Qaraqalpaq tili 6-kl

kúni bir xabardıń ushlıǵın ayttı. Kelesi jılı usı kóldiń boyında «Jeńis» atlı oqıwshılar dem alıw orayı ashıladı. Al, kóldegi sınawdan ótken qundızlar qaytadan awlanıp, Aral teńiziniń quyarlıǵındaǵı mayda kóllerge kóshiriledi eken. (S.J.)

§ 2. Buwınnıń túrleri

Sózlerdegi dawıslı ses penen dawıssız seslerdiń ornalasıw tártibine qaray buwın: 1) ashıq buwın,

2)tuyıq buwın, 3) qamaw buwın bolıp bólinedi.

1.Dawıslı sestiń jeke ózinen yamasa dawıssız sesten baslanıp, dawıslıǵa tamamlanǵan buwınǵa ashıq buwın delinedi. Mısalı: a-ta, o-ta, ba-la, qala, sa-na, so-na hám t.b.

Bul jaǵdayda dawıslı sesler artında basqa dawıssız ses kelmey, ashıq kórinip turadı.

2.Sózlerdegi buwınlar dawıslı sesten baslanıp,

dawıssız seske pitse, tuyıq buwın dep ataladı. Mısalı: al, art, iyt, ay, ań hám t.b.

3. Eger dawıslı ses dawıssızlardıń arasında kelip, buwın jasap kelse, onday buwın qamaw buwın dep ataladı. Qamaw buwın, kóbinese sóz túrinde de keledi. Mısalı: taw, tas, tal, gúz, qus, qant, qarmaq, miy-net-kesh, stil, tekst, sır, shek hám t.b.

15- shınıǵıw. Qosıqtı oqıń. Ondaǵı sózlerdi buwınǵa bólip, qanday buwın ekenin aytıń.

Oqıwshınıń atası hám anası,

Quwanǵannan muǵallimge gúl berdi.

Mekteptegi oqıp júrgen balası,

Bilmeytuǵın sabaǵınan úlgerdi.

Muǵallim shadlandı júregi tasıp,

Sonshama miyneti ketpedi bosqa.

11

Otır ol jurnaldıń betlerin ashıp, Úlgermewshi oqıwshı joq klasta.

Muǵallim de abıroyǵa sherikles,

Oqıwshınıń jaman atı shıqpasa.

Tártipli hám sabaǵınan alıp «bes»,

Miynetińdi, isenimdi aqlasa.

(X. Sap.)

16- shınıǵıw. Berilgen sózlerdi buwınǵa bólip, kóshirip jazıń. Olardıń qanday buwın ekenin aytıp beriń.

Awıl, qala, egislik, jońıshqa, xojalıq, sharwashılıq, egin, paxtashılıq, minnetleme, mashina, ádebiyat, universitet, teatr, pyesa, Nyuton, qaraqalpaq, Ózbekistan, respublika, basshılıq, tart, tórt, institut, kitapxana.

17- shınıǵıw. Tekstti oqıp, ondaǵı sózlerdi buwınlarǵa bóliń hám buwınnıń qaysı túri ekenin aytıń.

Kóz ushımızdaǵı dóńgelenip atırǵan «Biydaykól»diń de óz tariyxı bar. Ertede bul kóldiń ultanı qunarlı hám

Jazıwda kóp buwınlı sózlerdiń bir qatarǵa sıymay qalǵan bólekleri ekinshi qatarǵa buwın boyınsha ótkeriledi. Bunda tómendegi qaǵıydalar esapqa alınadı:

1. Bir buwınlı sózler ótkermelenbeydi: taw, tas, tis, suw, al, bar, ol, bir, úsh hám t.b.

12

2.Kóp buwınlı sózlerdiń aldınǵı qatarǵa sıymay qalǵan buwını yaki buwınları ótkeriledi: mek-tep, suwat, su-wıq, Gúl-jamal, Gúlja-mal, Nizamat-din, Niza-matdin, Ni-zamatdin hám t.b.

3.Buwın jasap kelgen dawıslı sestiń (háriptiń) jalǵız ózin burınǵı qatarda qaldırıwǵa yaki keyingi qatarǵa ótkeriwge bolmaydı. Ol aldınǵı yaki keyingi buwınǵa qosıp ótkeriledi: a-ta emes, ata; a-nası emes, ana-sı; á-debiy emes, áde-biy hám t.b.

4.Adam atlarınıń qısqartılıp alınǵan bas háriplerin óz aldına ótkermelewge bolmaydı: A. S. - Áwezov emes, A. S. Áwezov; B. - Yusupova emes, B. Yusupova hám t.b.

5.Bas háriplerden jasalǵan qısqarǵan sózlerdi bólip ótkermelewge bolmaydı: QR, BMSH, QMU, NMPI. Usınday sózlerge jalǵanǵan qosımtalardı ótkermelewge boladı: TashMI-ge, AQSH-tan hám t.b.

6.Cifr menen keletuǵın háripten ibarat shártli belgi hám menshikli atama sózler cifrdan bólip alınıp, keyingi jolǵa kóshirilmeydi: 6 «a» klass,

500 kg, «Foton-774» (televizor), «Il-62» (samolyot), «GAZ-69» (avtomashina) hám t.b.

18- shınıǵıw. Tekstti oqıń. Qara hárip penen jazılǵan sózlerdiń ótkermelewge bolatuǵınların bir bólek, ótkermelewge bolmaytuǵınların bir bólek terip jazıń.

Hawa rayı ózgerip ketti. Uytqıǵan samal endi ayazǵa aylandı. Qıstıń boranı baslandı. Jerde ǵıshırlaǵan qar. Jalańash qum endi jalańash emes. Appaq kóylek kiyip, tuw uzaqtan kózińdi qamastıradı. Quyashtıń kózi bultlardıń arasınan jalt ete qalsa boldı, onıń basında gúmis saǵımlar oynap, ájayıp bir aq tawǵa usap ketedi. Etegindegi jalǵız túp torańǵıl da oǵan jarasıp tur.

«Biydaykól»de muz qattı. Jazda suwınıń túsi qanday bolsa, muzı da sonday, kók-kóńbek. (S.J.)

13

19- shınıǵıw. Qosıqtı oqıń. Ondaǵı ótkermelewge bolatuǵın hám bolmaytuǵın sózlerdi atap, ótkermelewge bolatuǵın sózlerdi buwınǵa bólip, aytıp beriń.

Adam ushın altın besik,

Ata-mákan jer qádirli.

Jer qoynında tuwıp-ósken,

Baxıt tapqan el qádirli.

Keleshekke talpındırǵan, Jaslıq hújdan — yosh qádirli. Táǵdirine ortaq bolǵan,

Haq niyetli dos qádirli.

(T. Qabulov.)

ÚNLESLIK NÍZAMÍ

§ 4. Únleslik nızamı haqqında túsinik

20- shınıǵıw. Oqıń. Bul sózlerdegi túbir menen qosımtanıń arasındaǵı seslerdiń, birikken sózler menen sóz dizbekleriniń buwınlarınıń qalay únlesip kelgenligine itibar beriń.

Salıǵa, mektepke, terekke, oraqtı, qawındı, júwerini, gúnjige, lobıyadan, belbew, birqazan, aqqutan, qarabaraq, qolǵap, jarǵanat, aybalta, aqterek, tósqalta, temir jol, ayaq kiyim, biyday reńli, on bir, on jeti.

21- shınıǵıw. Qosıqtı kóshirip jazıń. Qara hárip penen jazılǵan sózlerdegi túbir menen qosımtanıń aralarındaǵı seslerdiń bir-biri menen qalay únleskenin bilip alıń.

MIYNET BAXÍT

Kún kúlip, nurlanıp iske jan bergen,

Barlıq is aynalıp miynetke kóngen.

Islewge, oqıwǵa erkinlik bizde,

Erkin miynetlerim turmıstı jeńgen.

14

Hadal miynet hár isime jaraǵan,

Miynet penen baxıt bizge qaraǵan.

Miynet baxıt hám húrmetli dańqımız,

Miynet penen men gúllenip baraman.

(N.J.)

Túbir sózlerge qosımta qosılǵanda yaki sózler birbiri menen birigip yamasa dizbeklesip kelgende, olardıń aralıǵında kelgen sesler hám buwınlar birbirine tásir etip únlesip keledi. Mısalı: awılǵa, terekke sózlerin alsaq, ondaǵı awıl, terek sózlerine qosılǵan qosımtalar da (-ǵa, -ke) túbir sózdegi dawıslı seslerdiń juwan-jińishkeligine sáykes qosılıp kelgen. Sonday-aq, awıl sózindegi keyingi l sesi

únli bolǵanlıqtan oǵan qosılǵan qosımtanıń (-ǵa) dáslepki sesi de (-ǵ) únli, al, terek sózindegi keyingi ses (-k) únsiz bolǵanı ushın oǵan qosılǵan qosımtanıń (-k) dáslepki sesi de (-k) únsiz bolıp, birbiri menen únlesip tur.

Seslerdiń bir-birine tásiri birikken sózlerdiń hám sóz dizbekleriniń aralıǵında da boladı. Mısalı:

Aytbay, aq altın sózleri aytılıwda Aytpay, aǵ altın túrinde aytıladı. Bunda Aytbay sózindegi t sesi

ózinen keyin kelgen b sesine tásir etip, ol aytılıwda p sesine aynalıp esitiledi. Al, aq altın sózinde bolsa keyingi sózdiń dáslepki sesi (a) dáslepki sózdiń keyingi sesine (q) tásir etip, aytılıwda ol ǵ sesine aynalǵan.

Túbir sóz benen qosımtanıń, buwınlardıń, sóz dizbekleriniń aralarındaǵı seslerdiń bir-birine tásir etip únlesiwine únleslik nızamı delinedi.

22- shınıǵıw. Berilgen sózler menen sóz dizbekleriniń aralıǵındaǵı únleslik nızamına qatnaslı ózgeshelikti aytıń.

15

Bólip alıw, tuwıldı, úydi, baǵshılıq, qara ala at, júre almadı, bardı, joldıń, jeti asırım, biyiklik, toǵaylıq, qalada, on qız, keldi, Qaraqalpaqstannıń, kók at, aq altın, Sársenbay.

23- shınıǵıw. Berilgen sózlerdi sızıqsha arqalı túbir hám qosımtaǵa ayırıp kóshirip jazıń. Olardıń qalay únlesip turǵanına dıqqat awdarıń.

Balalar, qızlar, terekler, eshkini, adamları, jumıstı, pitkerdim, aǵayinler, aǵalarım, kemeler, ózektiń, kóldiń, oraqtan, ótkel, attıń.

Úlgi: kól-diń, ót-kel.

24- shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Qara hárip penen jazılǵan sózlerdi túbir hám qosımtaǵa ayırıń. Sózdegi buwınlardıń juwan hám jińishke bolıp keliw sebeplerin bilip alıń.

1.Meniń aǵam úlgili traktorshı. Ol bul kásipti kishkene waqtınan baslap jaqsı kóretuǵın edi. Ol óz isine puqta, isin qayta-qayta kózden ótkeredi.

2.Sawatlı, qátesiz jazıw ushın ana tiliniń imla qaǵıydaların tıyanaqlı ózlestirip alıw kerek.

3.Kitap — bilim bulaǵı. Sol ushın da, kitaptı úzliksiz oqıp barıw kerek. Mektep kitapxanalarında hár túrli kitaplar saqlanǵan. Ásirese, balalarǵa arnalǵan kórkem ádebiy kitaplar kóplep tabıladı.

25- shınıǵıw. Gúrrińdi oqıń. Qara hárip penen jazılǵan sózlerdiń qurılısındaǵı buwınlar menen seslerdiń aralıǵındaǵı únlesiwlerdi aytıp beriń. «Gúz keldi» temasında qısqasha bayan jazıń.

GÚZ KELDI

Miyzan ayınıń birinshi sánesi keliwi menen gúz ayı baslanadı. Bul kúni mekteplerimizde jańa oqıw

16

Eger sózlerdiń aqırǵı buwını juwan bolsa, oǵan qosılatuǵın qosımtalar da juwan, aqırǵı buwını jińishke bolsa, qosımtalar da jińishke bolıp keledi: a-

ǵash-lar-dıń, gúl-ler-diń.

Sózdiń keyingi buwınınıń juwan-jińishkeligine qaray soǵan sáykes qosımtalardıń da juwan yaki jińishke bolıp jalǵanıp keliwine buwın únlesligi dep ataladı. Mısalı: bala-lar, erik-ler, tal-lar-dıń, balıq-shı-lıq, etik-shi-lik.

Biraq, -kesh, -paz, -xor, -xana, -ger qosımtaları buwın únlesligi qaǵıydasına baǵınbaydı. Olar sózdiń túbiri juwan buwınlı bolsa da, jińishke buwınlı bolsa da birdey jalǵana beredi. Mısalı: paxta-kesh,

óner-paz, xızmet-ker.

Sózdiń aqırı nk, ks, kt, rk, st qosarlı dawıssızlarına pitken sózlerge jińishke buwınlı qosımtalar jalǵanadı. Mısalı: bank-ke, tank-ti, boks-ten, tekstti, punkt-ke, park-tiń.

27- shınıǵıw. Sózlerdi oqıń. Sózlerdegi qosımtalardıń juwanjińishkeligin ayırıp, olardıń qalay únlesip kelgenligin aytıń.

Watanımızǵa, tabıslarımız, jetkilikli, ustashılıq, baylıǵımız, sútilmekti, qumırsqanıń, hújdanıń, húrmetli, mártliktiń, salıgershilik, mal sharwashılıqtan, qıslatıwdıń, jay salıwdıń, suwǵarıwdıń, suwǵarıldı, úyrektiń, ózligimiz, tazalıq, densawlıq, etikshilik, ilimpaz, jeńimpaz, emlewxana, malxana, jarasıqlı.

28- shınıǵıw. Sózlerdi buwınlarǵa bólip oqıp shıǵıń. Dáslep juwan buwınlı, keyin jińishke buwınlı sózlerdi, onnan soń juwan buwınlı qosımtalar jalǵanǵan sózlerdi, eń sońında tek jińishke buwınlı qosımtalar jalǵanǵan sózlerdi bólek-bólek kóshirip jazıń.

Otawlar, qarlıǵashlardıń, balıqshılıq, adamgershilik, punktten, tankti, kitapxana, tekstten, suwǵarılǵan,

18

qurǵaqshılıq, pillekeshler, Nókistiń, Qarajar, tawlıq, súwretshiler, japlarǵa, bankten, parkke, gúlalshılıq, temirshilik, ónerpaz, miynetkesh, awıllıq, qalalıq, jantaqlı, diyqanshılıq, toqshılıq, ǵárezsizlik, málimleme, mirátnama, saatlap, kúnler, jıllar.

29- shınıǵıw. Berilgen sóz dizbekleriniń aytılıwı menen jazılıwı aralıǵındaǵı ózgeshelikti aytıń.

Bara almadı, ala at, sarı ala, altı qız, qara qoy, qalıń qamıs, aytıp ber, jap bette, kóre almadı, ayta almadı, ala qoy, kele qoysa, ala kel, keshegi kún, sala qoy.

30- shınıǵıw. Oqıń. Gáplerdegi erinlik buwın únlesligi menen kelgen sózlerdi buwınǵa bólip kóshirip jazıń hám ondaǵı buwınlardıń qalay únlesip kelgenligin túsindiriń.

1. Gúmgúm qumlı jerlerde kóp ushırasadı. 2. Bizler Qumshúńgilge jaqın jerde jasaymız. 3. Aqsúngúl klasımızdaǵı eń tártipli oqıwshı. 4. Ústúrt keńisliginde jer astı baylıqları kóplep tabılmaqta.

5.Qalıń tutqa kirdim erte oyanıp, Japıraq terdim aq bilegim sıbanıp. Tań búlbúli tamıljıtıp sayrasa,

Men de oǵan nama qostım quwanıp.

(I. Y.)

Sózlerde buwınlardıń erinlik únlesiwi de boladı. Mısalı: búlbil, Ústúrt, dúldúl, gúmgúm, Aqsúngúl t.b.

Biraq, bunday erinlik buwın únlesligi ayırım sózlerde ǵana ushırasadı.

31- shınıǵıw. Berilgen sózlerdi kóshirip jazıń. Túbir sózlerge qosılǵan qosımtalardı aytıp beriń.

19

Oraqtıń, ǵórekti, oylasıqlı, shortannan, kólemli, kóleńkege, qudıqtan, maqluqtan, qulınlı, dúńgir.

Sorawlar hám tapsırmalar:

1.Buwın únlesligi dep nege aytamız?

2.Qanday sózlerge qosımtalar tek juwan túrinde jalǵanadı?

3.Qanday sózlerge qosımtalar tek jińishke buwın túrinde jalǵanadı? Mısallar keltiriń.

4.Buwınlardıń sózlerde juwan hám jińishke bolıp aralasıp kelgen túrlerine mısallar keltiriń.

§ 6. Ses únlesligi

32- shınıǵıw. Oqıń. Qara hárip penen jazılǵan sózlerdi buwınǵa bóliń. Ondaǵı túbir sóz benen qosımtanıń aralıǵında qatar kelgen eki sestiń aytılıwı menen jazılıwına itibar beriń.

Móreshi. Móreshi erkek adamlardan boladı. Móreshi jerdi qazıp qozaq qılıp, ústine jalpaq taxtay qoyadı. Móreshiniń ayaǵı taxtaydıń astına jayǵasadı, arbanıń arısınday juwan aǵashtıń joqarısı maslıqqa bekitiledi. Aǵashtıń tómengi basınıń ortası kesilip úlken domalaq (jumırı jalpaq) shiyshe ornatıladı. Arıs aǵashınıń orta beline awır digirman tası baylanadı. Móreshi óre aǵashtıń ortasın tesip ótkerilgen shúy tutqadan uslap, qozaqta otırıp toqılǵan alasha, bózdi taxtaydıń ústine jayıp, alashanı uzın boyına sawmalap shiyshe menen armanberman ısadı, alasha tawarda jıltıraq payda boladı.

Sózler bir-biri menen óz ara ses arqalı da

únlesip keledi. Mısalı: báhárde, kitaptı sózlerin alsaq, bundaǵı báhár sóziniń sońǵı sesi (r) únli bolǵanlıqtan, oǵan qosılǵan qosımta da únli sesten (d) baslanǵan. Al, kitap sózindegi keyingi ses

(p) únsiz bolǵanı ushın oǵan qosılǵan qosımta da únsiz sesten (t) baslanǵan.

20