarınan ámelde durıs paydalanıw qádeleriniń jıynaǵı. Al ádebiy norma tildiń leksikalıq, morfologiyalıq, sintaksilik elementleriniń ishinen jámiyetke xızmet etiw ushın eń qolaylı hám durıs dep tańlap alınǵan til qurallarınıń jıyıntıǵı. Ádebiy tildiń ózine tán tárepleri, onıń rawajlanıw nızamlıqları, ondaǵı til birliklerin sóylew jaǵdayına sáykes keletuǵın etip qollanıw imkaniyatları úyrenilmey turıp mádeniyatlı sóylew haqqında sóz etip bolmaydı. Demek, til birliklerin durıs yamasa nadurıs qollanǵanımızdı biliw ushın belgili bir ólshemge zárúrlik sezemiz. áne sol ólshem norma dep ataladı.