Ádebiyat 6-kl

qoy keynine salǵanına jeti kún boldı, eki ǵarrımdı

ákelip berseń, lebizińe sonda inanaman, —deydi. Sol

Atlar shaptı dalaǵa,

Sıyındı quday talaǵa

Eglenbey kirdi Qarajan,

Áyne sáske waǵında, Tayshıxan jatqan qalaǵa.

At shaptım begler qıyadash,

Aqpay ma kózden selli jas,

Mendey bir iniń kelgende,

Tayshıxan aǵa xabarlas.

Oylaspaǵa kelgenmen,

Keńespege kelgenmen, Seniń menen urısıp, Ásker qırıp qan tógip, Dárbent jolǵa barǵanman, Jeti kún jattım jol ańlıp, Jeti kúnler tolǵanda, Sáhár waqtı bolǵanda, Dúbirlegen ses keldi, Inińniń janı seskendi.

Ne ándiyshe boldı dep,

Juwırıp shıqtım tawlarǵa,

Minsem tawdıń basına,—

Buwdaq-buwdaq shań keldi.

Shań astına qarasam,

Esabı joq, sanı joq,

Lek-lek jatqan qol keldi,

Ayrılmastay el keldi,

Jasıl ala tuw keldi,

Kátte qara top keldi.

52

Jekkelik ettim, xan aǵa,

Urıspaǵa men qorqıp,

Attıń basın ońǵarıp,

Qaytıp qashtım keynime.

Aǵayın bildim sizlerdi,

Kómek sorap kelgenmen,

Sen jıynay kór láshkerińdi,

Men jıynayın nókerdi.

Qara toptı súyretip, Dárbent jolǵa barayıq,

Onnan burın top atıp, Ǵayıptan kelgen áskerdiń Bárin birdey qırayıq.

At, jaraǵın olardıń,

Olja qılıp alayıq,

Qalay kórdiń, xan aǵa?

—Ha, Qarajan, Qarajan!

Inanbayman sózińe,

Mende ásker qoydıń ba? Mende nóker qoydıń ba?

Men-men degen erlerdi,

Batpansıǵan sherlerdi, Qarıwlı tuwǵan beglerdi, Óziń qırdıń, Qarajan.

Saǵan erer halım joq,

Abıray hám seniki,

Olja malı hám seniki.

Sol waqıtta qaysar Qarajannıń qattı ashıwı keledi:

«Mańlayı qara Tayshıxan!

Qolıńnan nege kelmese,

53

Qoyǵa nege salasań,

Barshınnıń ata-enesin?»

— At oynatıp men barǵanman dárbentke,

Latmanatqa ózim boldım shermende.

Jatıp edim qara tasqa bas qoyıp, Sáhár waqıtta kele berdi bir bende.

Bala bildim zańǵardı,

Shala bildim zańǵardı,

Bunday maldı, Tayshıxan,

Iyesiz keler dep pe ediń?

Belgisiz keler dep pe ediń?

Altı kúnlik jollardan,

Attıń jortqan dúbiri,

Uyqılatpadı bizlerdi.

Altı kún anıq tolǵanda,

Sáhárdiń waqtı bolǵanda,

Kele berdi bir bala.

Atları bar ırǵayday,

Moyınları quwrayday,

At ústinde kórindi meniń kózime, Qus urǵan qara torǵayday.

Bala dedim zańǵardı,

Shala dedim zańǵardı, Óltireyin seni dep,

Balaǵa qarap juwırdım.

Attan túsip juwırdı,

Tawday eken júregi,

Jumırı eken bilegi,

Kúni-túni qudaydan,

Sawash eken tilegi.

Ash jolbarıstay ıńıranıp,

Jarılǵan muzday gúńirenip,

54

Sol waqıtta ózim oylandım,

Ólmey qalǵan payda dep, Batıl dinnen dóngenmen, Bárha dinge engenmen,

Qorqqanımnan balaǵa,

Men dinimdi bergenmen.

Káliymanı úyrenip,

Haram awızdı hadallap,

Musırman bolıp kelgenmen.

Shekken jábir-japasın,

Jarasqan zawqı-sapasın,

Qolıńnan zańǵar kelmese,

Qoyǵa nege salasań?

Barshınnıń ene-atasın.

Tilimnen men berdim tuwrı zıbandı,

Qorqıp men ayttım káliyma iymandı. Shıǵar Barshınjannıń ata-enesin,

Men kútkenmen saǵan kelgen miymandı, Dáwranım dóner me bastan biyqarar,

Hár bende onıń jolında giriptar, Shıǵar Barshın qızdıń ata-enesin!

Haq jetkergen jılaǵanda zarımdı,

Ala almadım men atısıp arımdı, Órtep tur-aw sol naymıttıń kópegi, Hár mezgilge jedi toqqız narımdı.

Sol waqıtta Tayshıxan: «Jállat!» —dep qıshqırdı, jállatlar juwırıp keldi. – Barshınnıń ata-enesin alıp kelip, Qarajanǵa tapsırıń,–deydi. Olar ata-enesin alıp kelip, Qarajanǵa tapsıradı.

55

Qarajan ertip, Aqbulaqtıń boyında Barshın jatqan boz ordaǵa keldi. Barshın ata-enesin kórgen waqıtta Qarajannıń dos bolǵanın bildi.

Altın arshanı ashadı,

Jaǵası altın, jeńi zer,

Qádirli aǵam sen deydi,

Oń iynińnen kiy, deydi.

Qarajanǵa jabadı,

Súyinshi bolsın sol, deydi.

Tarttı palwan iynine,

Qarajanday qaysardıń,

Bul iynine sıymadı,

Jırtpaǵa kózi qıymadı,

Bir jeńin suǵıp,

Jelbegey taslap bir jeńin,

Attıń basın ońǵarıp,

Qayta berdi keynine.

Namazsham waqıtta aylanıp keldi, dárbenttegi dosı jatqan shatırǵa. Barshınnıń bergen inamın kórip waqtı xosh boldı. Sol tún jattı, miyman boldı, erteńine namaz waqıtta Qarajan qara atqa erdi saladı, ayıldı bekkem shaladı, at beline minip:

— Alpamıs jora, arzım bar, arzıma qulaq sal! Juwap berseń, keteyin, Barshın jatqan boz ordaǵa at oynatıp jeteyin, seniń kelgenińdi bildirip, ata-enesin quwandırıp, barıp yarıńdı ákelip, bir aqsham miyman eteyin,—deydi.

— Bar, kete ber, Qarajan jora,—deydi.

Sol waqıtta Qarajan attı ońǵarıp, qızıl qumdı aralap, áyne tústiń waqtında Baysarı jatqan boz ordaǵa bardı. Qırq adım keyinirek attan túsip, qol qawsırıp sálem berdi. «Baysarı aǵa, arzım bar, bul sózime qulaq sal!»—dedi.

56

— Aldıńda júrse tirewiń, Artıńda júrse súyewiń,

Hám perzentiń, hám balań, Qızıńdı alǵan kúyewiń, Alpamıs degen azamat, Izlep keldi keynińnen.

Qalmaqtan alar arıńdı,

Táńri berdi zarıńdı,

Dúze tursa saltanat,

Haq etpegey biymurat,

Barshın atlı qızıńdı,

Tilep keldim, bay aǵa,

Bir aqshamǵa amanat.

Sol waqıtta Barshındı,

Mingestirip qara atqa,

Qayta berdi Qarajan.

Namazsham waqıtta dárbentke,

Alıp keldi qızdı aylanıp,

Eki birdey shın ashıq,

Dárbent jolda duslasıp,

Qushaqlasıp jılasıp,

Bota kibi bozlasıp.

Alpamıs ata-enesin soraydı. Barshın elatındaǵı teń qurbı-qurdasların soraydı. Barshınnıń qalmaqqa wáde qılǵanına qırq kún bolǵan eken. Qırq kúnnen beri aqsham uyqı joq, kúndiz tınım joq, tún uyqıdan qabaǵı qatıp, reńkinen qan qashıp, Alpamıstıń jolına qarap óler hálge kelgen eken. Alpamıstı kórgen soń, kewilindegi qayǵı-dárti umıt boldı.

Ekewi dárbentte miyman boldı. Barshınnıń kózi uyqıǵa ketti. Alpamısqa jatsa, uyqı bolmadı, yarım aqsham waqtında batır jayınan turdı, shubardıń sıyırıp erin aldı.

57

Borboslaw jerge awnattı,

Attıń kózin uwqalap,

Jawırınların sıypalap,

Erin dúziw saladı,

Ayıldı bekkem shaladı,

Attı bekkem bayladı,

Shatırǵa kirdi tolıqsıp.

Barshınnıń zulpın shamal qaǵıp, uyqılap atırǵanına kózi tústi. —Bul zańǵardıń, zeynine tiyip oyatpayın, kewlin awlap, bes-altı warsaqı sóz aytıp kóreyin, —

Oyanıp mine kór attıń beline,

Ashıqlıqtan otlar tústi tánime.

Bedew minip, qıya shólde jelgenmen,

Ózim jalǵız hár islerge kóngenmen,

Min shubarǵa, júr qaytayıq, Barshın jan, Ata-enemnen máwlet alıp kelgenmen.

Minseń yarım, bókteriwge jarasar,

Ata-enem kelgey dep jolǵa qarasar,

Kóp keshikseń sebil qalmaq jurtında, Óldi deyip, baysın eli jılasar.

Sol waqıtta Barshın basın kóterip:—Aqıllı ma eken dep edim, aqmaq eken qońırat, márt pe eken dep edim, námárt eken qońırat,—dep:

58

— Sabır áyle, palwan, sabır áyle,

«Sabırlı jeter muratqa,

Biysabır qalar uyatqa».

Sabır áyleseń, raxmet bar, Biysabır bolsań, nálet bar, Sabır áyle, palwan, sabır áyle. Baysın degen jurtıńdı,

Sen de jeti jasıńda, Men de jeti jasımda,

Bilmeydi dep júr me ediń? Kálámulla qolıńda,

Jasıl qalpaq basıńda, Mektepte oqıp júrgende,

Eki ǵarrı urısqan, Urısa tura kerisken,

Jaǵaǵa qollar salısqan, Kóshipti qalmaq eline, Jeti jasta kelgenmen,

On tórtke shıǵıp qız boldım, Tayshıxan ashıq bolǵandı, Mınaw turǵan Qarajan,

Dostıń ashıq bolǵandı, Keynime jawshı salǵandı.

Qızıl tilim jalladım,

Eki birdey jawshını,

Qurı sóz benen aldadım,

Aldaǵanım sol boldı:

Atıńdı altı ay baq, dedim,

Janıńdı otqa jaq, dedim,

Altı ay on kún tolǵanda, Ullı toydı ber dedim.

Qırq kúnshilik jollardan, At qashırıp kel, dedim.

59

Mendey muńlı nashardıń,

Bası bayraq bolsın, dep, Wáde qıldım bayraqqa, Wáde qıldım qalmaqqa. Sen de altı ay atıń baq, Shiyrin janıń otqa jaq,

Súmbile tuwar sımpıyıp,

At semirer quntıyıp,

Bedewdiń jalı jatqanda,

Malıń menen qarsaqlar, Írsıldap qarda jortqanda

Sen de atıńdı qos bayraqqa,

Xannıń ullı toyında.

Ere almay keynine Men de minsem atıńa,

Qaytsań Baysın eline, Qas eterseń dushpandı,

Keynińe túser kóp qalmaq.

Jol ortaǵa barǵanda,

Jekkelik etip palwanım,

Túserseń qalmaq qolına,

Sen de bende bolarsań, Men de bende bolarman, Bir-birewdi kóre almay,

Jańa kórgen waqtımda, Árman menen ólermen.

Qalmaqqa wádem bar,

Hárkim dónse lábizinen,

Húkiminde bolar kápirdiń,

Degen sóz bar, baybetshe.

Atıń ozsa, ozdırıp al,

Atıń qalsa bayraqtan,

60

Arıń qalsa qalmaqta,

Aq bilektiń kúshi menen,

Aq nayzanıń ushı menen,

Batırlıǵıńdı bildirip al!

Tıńlasań sózimdi aytayın:

Juwap ber maǵan, qaytayın?

Sol waqta sózden qaldı Alpamıs,

Juwap berdi Barshınǵa —

Qayta berdi úyine.

Sózlik:

ǵalawıt — xabar (sóz)

selew — shólde ósetuǵın ósimlik diydarın — túrin (túsin)

sáske — azanda kúnniń biraz kóterilgen waqtı ene súti — ana súti

tal-tal — zorǵa, áste

pesin — tústen keyingi waqıt shashaw — siyrek

sáhár — tań aldı uǵlan — bala

hasa — súyenip júretuǵın tayaq ǵayıp — joq bolıw

ayıl — attıń eri awıp ketpew ushın baylanatuǵın qural-saymanlardıń biri

gúwenin — qısqa bas jip sháhár — qala

1.Bálent tawdıń basına Qarajan ne ushın sekirip shıqtı?

61