Ana tili 4-kl

327-shınıǵıw. Tómendegi berilgen sózlerden paydalanıp, xabar gáp qurap jazıń. Tiyisli irkilis belgilerin qoyıń.

Quyash, báhár, tábiyat, jawın, terekler.

1.Hárbirgáptenkeyinqoyılǵanirkilisbelgilerinaytıpberiń.1.Hárbirgáptenkeyinqoyılǵanirkilisbelgilerinaytıpberiń.1.Hárbirgáptenkeyinqoyılǵanirkilisbelgilerinaytıpberiń.1.Hárbirgáptenkeyinqoyılǵanirkilisbelgilerinaytıpberiń.1.Hárbirgáptenkeyinqoyılǵanirkilisbelgilerinaytıpberiń.1.Hárbirgáptenkeyinqoyılǵanirkilisbelg ilerinaytıpberiń.1.Hárbirgáptenkeyinqoyılǵanirkilisbelgilerinaytıpberiń.1.Hárbirgáptenkeyinqoyılǵanirkilisbelgilerinaytıpberiń.

§ 40. Soraw gáp

329-shınıǵıw. Qosıqtı tásirli etip oqıń.

Áwelemen, dúwelemen,

Salqan iyttiń sanı menen, Qara qoydıń qanı menen,

152

—Áwez molla qayda ketti?

—Duzǵa ketti.

—Qashan keler?

—Jaz keler.

—Jaz kelmese?

—Gúz keler.

—Pállenpish,

—Sen tur,

—Sen shıq.

1. Qosıqta qanday irkilis belgileri bar?

2.Soraw belgisi qay jerde qoyılǵan?

—Ne islep atırsań, Jumagúl?

—Baǵmanshılıq etip atırman.

—Ne egeyin dep atırsań?

—Házirinshe úsh túp júzim.

1.Bul gáplerdiń mazmunında qanday ayırmashılıq bar?

153

331-shınıǵıw. Tekstti tásirli etip oqıń, sorawǵa juwap beriń. Qosıqta keltirilgen quslardıń atın aytıń.

Qaysı qus ǵarqıldaydı?

Qaysısı ǵańqıldaydı?

Qaysısı toǵaylarda

Kúni boyı toqıldaydı?

(Jalǵas Esbolǵanov)

332-shınıǵıw. Berilgen sorawlarǵa juwap jazıń.

1.Seniń jasıń neshede?

2. Sporttıń qaysı túrine qızıǵasań?

3.Qanday dógereklerge qatnasasań?

4.Keleshekte kim bolǵıń keledi?

333-shınıǵıw. Oqıń. Mazmunın aytıp beriń.

Nannıń usaǵı

—Ne terdiń, Saǵıy?

—Nannıń usaǵın.

—Jerde jatır ma?

—Minekey, awa.

—Tústi eken kimnen?

—Bilsem átteń men.

—Ne qılar ediń?

—Uyaltar edim.

—Qanday sóz benen?

—Qarap-aq kóz benen.

154

—Sen durıs aytasań.

—Jamanǵa qáyteseń...

(Ubayxan Sadıqov)

1.Qosıqtı yadlap alıń.

334-shınıǵıw. Oqıń.

1. Háy perzent, ata-anańdı húrmet qıl.

2.Kóp sóyleme.

5.Kiyimlerińdi taza tut.

1.Tekstte ne haqqında aytılǵan?

2.Bul sózler kimge qarata aytılǵan?

Mazmunı jaǵınan buyrıq, ótinish etiw, keńes beriw, talap etiw mánilerin bildiretuǵın gápler buyrıq gápler dep ataladı.

335-shınıǵıw. Kóp noqattıń ornına tiyisli sózlerdi qoyıp, kóshirip jazıń.

1.Sózińe ıqtıyat ..., basıń ...

155

Kerekli sózler: sınbasın, ketpesin, bol, al, jantas, qash.

336-shınıǵıw. Qosıqtı kóshirip jazıń. Qara hárip penen berilgen sózlerdiń astın sızıń. Qosıqtı yadlap alıń.

Belińdi buw, jeńińdi túr,

Dos-dushpanıńdı sınap júr,

Jaqsı sózge qulaǵıń túr,

Jaman sózden Jaman sózden qashqıl, balam.

(Berdaq)

337-shınıǵıw. Qosıqtı tásirli etip oqıń.

Ala tay

(Qayta islengen xalıq qosıǵı)

«Ákem ayttı, him» — dedi, «Ala tayǵa min» — dedi, «Arman-berman shap» — dedi, «Otlaq jerdi tap» — dedi,

«Ala taydı otlatıp,

Jaqsı kútip baq» — dedi. Jaqsı kisi jat bolmas, Tay, kútpeseń at bolmas. Úlkenniń tilin almaǵan, Ońlı azamat bolmas, Shúw, janıwar, ala tay! Sen, jigittiń qanatı-ay,

156

Azamat bol, áy bala! Bola kórme jalatay.

(I. Yusupov)

Balalar, berman kelińiz,

Shette qalmay birińiz,

Shójesin sanap berińiz,

Quwansın Kárim inińiz.

157

Dushpandı egleme,

Sırıńdı almasın.

1. Maqaldaǵı egleme, qalmasın, almasın sózleri hámmege qarata ótinish-keńes mánilerin ańlatıp tur.

340-shınıǵıw. Qosıqtı tásirli etip oqıń.

Sálem ber, balam, sálem ber, Barlıq ata-anaǵa!

Sıyla jası úlkendi,

Heshkimdi jasqa sanama! Ádep penen ikram, Bolsın ómir joldasıń.

Seni hámme jaqsı dep, Minezińdi qollasın.

1.Qosıqtaǵıaqıl-násiyatmánisinberipturǵanqatarlarıntabıń.Qosıqtaǵıaqıl-násiyatmánisinberipturǵanqatarlarıntabıń.Qosıqtaǵıaqıl-násiyatmánisinberipturǵanqatarlarıntabıń.Qosıqtaǵıaqıl-násiyatmánisinberipturǵanqatarlarıntabıń.Qosıqtaǵıaqıl- násiyatmánisinberipturǵanqatarlarıntabıń.Qosıqtaǵıaqıl-násiyatmánisinberipturǵanqatarlarıntabıń.Qosıqtaǵıaqıl-násiyatmánisinberipturǵanqatarlarıntabıń.

§ 41. Úndew gáp

341-shınıǵıw. Tekstti oqıń.

1. Ernazar alakóz jas waqıtlarınan-aq kútá qarıwlı bolǵan. Ózi iri deneli, jawırını qaqpaqtay, ala kóz jigit eken.

Búgin kitapxanaǵa barasań ba?

2.Analar baxtım der, bala degende, Qanshama shekseń de nala degendi!

158

Shayır, sen eń dáslep «Ana» degendi,

—Qaysı tilde ayttıń?

—Ana tilimde!

1.Hárbir gáplerden keyin qoyılǵan irkilis belgilerine itibar beriń. Qaysı gápte maqtanısh sezimleri seziledi?

Súren-shaqırıq, quwanıw, tańlanıw, ókiniw sıyaqlı tuyǵı-sezimlerdi bildiretuǵın gáplerge úndew gáp delinedi.

1.Gáplerdiń aqırına qoyılǵan irkilis belgilerine itibar beriń.

Úndew gáptiń keynine úndew belgisi qoyıladı.

(Naqıl)

159

Úndew gáplerdiń aqırında dawıs tolqını kóterińki aytıladı.

344-shınıǵıw. Qosıqtı tásirli etip oqıń.

Qaratawday salmaǵı bar, Ónerli on barmaǵı bar, Nawayıdan sawat ashqan,

Ájiniyaz, Berdaǵı bar.

Tilden dúrler shashqan bul, Qaraqalpaqstan bul!

(Tolıbay Qabulov).

1. Qosıqtaǵı úndew gápti tabıń, qosıqtı yadlap alıń.

§ 42. Gáptiń ekinshi dárejeli aǵzaları

345-shınıǵıw. Berilgen gáplerdi oqıń.

1. Men stadionǵa (qayda?) bardım. 2. Bıyıl (qashan?) suw mol boladı. 3. Jaǵımlı (qanday?) samal esip tur. 4. Men Tolıbekten (kimnen?) xat aldım.

1. Qara hárip penen jazılǵan sózlerge hám qawıs ishinde berilgen sorawlarǵa dıqqat awdarıń.

Baslawısh penen bayanlawıshtı túsindirip keletuǵın gáp aǵzaların gáptiń ekinshi dárejeli aǵzaları deymiz.

160

Gáptiń ekinshi dárejeli aǵzaları — tolıqlawısh, anıqlawısh, pısıqlawıshlar. Mısalı: Aǵam azanda (qashan?) awılǵa (qayda?) ketti.

— anıqlawısh, kóylegin — tolıqlawısh wazıypasında qollanılıp tur.

346-shınıǵıw. Kóshirip jazıń.

1.Azanǵı hawa densawlıqqa júdá paydalı. 2. Men

qaladan awılǵa keldim. 3. Ol apasına kómeklesti.

4.Men Erkindi kórdim.

§43. Tolıqlawısh

348-shınıǵıw. Tekstti oqıń.

1. Men otındı ( ) maydaladım. 2. Kitaptı ( )