Ádebiyat 6-kl
.pdf
MUHAMMED YUSUP
(1954—2001)
Ózbekistan xalıq shayırı Muhammed Yusup 1954-jılı Ándijan wálatı
Marhamat rayonındaǵı Qawınshı awılında tuwılǵan. Ol Tashkenttegi Rus tili hám ádebiyatı institutında bilim alǵan.
Muhammed Yusup jámiyetshilikke talantlı lirik shayır sıpatında tanıldı.
Ol ta ń qalarlıq obrazlarǵa tolı poemalardıń avtorı edi. Shayır óziniń
dóretiwshilik miynet jolında birqansha poeziyalıq toplamların shıǵardı. Atap aytqanda «Tanıs terekler» (1985), «Búlbilge bir gápim bar» (1989), «Íshqı kemesi» (1981), «Aspanıma alıp ketemen», «Ózińnen kúymesin xalqım» poeziyalıq kitapları, 2001 — 2002-jılları
«Tańlamalı shıǵarmaları» jıynaǵı basılıp shıqtı. Muhammed Yusup ózbek ádebiyatın rawajlandırıwdaǵı
miynetleri ushın 1996-jılı «Doslıq» ordeni, 1998jılı Ózbekistan xalıq shayırı húrmetli ataǵı menen sıylıqlandı.
Watanım
Men dúnyanı ne qıldım,
Óziń jarıq jáhánim. Ózim hákim,
Ózim sultan,
Sen taxtı Sulaymanım,
Jalǵızım, jekkem deyin be,
Sıyınǵan káramatım, Ullılardıń ullısı,
Biyigimseń, Watanım...
232
Shadlıǵımsań, ǵumsha jarıp,
Urqan atqan izimde, Qapalansam, jubatıp, Júzińdi basıp júzime.
Qarındasım deyin be, Anam deyin be,
Sherik dártlesim deyin be,
Áptaptan da mehriń ıssı Jılıwımsań, Watanım.
Sen Máshrepseń,
Tumar bolǵan xalıqta,
Darǵa asılǵan Balxta, Nawayısań shax janında, Kámbaǵaldı qollaǵan, Yassawiyseń «meniki» dep Jurt talasıp, dawa qılǵan,
Mıń da bir sırı ashılmaǵan, Meniń sırlı jáhánim, Qorıǵımsań, Watanım.
Sen Xojentseń,
Shıńǵıs xanǵa,
Dárwazasın ashpaǵan,
Temur Málik izi menen Sırdáryadan atlaǵan, Muqannasań qarashıǵı Jalınlarǵa shashıraǵan,
Shıraqlardı kórgen shopan Shólligimseń, Watanım.
Kim Qashqardı áylep mákán,
Kim Enisey tamanda, Jalalatdiyin—Kurdistanda, Baburıń—Hindstanda,
«Bul qanday shermendelik» dep,
233
Jatarlar zimistanda,
Tarqap ketken toqsan atlı Tuqımımsań, Watanım...
Ulım deyseń aspanǵa,
Ǵıyrat bolıp usharman, Jat jurtlarda Alpamısqa,
Nóker bolıp bararman,
Qorǵap nákas perzentten Ulıǵbekti qusharman.
Ǵarsh-ǵarsh etken tisimdegi
Suwlıǵımsań, Watanım...
«Ótken kúniń —ótken kún, Óz basıńa jetken kún»,
Qádiriydi bergen jer,
Qádiriydi satqan kún. Qolın baylap,
Júregin daǵlap, Jeteklesip ketken kún,
Wah, balam!—dep aytalmaǵan
Tutlıqpamsań, Watanım.
Qaptalıńda qan jılaǵan,
Shayırıńa qarasesh, Qoqand betke jolıń tússe, Detdomlardan sorasesh!
Hesh bolmasa Usman topıraǵınan,
Ákelmekke jarasesh?
Alıslarda qurǵap qalǵan,
Qudıǵımsań, Watanım...
Shaqaları aspanǵa
Tiyip turǵan shınarım,
Ata desem,
Ulım —dep bas
234
Iyip turǵan shınarım,
Kókiregimde maqtanıshım,
Moynımdaǵı tumarım,
Meniń ushın ullılardıń
Ullısısań, Watanım!
1.«Watanım» qosıǵında tuwılǵan jerge, watanǵa súyispenshilik, qalay berilgen?
2.Shayır óziniń ishki sezimlerin qosıqta qalay súwretlegen?
1.Qosıqtı tásirli oqıp, óz sózlerińiz benen mazmunın sóylep beriń.
235
|
|
|
|
MAZMUNÍ |
|
Kirisiw ................................................................................................... |
|
|
|
5 |
|
|
|
|
|
Xalıq awızeki dóretpeleri |
|
Xalıq |
awızeki |
dóretpeleri haqqında túsinik........................................... |
6 |
||
Salt-dástúr |
jırları |
haqqında túsinik...................................................... |
8 |
||
Bádik.................................................................................................... |
|
|
|
|
11 |
Gúlapsan........................................................................................... |
|
|
.... |
12 |
|
Yaramazan........................................................................................... |
|
|
|
12 |
|
Joqlaw.................................................................................................. |
|
|
|
13 |
|
Háwjar................................................................................................. |
|
|
|
13 |
|
Sıńsıw................................................................................................... |
|
|
|
|
14 |
Toy baslaw.......................................................................................... |
|
|
15 |
||
Bet ashar ............................................................................................ |
|
|
|
15 |
|
Besik jırı .............................................................................................. |
|
|
|
18 |
|
|
|
|
|
Qaraqalpaq xalıq qosıqları |
|
Aǵları ................................................................................................... |
|
|
|
|
19 |
Qızlar |
úyge kir .................................................................................. |
|
20 |
||
Qaraqalpaq........................................................................................... |
|
|
20 |
||
Xalıq |
ráwiyatları.................................................................................. |
|
21 |
||
Maman biy ....................................................................................... |
|
|
23 |
||
Erejep |
biy........................................................................................... |
|
|
24 |
|
Turım biy............................................................................................ |
|
|
|
26 |
|
Dástanlar |
haqqında túsinik................................................................ |
28 |
|||
«Alpamıs» |
dástanı |
............................................................................... |
29 |
||
Alpamıs................................................................................................ |
|
|
|
32 |
|
«Sháryar» |
dástanı................................................................................ |
|
62 |
||
Sháryar ................................................................................................ |
|
|
|
65 |
|
|
|
|
|
Ádebiyat teoriyasınan maǵlıwmat |
|
Qaharmanlıq dástanlar haqqında....................................................... |
96 |
||||
Giperbola hám litota haqqında túsinik............................................. |
96 |
||||
|
|
|
|
Qaraqalpaq ádebiyatı tariyxı |
|
Asan qayǵı........................................................................................... |
|
|
98 |
||
Xalıq |
qáytip |
kún |
kórer .................................................................. |
100 |
|
El qádirin |
ne |
bilsin ......................................................................... |
100 |
||
236
XVIII ásirdegi qaraqalpaq ádebiyatı |
|
Jiyen Amanlıq ulı............................................................................. |
102 |
Xosh bolıń doslar ............................................................................ |
104 |
Áy jigitler, jigitler ............................................................................. |
107 |
XıX ásirdegi qaraqalpaq ádebiyatı |
|
Ájiniyaz Qosıbay ulı......................................................................... |
110 |
Ellerim bardı..................................................................................... |
110 |
Bozataw ............................................................................................. |
112 |
Berdaq Ǵarǵabay ulı......................................................................... |
114 |
Salıq................................................................................................... |
116 |
Amangeldi (tariyxıy dástan) ............................................................. |
118 |
XX ásirdegi qaraqalpaq ádebiyatı |
|
Seyfulǵabit Májitov .......................................................................... |
122 |
Oqıǵan bala........................................................................................ |
123 |
Kúlmegeysiz ǵarrıǵa........................................................................... |
124 |
Abbaz Dabılov .................................................................................. |
125 |
Námárt jigit nege dárkar? ................................................................ |
125 |
Báhár ................................................................................................ |
126 |
Sadıq Nurımbetov ............................................................................ |
128 |
Ana..................................................................................................... |
128 |
Perzentim........................................................................................... |
129 |
Miywe hám japıraq .......................................................................... |
130 |
Balon hám kirpi............................................................................... |
131 |
Ádebiyat teoriyası |
|
Kórkem shıǵarmanıń teması............................................................. |
131 |
Kórkem shıǵarmanıń tili................................................................... |
133 |
Nájim Dáwqaraev ............................................................................ |
134 |
Internatta........................................................................................... |
134 |
Izbasar Fazılov ................................................................................ |
147 |
Qara qoy............................................................................................ |
148 |
Men súyemen watan seni................................................................ |
150 |
Mırzaǵaliy Dáribaev ................................................................. |
151 |
Mıńlardıń biri.................................................................................... |
151 |
Tilewbergen Jumamuratov ............................................................... |
156 |
Qásiyetli gáwhar tas hám aqıllı shopan |
haqqında |
ertek (úzindi) .................................................................................. |
156 |
237
Ádebiyat teoriyası. Jazba ádebiyattaǵı |
ertek...................................... |
179 |
Ótegen Ayjanov .............................................................................. |
|
180 |
Aral qushaǵında................................................................................. |
|
180 |
Ibrayım Yusupov .............................................................................. |
|
188 |
Ana tilime......................................................................................... |
|
188 |
Kúnshıǵıs jolawshısına....................................................................... |
|
190 |
Poshsha torǵayǵa............................................................................... |
|
191 |
Shógirme............................................................................................ |
|
192 |
Tólepbergen Qayıpbergenov ............................................................. |
|
193 |
Qaraqalpaqnama................................................................................. |
|
194 |
Ádenbay Tájimuratov ....................................................................... |
|
196 |
Sen sulıw........................................................................................... |
|
196 |
Shaǵala................................................................................................ |
|
197 |
Uzaqbay Pirjanov ............................................................................. |
|
198 |
Qaraqalpaqpan................................................................................... |
|
199 |
Men tuwılǵan jerde.......................................................................... |
|
200 |
Qarlıǵash............................................................................................ |
|
201 |
Shawdırbay Seytov ........................................................................... |
|
202 |
Qaytarıp ber meniń Ámiwdáryamdı .............................................. |
|
202 |
Tolıbay Qabulov ............................................................................... |
|
204 |
Álem ibrat alar hayal-qızlardan...................................................... |
|
204 |
Qanday jaqsı......................................................................... |
............. |
206 |
Kúnshıǵıs |
ǵáziynesinen |
|
Zahiriddin Muxammed Babur ......................................................... |
|
207 |
Baburnama......................................................................................... |
|
208 |
Tuwısqan xalıqlar ádebiyatınan |
|
|
Maqtımqulı........................................................................................ |
|
210 |
Bolarsań............................................................................................. |
|
210 |
Dáwran tabılmas............................................................................... |
|
211 |
Abay Qunanbaev .............................................................................. |
|
212 |
Abaydıń qara sózleri.......................................................................... |
|
212 |
Rasul Gamzatov ............................................................................... |
|
216 |
Balalıqtaǵı umıtılmas waqıya............................................................ |
|
216 |
Shıńǵıs Aytmatov ............................................................................. |
|
221 |
Aq keme............................................................................................ |
|
221 |
Zulfiya ............................................................................................... |
|
229 |
Ulım, sirá urıs bolmaydı .................................................................. |
|
230 |
Muhammed Yusup ........................................................................... |
|
232 |
Watanım............................................................................................. |
|
232 |
238