Oqıw 4 kl
.pdf
«Kese etek»te — jerler patshanıń, xannıń jeri. Barlıq zákattı Qutlımurat beglerbegi jıynatıp aladı...
Olar jerdi ózleri ekpeydi. Jeri joq jarlılarǵa jarıǵa beredi. Olar qırman waǵında qabın alıp tayın boladı. Bunıńday adamlar awılda kóp emes. Awıldıń kópshiligi kúnin zorǵa kórip otırǵan jarımshılar. Jarımshılar jerdi tórtten birine, úhsten birine aladı...
Turımbette jalǵız ılashıqtan |
basqa |
zat |
joq. Onı |
tiklep alǵanına bir-eki jil |
boldı. |
Ákesi |
paqırdan |
da heshqanday múlk qalǵan joq. Ómiri kemtarlıq penen ótti. Turımbet esin bilgeli kisi esiginde diyqan júrip kiyatır. Bir neshe jıl Seydulla qayshılınikinde boldı. Kóp jıllar Jumash shomaqtıń xızmetin etti. Biraq, qarnı qalıqpadı. Endi ne de bolsa mań layımnan kóreyın dep, heshkimge diyqan júrmey jarımshı bolǵanına bir-eki jıl bolǵan edi.
Qutlımurat beglerbeginiń awılındaǵı ataqlı baydıń
birewi — Jumash. Jumash bay |
dese |
bay. Súriw- |
||||
súriw jılqı, pada-pada |
mal, qos ógiz, at arba |
|||||
degenniń |
neshe |
túrlisi |
sonnan |
tabıladı. |
Xannan |
|
qaǵaz alıp |
kelip |
iyelep |
otırǵan |
úsh |
júz |
tanaptan |
artıq jeri bar. Jerdiń tońı ketip, báhár jaqınlaǵanda Turımbet bayǵa baradı.
— Aǵa qolıńda ósken bala edim. Keliniń menen
ekewimiz tirishilik ete qoyayıq dep edik. Bir |
qos |
ógiz benen jer sorap kelip edim, — dedi. |
|
— Jerdi ne qılasań, onnan da bizikinde |
júre |
berseń-o... |
|
— Bir baxtımdı sınap kórejaqpan aǵa... |
|
||
— |
Boladı, el-jurttıń dástúri |
bir qos ógiz |
benen |
jer bereyin, — dedi Jumash. |
|
|
|
— |
Táńir jarılqasın, aǵa, atın |
atap berseńiz |
jaqsı |
bolar edi. |
|
|
|
— Atın atap dep, seniń ózińe bólek nırq kesiler
deyseń be, |
ógiz |
bir |
pay, |
jer |
bir pay, |
tuqım |
bir |
pay |
|||
dá... |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
— |
Tamaqtan |
awıstırıp, |
tuqımǵa |
dep |
saqlaǵan |
||||||
azıraq |
arpa jazlıq bar edi, — dedi |
Turımbet. |
|
|
|||||||
— Onda óziń bil, — dedi Jumash. |
|
|
|
|
|||||||
Hayalı menen |
ekewi |
tırbańlap |
júrip arpa |
jazlıqtı |
|||||||
egip |
boldı. |
Jazlıǵı |
qurıǵır |
da |
basına |
bolǵanday |
|||||
ırǵalıp |
tura qaldı. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
— |
Bále-máterden aman bolsa, |
bıyıl |
bir |
nárse |
|||||||
bolar, — dep Ulbosın ekewi quwanısatuǵın edi. |
|
||||||||||
— |
Aǵası-aw, jazlıqtıń kógi jaqsı emes |
pe, |
bir |
||||||||
nárse |
bola |
ǵoysa, qosıp-shatıp bir |
qashar |
alagór. |
|
||||||
— Háy, túkirip qara! — deytuǵın edi Turımbet.
Saratannıń ıssısında Ulbosın ekewi de |
kúnge kúyip |
orıp boldı. Qırman tayın bolǵanda |
eki diyqanǵa |
qabın arqalatıp Jumash keldi. |
|
—Qırman qızıllasın!
—Áwmiyin, aytqanıńız kelsin, aǵa. — Jumash qırmannıń qızılın azsınıp:
—Usı bolǵanı ma? — dep tańlandı.
—Haw, aǵa, bul az ba? — dep kúldi Turımbet.
— Sonshama jerden shıqqanı usı bolsa, quday
urǵan eken, — dedi Jumash. |
|
|
|
|
|
|||
Qırman |
súzildi. |
Aqqulasın |
bılay |
shetke |
shıǵarıp |
|||
qoydı. |
|
|
|
|
|
|
|
|
Eki |
kepshikti |
Jumashtıń |
qabına |
saldı. |
Bir |
|||
kepshikti óziniń qabına salıp taǵı |
|
bir |
kepshikti |
|||||
salayın dep atır edi. |
|
|
|
|
|
|
||
— Toqtap tur, — dedi |
Jumash, |
— |
ne |
qılıp |
||||
atırsań? |
|
|
|
|
|
|
|
|
Turımbet ań-tań bolıp qaldı. |
|
|
|
|
|
|||
— Ol nesi? Ógiz bir pay, |
jer bir |
pay, |
tuqım |
bir |
||||
pay emespedi aqırı? |
|
|
|
|
|
|
||
— |
Haw, |
aǵa, bizler tuqım alǵanımız |
joq ǵoy... |
|
||||
—Almasań qáyteyin, men alma dedim be? — dep Jumash ashıwlandı.
—Haw, aǵa, kelisim solay edi. Bizler hayalımız ekewimiz awzımızdan qara qanımız keldi ǵoy...
—Mına iyttiń balasınıń kóziniń eti ósken, — dep
Turımbetti |
qamshı menen |
tartıp jiberdi. |
Kóziniń |
aldı jarq |
etip, shekesinen |
qan zıtqıp qoya |
berdi. |
Jumash taǵı da dápine bergende Turımbet bir qolı menen shekesinen qanın súrtip turıp:
—Aǵa toqtap turıń, — dep qamshını usladı. Jumash qamshısın julıp alıp, tartıp jiberdi. Bul ret Turımbet taqat etip tura almadı. Jumashtıń qolındaǵı qamshını julıp aldı. Eki kózi ottay janıp qalshıldap:
—Urǵan qalay boladı eken, — dep Jumashtıń
tuw sırtınan tartıp jiberdi. Jumash tentireklep barıp
qırmannıń |
basında |
jatırǵan |
temir |
jabanı |
ala juwırdı. |
Qırmannıń |
bası |
bir ala |
qıyqań |
tayaq |
boldı. Bir |
máhálde: |
|
|
|
|
|
—Ah! — dep Turımbet awdarılıp tústi. Jurt
úrpeyip keyin shegindi, Ulbosın juwırıp barıp:
—Bala-shaǵańnıń iygiligin kórmegir-aw, — dep Turımbettiń basın súyedi. Turımbettiń basınan qan loqıldap aǵıp atır. Anda-sanda buwlıǵıp demin aladı.
—Háy, bul iyttiń balası ne qılatuǵın edi, — dep Jumash qırmandı qaplawǵa kiristi.
Ulbosın |
qabaqtaǵı |
suwdı |
ákelip, |
Turımbettiń |
||
awzına tamızdı. |
Basındaǵı góne, |
aydınlı |
oramaldıń |
|||
bir qosın jırtıp alıp basın |
tańdı. |
Kún |
awǵansha |
|||
basında |
otırdı. |
Kún |
awǵan |
soń, |
Turımbet azıraq |
|
esin jıynayın dedi. Biraq, qańǵalaqlap basın kótere
almadı. |
Oń |
qolın iynine |
salıp |
belinen qushaqlap, |
Ulbosın |
úyine |
zorǵa alıp |
keldi. |
Turımbetti jatqızıp |
kún batardıń aldında Ulbosın qırmannıń basına keldi. Qırmannıń basında adam da joq. Tek bolǵanı eki buwma qap, taǵı bir orta qap tur. Onnan basqa zat joq. Barlıǵın sıpırıp-sıyırıp alıp ketipti. Qalǵan biydaylardı Ulbosın úyine alıp keldi.
Sorawlar hám tapsırmalar:
1. Turımbet qanday turmısta jasaytuǵın edi?
2.Ol bayǵa ne ushın bardı?
3.Bay qanday qorlıq kórsetti?
4. |
Waqıya ne menen tamamlandı? |
|
|
5. |
Sorawlar boyınsha juwapların tawıp oqıń. |
Óz sózlerińiz |
|
|
benen túsindiriń. |
|
|
6. |
Tekstti qatnasıwshılarǵa bólip |
oqıń. |
|
|
Sózlik |
|
|
|
Qarnı qalıqpadı — qarnı toymadı |
||
|
Naqıl |
|
|
|
Ekkende joq, tikkende joq, |
|
|
|
Qırmanda tayar. |
|
|
|
JETIMNIŃ JÚREGI |
|
|
|
(Úzindi) |
|
|
|
|
J. Aymurzaev |
|
|
Qanday da bir sebep |
penen uzap |
ketsem de |
qayta-qayta awılǵa qaray berdim. Qawırsıǵan qustıń qanatınday úziginiń jırtıǵı jalbırap turǵan ılashıqtıń ústinde Jánigúl apam jan-táni menen maǵan boyın
taslap |
qarap |
turǵanday |
elesledi. |
Kózimdi |
jumıp |
jibergenim, kózimnen ıssı |
jas júzime |
sorǵalap, tula |
|||
boyım |
túrshigip |
ketti. Tońǵan kisidey iyegim qalt- |
|||
qalt ete qaldı. |
Kóz jasım sorǵalay |
berdi. |
Ókirip |
||
jılap jibere jazladım. Biraq, mınaw tanıs emes adamnan tartındım.
Alańnan |
asırılıp |
túskende |
taǵı |
da |
bir qarasam |
|||||
awıl |
kózime |
kórinbedi. |
Tanıs |
emes |
adam |
qanday |
||||
da |
bir |
sebep penen, |
ol |
da |
artına |
qarap |
qoydı. |
|||
Onnan |
keyin atınıń |
jılawın qaǵıp |
jiberdi, gúzar jolǵa |
|||||||
túsip aldına qaray rawana boldı. Men de solıǵımdı bastım. Jırtıq jeńim menen kóz jasımdı súrttim. Jol uzaq bolmasa da soqa attıń solqıldısı say-súyegimdi
sırqıratqanday |
boldı. Bul |
meniń |
atqa |
birinshi |
miniwim edi. |
Jol uzaǵan |
sayın ján-jaǵıma |
qıysayıp |
|
ta otıraman. Bazda oń qolıma tayanaman, qullası, otırıwdıń mánisin tappadım. Jambasımdı jara etip aldım.
Ímırt |
jamılıp, qas |
qaraya bergende tanıs emes |
|||||
adamnıń |
awılına |
da |
|
jettik. |
Attan tústik. |
Ol |
atın |
bayladı. Meni ertip úyine kirdi... Tanıs emes |
adam |
||||||
meni oń |
jaqqa |
esik |
betke |
otırǵızdı. Ózi |
tósewli |
||
turǵan tósektiń ústine tórge shıqtı. «Jolmırza degen batır» dep júzime jıllı shıray menen qarap qoydı. Men de onıń keypinen úkiniń kózindey kózimdi bir
awdarıp |
taslap |
qoydım. |
Sońınan |
kelinshekke jalt |
qaradım |
da otqa |
úńildim. |
|
|
Meni |
úyine |
alıp kelgen adam Jánigúldiń ógey |
||
balası |
Allaniyaz |
eken. |
Jánigúldiń |
ólgenin esitip, |
meniń tentirep júrgenimdi bilip, úyine alıp kelgen. Allaniyaz dayımnıń jıllı júzli kózqarası, meniń miyrimdi qandırdı. Quwandım, húrmetledi. Íssı awqatqa toyıp alǵannan keyin, denem balbırap, uyqı basa basladı. Kúni menen at qaǵıp silem qatıp sharshaǵanım
taǵı bar. Pırıldap uyqılap qalıppan. Azanda meni salmaǵa shomıldırıp, góne kiyimlerimdi Allaniyaz dayımnıń ózi sheship taslap, burın alıp qoyǵan ba, onnan xabarım joq, shomılıp bolǵannan keyin maǵan taza kóylek penen dambal kiygizdi, basıma taqıya kiygizip, shashımdı aldırdı.
«Balaǵa kim kúlip qarasa sol jaqın» — degendey Allaniyaz dayımnıń húrmeti maǵan ayrıqsha boldı. Qansha jatsam jattım, qansha uyqılasam uyqıladım, qálewimshe awqat ishtim. Búyirim shıǵıp, bedenime qan juwırdı. Jánigúldiń ornına Allaniyazǵa bawır bastım, ol oǵada jaqsı minezli kisi edi.
Sorawlar hám tapsırmalar:
1. Jetim balanı kim alıp keldi?
2.Allaniyazdıń úyindegi turmısı qanday?
3.«Jolmırza batır» kim ekenin muǵallimnen sorap alıń.
AŃÍZǴA AYLANǴAN SHÍNAR
S. Pirjanov
Kóz ushında alıstan kóz tartqan giddiman shınar óziniń biyik turpatı menen jáne de kórkem bolıp kózge kórindi. Onıń shar tárepten samal tartqan úlken, giddiman shaqalarında bes ásirden aslam waqıttıń sırlı namaları shertilip, insan tuyǵıları aytılıp atırǵanday edi.
— Áne Barıs inim, shınarǵa da keldik, — dedi kárwan bası quwanıshı qoynına sıymay...
Barıstıń júzi bulttan shıqqan quyashtay birden jaynap sala berdi.
— Awa, inim, ózińniń aytıp kiyatırǵan sırlı shınarıń...
Kún namazlıgerge taqalıp qalǵan edi. Keshqurın oyaq-buyaqtan jıynalǵan quslar tap usı jerge kelip, kókireklerindegi birazdan bergi sherlerin tarqatısıp, dawlı máselelerin sheshisip atırǵanday, ústi-ústine tártipsiz túrde juǵırlaspaqta. Barıs shınarǵa sálem bergen pishin bildirip qayta-qayta basın iydi.
Onıń birneshe adamnıń qushaǵı jetkisiz túbin tap kópten beri balasın kórmegen ákedey qayta-qayta sıypaladı. Nárwan shaqalarınıń jerge tiyip turǵan san-sanaqsız japıraqların kózlerine tiygizdi.
Bul jaqqa jol alǵan hárbir saparımızda usı shınar astında bir kún qonıp jolǵa shıǵamız. Óytpesek, qanday da bir alıs jolda qımbatlı bir nárseni umıtıp
qaldırǵan adamday júrisimiz ónbeydi, saparımız da kewildegidey bolmaydı. Sonlıqtan búgin usı jerde qonıp áńgimelesip, duz tatısamız, — dedi kárwan bası Barısqa qarap ayanıshlı túrde.
Erteńine jolǵa shıǵar aldında:
— Barıs tós qaltańa salıp júreseń, inim, — dep
kárwan bası bir salım duz |
salınǵan shúberek usındı. |
Bul onıń «Inim taǵı da |
duz-dámek bola bereyik» |
degeni edi. |
|
Xoshlasıw biraz kúnnen |
beri joldas bolıp, bir- |
biriniń uńqıl-shuńqılın bilip, sır-minez bolıp qalǵan kárwan iyelerine de, Barısqa da ańsatqa túspedi.
Kárwan |
jol alǵanda |
olardıń |
qarası kórinbey |
ketkenshe |
Barıs kózlerine |
jas alıp |
názerlep qarap |
qaldı. |
|
|
|
—Bayǵus bizlerge dım bawır basıp úyrenisip
qalǵan eken, |
onıń |
taǵdiri |
qalay bolar |
eken? |
— degendey |
kárwan |
bası |
da, joldası da |
awır |
oyǵa shúmdi. Sonda olardıń aldılarına dáslepki ushırasqanındaǵı:
Húw-w haq, húw-w haq,
Kórinbeydi hesh jaq,
Ashılsa eger kózim,
Nalınbas edim hesh waq,
— degen sózleri alıstan tal-tal esitilip «kóriskenshe xosh, xosh» dep turǵanday edi.
* * *
Shınar — xalqımız túsiniginde ullılıq, miyrimlilik, qaharmanlıq tımsalı. El gezgen sayaxatshı da, turmıstan tarıqqan ǵárip te, sırlas-muńlas doslar da shınar túbinde tınıǵadı. Qalayda onnan kúsh-quwat, endi júrer jolına sarras baǵıt aladı.
Sóz bolǵan ápsanadaǵı waqıyalardıń shınar átirapında órbip, shınar túbinde kewilge qonımlı sırı
sheshilgeni sonnan ibarat. |
|
|
|
Shınar b'alent-bálentke boy |
sozıp |
jasay |
beredi. |
Al, adam ómiri de usılayınsha jalǵasadı. |
|
||
Sonlıqtan ásirlerge sırlas |
shınar |
tek |
adamlar |
ushın, olardıń kúndelikli tirishiligi ushın ómir súredi degen gáplerdiń xalıq awzında aytılıp júrgeni, álbette, usındaydan kelip shıqqan bolsa kerek.
Óytkeni, shınar — adamlarǵa ómir baǵıshlaydı, insanǵa tirishilik inam etedi, keleshekke jol silteydi.
Shınar |
tuwralı |
ańız |
— |
adamlar |
tirishiligi, |
keleshegi, |
ármanı, |
baxıtqa |
jetisiw |
jolındaǵı |
|
talpınıwları |
tuwralı áń-gimelerdiń |
kishkene bir |
jıyıntıǵı. |
||
Sorawlar hám tapsırmalar:
1.Barıs (kózi ázzi jigit) qayda barmaqshı edi?
2.Kárwan bası onıń ótinishin qalay qabıl etti?
3.Xalqımız ne ushın «Ańızǵa aylanǵan shınar» — dep túsin-
gen?