Adebiyat 5 kl

BABASH ISMAYLOV

(1926 — 1985)

Babash Ismaylov — shayır, awdarmashı, sınshı hám ádebiyat izertlewshisi. Ol 1926-jılı 12-iyunde Ámiwdárya rayonında tuwılǵan. Onıń«Gúllen, Respublikam», «Geybirewdi ash búyirden», «Jıllar hám aylar», «Oqıwshılarǵa estelik» hám taǵı basqa qosıqlar toplamları basılıp shıqtı. «Adebiy izertlewshi sıpatında B. Ismaylov 1965-jılı «Kúnxojanıń ómiri hám tvorchestvosı» degen temada kandidatlıq dissertaciyasın jaqladı.

B. Ismaylov «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri» (1968), «Ózbekstan Respublikasına miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri» (1969) húrmetli ataqlarına iye.

1976-jılı «Qaraqalpaqstan Respublikası Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıǵınıń laureatı» boldı.

AWÍLÍM HAQQÍNDA QOSÍQ

Sen dep zawıqqa tolıp júrek,

Maqtanısh, shadlıq boydı alar.

Kórkeytip hám kórk súydirer,

Kolxozdıń kórkem dalası.

Júrekti terbep, jiger berer,

Miynettiń tasqın arnası.

Baǵıńa kirsem, qosıp shıray,

Jas gúldey kórkemlenemen,

Shadlıq tasıp sayray-sayray,

Baǵdıń búlbúlimen deymen.

Sorawlar hám tapsırmalar:

1.Qosıqta tuwılǵan jerge bolǵan súyispenshilik qalay berilgen?

2.Qosıqtı túsinip oqıp, mazmunın sóylep beriń.

3.«Tuwılǵan jer — altın besik» temasında gúrrińlesiw ótkeriń.

XALQÍMÍZDÍŃ ÓTMISHTEGI MIYRASLARÍNAN ÚLGILER

JIYEN AMANLÍQ ULÍ

(XVIII ásir)

Jiyen Amanlıq ulınıń ómiri hám dóretiwshiligi qaraqalpaq xalqınıń XVIII ásirdiń II yarımında ata jurtı Túrkstannan Xorezm oypatlıǵına kóshiwi menen baylanıslı. Xalıq tariyxında awır iz qaldırǵan bul waqıya tuwralı Jiyen óziniń «Posqan el» poemasın dóretti. «Jol azabı — gór azabı» dep xalıq arasında aytılǵanınday, posıp kóshiwdiń bar awırmanlıǵın Jiyen jıraw óz xalqı menen birge tartadı. Ullı talant iyesiniń qáleminen dórelgen «Posqan el» dóretpesi qaraqalpaq klassik ádebiyatınıń biybaha ǵáziynesi sıpatında ádebiyatımızdı bayıttı. Bunnan basqa Jiyen jırawdıń «Xosh bolıń, doslar», «Ílaǵım», «Ullı taw», «Ber túyemdi» hám taǵı basqa shıǵarmaları bar.

Jiyen Amanlıq ulı óziniń shıǵarmaların hám xalıq awızeki ádebiyatı úlgilerin qobız benen jırlaǵan. Sonıń ushın ol ádebiyat tariyxında jıraw atı menen belgili.

ÍLAǴÍM

Ílaq baqtım salaǵa, Bas qosıp eki balaǵa. Shırmawıqqa jayıldı,

Qolımnan shıqpay dalaǵa. Kóshpek oynap biz sorlı, Kirisip edik oyınǵa.

Men baslap edim oyındı, Qaldım ullı jalaǵa.

Biyikke shıqsam órmelep, Ílaqlarım qashıp júr,

Bir qasqırdan dúrkirep. Qasqır qanǵa batıptı, Jas ılaqtı tóbelep, Tamaqlaptı birazın, Qanın jerge sebelep.

Keyninen quwıp, qıyqıwlap, Juwırdım sonda entelep. Qasımdaǵı kópekti,

Erksizden jetelep.

Jas toltırdı kózimdi, Qasımdaǵı kópegim, Qabadı sonda ózimdi,

Jetekke júrmey dirildep.

Iyt jaqsılıq qılar ma, Ne nárseler qılsań da? Qádirińdi bilmegen, Qasqır kórip úrmegen,

Kópek joldas bolar ma?

Qolǵa alıp tayaqtı, Shaqqan basıp ayaqtı, Bir qırlardı asqanda, Kózim tústi alıstan,

Qan ishken qasqır shunaqtı. Keyninen quwdım irkilmey, Neshshe tislep barmaqtı, Kún awǵanda shalıǵıp, Eliw toǵız ılaqtı.

Jırdım zordan qasqırdan, Ílaqlardı jıynadım, Shıbın jandı qıynadım. Qamap qoyıp bir oyǵa, Qayta-qayta sanadım. Tabanıma tiydi shoq, Sanap kórsem, aǵalar, On ılaǵım birden joq.

Qula dúzde jıladım, Ólgenin bildim ılaqtıń, Jer bawırlap quladım. Endi meni ala ǵoy dep, Qudaydan ólim soradım. Esimdi jıynap bir waqta, Ján-jaǵıma qaradım. Eki kózim jaynaydı, Júriwge joq dimarım,

Oylayman sonda qıynalıp, Qalay bolar hallarım? On ılaqtı qasqırǵa,

Jegizgen soń bir kúnde, Qıyın boldı oylasam, Bul dúnyada jasarım. Ólgenin alıp ketermen, Joq aǵalar-aǵalar,

Bul kúnim de kóp bolıp, Aqıret penen azapta, Shıǵar boldı janlarım. Ishim ǵıj-ǵıj qaynaydı, Kóńlime túsip uwayım, Bolǵan soń jetim ozaldan, Ashılmaǵan mańlayım. Ústem bolıp mınaw is, Ketti ábden qolayım. Áwere ushın jaratqan, Ázelde bizdi qudayım.

Sózlik

salaǵa — sayǵa

kóshpek — qoy yamasa eshki qumalaǵı menen oynalatuǵın oyın túri

kózlerimiz alaqlap — qorqıp, albırap entelep — asıǵıp

shalıǵıp — sharshap jırdım — ayırdım

shoq — ot (ıssı)

qula dúzde — adam joq jer dimarım — kúshim

ǵıj-ǵıj — kúyip

Sorawlar hám tapsırmalar:

1.Jiyen jırawdıń balalıǵı haqqında aytıp beriń.

2.Qasqır ılaqlardı qashan wayranlaydı?

3.Jiyenniń azaplanıwı tuwralı túsindirip beriń.

4.«Bizler baxıtlı balalarmız» degen temada kishi gúrriń jazıń.

XIX ÁSIRDEGI ÁDEBIYAT

KÚNXOJA IBRAYÍM

ULÍ

(1799 — 1880)

Kúnxoja — onıń ádebiy laqabı, óziniń shın atı Jiyemurat.

Kúnxoja qaraqalpaq xalqı Xorezmge kóship kelgennen keyingi bizge belgili birinshi shayır.

Kúnxojanıń ákesi Ibrayım jarlı adam bolǵan. Ákesi qaytıs bolıp, Kúnxoja jaslay Nurxoja, Ayxoja degen inileri menen jetim qalǵan. Shayırdıń anası da qaytıs boladı. Bul jaǵdaylardı shayırdıń «Ne boldım», «Ármanda», «Ólim» degen qosıqlarınan bilemiz.

Ata-anası ólgennen keyin joqshılıq azabınan onıń turmısı júdá awırlasadı. Uzaq jaqlarǵa talap izlep ketip, kúnlikshilik etken, qoy baqqan, isher asqa, kiyer kiyimge jarımaǵan.

Kúnxoja xalıq basındaǵı awır jaǵdaylardı, kúnlikshi shopan, diyqan taǵı basqa da jallanba miynet adamlarınıń turmısın súwretleydi. Mısalı: «Shopanlar», «Oraqshılar», «Kún qayda?» hám taǵı basqa qosıqları usı temaǵa arnalǵan. Ásirese, onıń «Jaylawım» degen ómirbayanlıq qosıǵında shayırdıń tuwılıp ósken jer atların kórsetetuǵın qatarlar bar. Mısalı:

Ata jurtım Túrkstannan kelgeli,

Ata-babam qonıs basqan, jaylawım...

Qamıs orıp altaw-jetew oraqlı,

Teristóbe, Uzınqayır jaylawım...

Erjanataw menen shıǵısı Írza,

Teńizlerde awqat etken, jaylawım...

Balıq awlap Toqtas, Mantıq boyınan.. Jaylawım Jalayır, Kópir hám Bóget... Áwel-ha óskenim Kókózek boyı...

Shayır usı atalǵan jerlerdiń birewinde tuwılǵan. Biraq, turmıs qısqısına giriptar bolǵan shayır bul jerlerde kóp jasay almay basqa jerlerde ómir súrgen.

JAYLAWÍM

Ata jurtım Túrkstannan kelgeli,

Ata-babam qonıs basqan, jaylawım.

Anadan tuwǵalı, esti bilgeli,

Qatar menen oynap-ósken, jaylawım.

Kún boyına bayır etip turaqlı,

Men ketermen árman menen jıraqlı,

Qamıs orǵan altaw-jetew oraqlı,

Teristóbe, Uzınqayır, jaylawım.

Balıq awlap Toqtas, Mantıq boyınan,

Balıq shanshıp, jazda júrgen oyınan,

Shanshıp saylap júrip jayın moynınan,

Ata-babam awqat etken, jaylawım.

Alasat tabılsa, barlıq el kósher, Kóbeyip tur aramızdan qan isher, Jetim jılay, ılaq mańıray kún kesher,

Árman menen júrmen men de, jaylawım.

Jaylawım Jalayır, Kópir hám Bóget,

Suw keler me degen bizde bar úmit!

Shaqaq urar aqır bir kún qız-jigit, Árman bilen qayǵıda ósken, jaylawım.

Áwel-ha óskenim Kókózek boyı, Adamnıń jeter me shuǵılǵa oyı, Puqaranıń taymaǵaylar baq-kúyi, Arzıw-árman bilen ósken, jaylawım.

Bekman Shaǵal, Jańa suwdıń boyları,

Shaqırawıq, Múyten bóget jayları,

Jayılǵan baylardıń sansız qoyları,

Kózime totıya júrgen, jaylawım.

Kólsaǵa, Ayırsha, Terbenbes teńiz, Ásirese, Ayırshada óskenbiz, Birikkende kókeylerin keskenbiz, Árman bilen ayra túsken, jaylawım.

Sorawlar hám tapsırmalar:

1.Qosıqtıń qaysı kupletinde shayırdıń tuwılıp ósken jaylawı sóz etiledi?

2.Jer, suw, teńiz atların dápterlerińizge kóshirip jazıń.

3.Shayır tuwılǵan jerinde ne ushın jasay almaǵan?

4.Ózlerińizdiń tuwılıp ósken jerińiz tuwralı sóylep beriń.

5.Qosıqtı tásirli oqıp, mazmunın aytıp beriń.

Naqıllar

1.Kisi elinde patsha bolǵansha, Óz elińde shopan bol.

2.Er jigit elinde qádirli.

3.Erdiń kúni el menen, Eldiń kúni jer menen.

4.Qolı qıymıldaǵannıń, Awzı qıymıldaydı.

JIGIT QALQAN BOLAR ANA JURTÍNA

ÁJINIYAZ QOSÍBAY ULÍ

(1824 — 1878)

Ziywar — onıń ádebiy laqabı. Qaraqalpaq ádebiyatınıń eń belgili shayırı. Qaraqalpaqstannıń házirgi Moynaq rayonı aymaǵında tuwılǵan. Jaslayınan qosıq jazıw menen qızıqqan. Xiywadaǵı ataqlı Sherǵazıxan medresesin pitkergen. Sonlıqtan ol Shıǵıs klassik jazba poeziyasınıń dástúrlerin, janrların, obrazların XIX ásir qaraqalpaq poeziyasına endiriwde úlken miynet etken. Shayırdıń «Ellerim bardı», «Bardur», «Ayrılsa», «Kerek», «Bolmasa», «Ne bilsin», «Dáwran bolmadı», «Megzer», «Eldi kórer kún barmeken» hám taǵı da basqa biybaha qosıqlardı, «Bozataw» poemasın dóretti. Ájiniyaz muhabbat lirikasınıń sheberi.

Shayır «Ellerim bardı» qosıǵında Watandı, tuwǵan jerdi, xalıqtı jırlaydı.

Mısalı:

Tabıladı izlegenniń keregi, Kólinde bar qasqaldaǵı, úyregi, Quwları, ǵazınıń pútin búyregi, Dúnyanıń ańları kólinde bardı.

Bul qosıq ósip kiyatırǵan jas áwladtı watan súyiwshilik ruwxında tárbiyalawda úlken áhmiyetke iye.