Oqıw 4 kl

beremen, bir shayını hayalımız benen ekewimiz awqat qılamız, al bir shayını suwǵa taslaymız. Áne, sonıń menen tórt shayı da óziniń ornın tabadı. Bir teńge heshqanday kóp bolmaydı, — depti diyqan.

Bul gáplerdi esitken patsha kúni-túni oylanıptı. Biraq, ol diyqannıń aytqan gápleriniń mánisine hasla túsinbepti. Solay etip, patsha diyqandı aldına shaqırtıp alıptı.

jetpeydi deyseń, birin qarızıńa, birin qarızǵa berip, birin awqat qılasań, birin suwǵa taslayman deyseń. Jetpese ne ushın suwǵa taslaysań? — depti patsha.

— Qullıq taqsır, bir shayını qarızıma beremen degenim — meniń úyimde ata-anam bar. Olardan qarızım kóp, bir shayını solar ushın jumsayman. Bir shayını qarızǵa beremen degenim meniń balalarım

qılamız. Bir shayıǵa duz satıp alıp, ishimlik suwıma salaman, hesh tatımaydı. Siziń patshalıq dáwirińizde duz júdá qımbat, bir shayım suwǵa ketkeni menen barabar, — depti diyqan.

Patsha diyqannıń bul gápin esitip, sol kúnnen baslap, xalqı menen oylasıp is alıp baratuǵın bolıptı. Zatlar arzanlaptı. Xalıq kem-kemnen abadan turmıs keshire baslaptı.

Soraw hám tapsırmalar:

1.Patsha kim menen ushırastı?

2.Diyqanǵa qanday soraw berdi, ol qalay juwap berdi?

3.Diyqannıń patshaǵa bergen juwapların tekstten tawıp oqıp

mánisin aytıp beriń.

DOSLÍQ — ULLÍ BAXÍT

(Qırǵız xalıq ertegi)

Bir waqıtları dúnyada bir danıshpan ǵarrı bolıp ótken eken. Onıń jeti balası bolıptı. Biraq, olar ákesin tıńlamay, hárqaysısı óz bildigin isleydi eken.

jalǵız kiyatırǵanın kórse, uslap alıp uratuǵın bolıptı. Ǵarrı bir kúni toǵayǵa barıp, bekkem mayısqaq

toǵız shıbıq kesip ákeliptı. Ol balaların jıynap, olarǵa bılay depti:

—Balalarım, men sizlerdiń kúshlerińizdi sınap

kórmekshimen. Mine, toǵız shıbıqtı birge qosıp, bir sındırıp kóriń. Balalar gezekpe-gezek sındırıwǵa háreket jasap kóripti, biraq heshqaysısı sındıra almaptı.

Hámmesi sharshaǵannan keyin, ákesi shıbıqtı birewden hárqaysısına uslatıptı. Al, balaları shıbıqtı qıynalmay-aq sındırıp taslaptı. Sonnan keyin ǵarrı balaların qasına otırǵızıp qoyıp, bılay depti:

—Men sizlerdiń keleshek turmısıńızdan

qorqaman. Eger sizler tatıw bolıp jasasańlar, onda heshqanday dushpan sizler ushın qorqınıshlı bolmaydı. Kórdińiz be, jalǵız shıbıqtı ańsat ǵana sındırıp tasladıńız, biraq barlıǵın birge qosıp sındıra almadıńız.

Kóp keshikpey ǵarrı dúnyadan ótipti. Balaları bolsa tatıw jasay baslaptı. Kishkeneleri úlkenleriniń aytqanınan shıqpaptı. Barlıǵı jumıs islep bir-birine járdem kórsetipti.

Naqıllar

Oqıw — oy azıǵı,

Bilim — er azıǵı.

Jigitke qırq óner de az.

Aqıl kópke jetkizer, Óner kókke jetkizer.

Atalar sózi — aqıldıń kózi.

ATALAR JOLÍ — MÁRTLIKKE TOLÍ

ULLÍLARDÍŃ NÁSIYATÍ

T. Qabulov

Ómir — dárya turǵan aǵıp, Bilim — baylıq, bilim — baxıt, Yadımızda barlıq waqıt, Ullılardıń násiyatı.

Keleshegim jarqın mudam,

Qaharmanlıq — antım mudam,

Bizdi alǵa talpındırǵan,

Ullılardıń násiyatı.

Tapsırma:

Qosıqtı yadlap alıń.

ERNAZAR ALAKÓZDIŃ GÚRESI

(Ápzana)

Ernazar alakóz jas waqıtlarınan-aq kútá qarıwlı bolǵan. Ózi iri deneli, jawırını qaqpaqtay alakóz jigit eken. Onıń Ernazar alakóz dep atalıwınıń sebebi de usınnan, — deydi xalıq. Ol gúreske shıqqanda, hámel qollanıwdı bilmegen, ózi menen gúresken

Eń dáslep Ernazar alakóz awılındaǵı bolǵan toymerekelerde ózi qatarlı jigitler menen gúrese baslaǵan. Onıń gúrestegi jeńisleri tuwralı xalıq awzında kóplegen qızıqlı ańız sózler bar. Ásirese, Xiywa qalasına barıp xan palwanı menen gúreskeni haqqında aytılǵan ańız sózler xalıq arasında kútá keń taralǵan.

Xiywa xanı úlken toy bergen. Oǵan óz qol astındaǵı elatlardıń barlıǵınan bay, biylerdi shaqırǵan. Ol toyǵa qaraqalpaqlardıń da sol waqıttaǵı atqa minerleri baratuǵın bolǵan. Olar arasında

Ernazar alakózdiń awılınan da bir biy bar edi. Ol

Biy onıń tilegin orınlap óziniń atqosshısı esabında Ernazardı ertip ketken.

Xannıń palwanı ortaǵa shıǵıp gúreske shıqqan palwanlardı olay-bulay qaratpastan jıqqan da turǵan.

adam joq, bayraǵımdı beriń» dep xanǵa maqtanadı.

jalınıp qoymaǵannan keyin, biy tárepinen ruqsat beriledi. Ernazar ortaǵa shıǵadı. Xan palwanı qattı qáhár menen kelip Ernazardı olay-bulayǵa qaratpay ılaqtırıp jibermekshi boladı. Biraq, Ernazarǵa kúshi jetpeydi. Ernazar xannıń palwanın qol ushına kóterip jıynalıp turǵan xalıqtıń aldınan bir aylanadı hám xan palwanın xannıń aldına aparıp, shalqasınan túsiredi. Sol waqta Ernazardıń awılınan kelgen biy «Kóter, narım!» dep baqırıp jiberedi. Xan óz palwanınıń

— 25 pud júkti kóteredi, — deydi biy. Bunı esitken Ernazar: «Eger xannıń narları júk kótere almaytuǵın bolsa, xan ushında 25 pud júkti

pud júkti kóterip, qır-dógerek otırǵan adamlardı bir aylanıp júkti ákelip xannıń aldına taslaydı.

Xan ilajsızdan bayraqtı Ernazar alakózge beriwge

ol kóp jasay almaydı. Ernazar alakóz qaraqalpaq xalqınıń azatlıǵı ushın Xiywa xanına qarsı kóteriliske

Sózlik:

Atqosshı — járdemshi.

Pud — 16 kg shamasında

Sorawlar hám tapsırmalar:

1.Ernazar alakóz xalıq arasında palwan sıpatında qalay hám qashan kózge túse basladı?

2.Ernazardıń ótinishi qalay orınlandı?

3.Xiywa xanınıń ne sebep qáhári keledi?

4.Biydiń «Kóter, narım!» degen sóziniń mánisin muǵallimnen sorap, túsinip alıń.

5.Sizler Ernazar alakóz tuwralı nelerdi bilesiz?

WATANÍM

Sh. Payzullaeva

...Eske alıp balalıq shoq kúlkimdi Eske alıp oynap ósken jurtımdı, Bir ómirge qıymay sonda bir kúni,

Men awıldan ǵamgún bolıp qaytaman.

Onda meni kóp adamlar tanıydı, Onda ata-anam boladı sıylı,

Eske alıp ótken kúndi hár qıylı,

Men ózimnen bir nárseni joytaman.

Anam izi túsken jollar bar onda,

Atam kórgen tallar shayqalar onda,

Kewlim quwanǵanda, qulazıǵanda,

Men awılǵa ushqır attay jortaman.

Watan degen ullı túsinik barın,

Men sezimdi bilgennen soń ańladım, Dáslep besigimdi, soń bosaǵamdı, Ózimdiki etip tańladım.

Besiktiń qasınan baslanadı meniń Táy-táy basıp júrgen qádemim, Bosaǵamsań meniń tusawımdı kesken, Kóz aldımda tutıp dúnya álemin.

Házir qay jerlerge sapar sheksem de,

Saǵan asıǵaman, men saǵan Watan, Sebebi, sen meniń áziz bosaǵam,

Sen maǵan besikseń, Qaraqalpaqstan.

Soraw hám tapsırmalar:

1.Watan degen sózdiń mánisin sizler qalay túsinesiz?

2.Qosıqtı túsinip oqıp, mazmunın aytıp beriń.

BAYÍWLÍ

(Tımsal)

S. Nurımbetov

Bir bayıwlı bolıptı,

Ishine dárt tolıptı.

Qayda barsa gúlistan,

Soǵan ózi nalıptı.

Jaman kórip baǵlıqtı,

Ańsap góne tamlıqtı,

Qarastırıp hár jaqtan,

Arman-berman qańǵıptı.

Eski jay tappay hesh jerden, Ízalanıp tislengen.

Júregine as batpay Ayırılıptı eslerden.

Sonnan nawqaslanıptı,

Tek súyegi qalıptı,

Tóbesinde búlbúller,

Sayrap nama shalıptı.

Qarlıǵashlar suw shashıp,

Qumırılar jırlasıp,