Lekciya № 11 Baslawısh klasslarda diktant túrleri Joba:
1. Tekseriw diktantı
2. Túsindiriw diktantı
3. Erkin diktant
4. Dóretiwshilik hám sózlik diktantı
Tayanısh túsinik: baslawısh klasslarda diktanttıń turlerin uyretiw, tekseriw, tusindiriw, erkin, dóretiwshilik, sózlik diktant turalı túsinik.
Joqarıdaǵı kórsetkenimizdey hár bir orfograiyalıq qaǵıydanı úyreniwdiń bes basqıshı bar eken. Al sol bes basqıshtı durıs meńgerip, ol ústindegi oqıwshılardın bilimin qáliplestiriw, oqıwshılardı kónliktiriw ushın mektep ámeliy jumısında hár qıylı jumıslar islenedi. 1)Grammatikalıq- orfografiyalıq tallawlar.
2)Kóshirip jazıw
3) Diktantlar
4) Leksikalıq- orfografiyalıq shınıǵıwlar
Bayanlar jatadı.
Kóshirip jazıw. Bul uyrenilip atırǵan orfografiyalıq qaǵıydanı bekkemlew maqsetinde muǵallimniń tapsırmasına sáykes islenetuǵın shınıǵıw jumıslarınıń bir túri. Máselen, kóp noqattıń ornına tiyisli háribin qoyıp jazıń.
Báh...r keldi. K....n jıl...dı. h.t.b. (1-klass). Bul durıs jazıwǵa úyretiwdiń dáslepki ápiwayı jumıslarınıń biri.
Baslawısh klasslarda kóshirip jazıwda kalligrafiyalıq, orfografiyalıq, talap tiykarındaǵı kóshirip jazıwdı názerde tutıw kerek. Hár bir shınıǵıw jumısı teoriyalıq jaqtan da, ámeliy jaqtan da, oqıwshılardıń úyreniwine múmkinshilik tuwdıra alatuǵın bolıp, olardıń oylanıp isley alıwına qolaylastırılıp beriliwi tiyis. Hár bir jumıs islewde oqıwshılardıń dıqqatın, sanalı islewin boldırıw maqsetinde, kóshirip jazıw aldınan bir qatar oqıp shıq, túsin, ne islew ústinde oylap, hár bir sózdi buwınǵa bólip ózińshe aytıp kór, onnan keyin buwınlaw printsipi menen jaz. Keyin qoyılǵan wazıypaǵa sáykes tekserip shıq. Bunday etip jumıs islewdiń dáslepki elementlerin uyretiw, olardıń jumıs islewdiń jolına túsinip ketiwine múmkinshilik tuwdıradı. Jumıstıń maqsetine baylanıslı kóshirip jazıw grammatikalıq, leksikalıq, sóz jasaw sıpatlarına baylanıslı boladı, biraq barlıǵında da orfografiyalıq qaǵıydaǵa tiykarlanǵan boladı. Bunday bir-birine tıǵız baylanısta jumıs alıp barıw oqıwshılardıń grammatikalıq, leksikalıq, sóz jasaw boyınsha alǵan bilimlerin de bekkemlep barıwına jaǵdaylar jasaydı. Bularǵa baylanıslı júrgiziletuǵın tiykarǵı jumıslar tómendegiler:
1). Kóshirgende kóp noqattıń ornına tiyisli sózdi, yamasa qosımtanı qoyıp jazıw.
2). Kóp noqattıń ornına tiyisli háriplerin tawıp qoyıp kóshirip jazıw.
3). Qaǵıydaǵa sáykes sózge tiyisli qosımsha morfemalardıń tiyislisin qoyıp jazıw hám qanday qaǵıydaǵa sáykes jazǵanın dálilletiw.
4). Tekstte berilgen sózlerdiń (ayrımlarınıń) formasın ózgertip kóshirip jazdırıw.
5) Teksttegi stil`lik jaqtan durıs ornalastırılmaǵan sózlerdi ornı-ornına qoyıp gáp dúzip, kóshiriw.
Sóz keynindegi k-g, q-ǵ, h.t.b háriplerdi bir-birine baylanıslı durıs dúzip, onı dálillew.
7) Oqıǵan shıǵarmalarınan belgili bir orfografiyalıq qaǵıydaǵa baylanıslı sózler, gáplerdi kóshirip jazıw.
Súwretler usınıp, ol boyınsha úyrenip atırǵan qaǵıydaǵa sáykes sóz, gáp dúzip onı dálillew.
Muǵallim tárepinen berilgen sorawlarǵa sáykes, kitaptan juwapların kóshirip jazıw.
10) Sózlerdi belgili túrlerge ózgertip kóshirip jazıw. Bul muǵallim tárepinen seplew, betlew jalǵawlarına baylanıslı beriledi h.t.b. Bunday kóshirip jazıwdıń formaları hár qıylı, muǵallim sonı ótilip atırǵan orfografiyalıq qaǵıydaǵa sáykeslendirip beredi hám islegenin bárhama qadaǵalap otıradı.
Diktantlar. Diktant latın sózi bolıp, d83l9-yadtan oqıyman, bizińshe Ǵyadtan jazıwǴ degendi bildiredi. Bul da orfografiyalıq shınıǵıwdıń bir túri bolıp, oqıwshılardıń alǵan bilimlerine súyene otırıp durıs jazıwǵa úyretiwde qollanıladı. Bul úyretiwshi hám tekseriwshi bolıp eki tarawǵa bólinedi. Diktanttıń barlıq túri de alǵan bilimin bekkemleydi, sóylew tiliniń rawajlanıwına járdemlesedi. Oqıwshılardı durıs, sulıw jazıwǵa tárbiyalaydı. Esitiwine, dıqqatına, sezgirligine, oy órisiniń rawajlanıwına tásir jasaydı. Sonlıqtan muǵallimniń ótetuǵın programmalıq materialınıń maqsetine baylanıslı tez-tez júrgizilip otırıladı.
Diktant ushın material tańlaw isine áhmiyet beriw kerek. Hár bir isleytuǵın jumısımız belgili bir maqsetke baylanıslı bolıwına sáykes tekst tayarlawda da sol maqsettiń talabına juwap beriwi tiyis.
Diktant ushın tayarlanıwǵa tiyisli tekst tolıq baylanıslı bola beriwi shárt emes, al tekst, birinshiden, temanıń maqsetine sáykes bolıw, ekinshiden tárbiyalıq sıpatta bolıw, úshinshiden balanıń múmkinshiligine, bilimine, jasına sáykes keletuǵınday bolıwı tiyis. Bul ushın balalarǵa arnap dóretilgen ádebiy shıǵarmalardan fol`klorlıq materiallardan, gazetada shıǵıp turatuǵın kúndelikli xabarlardan, oqıw kitabındaǵı berilgen materiallardan alınıp dúziliwine boladı.
Diktanttıń túrleri. Diktantlar da orfografiyalıq shınıǵıwdıń bir túri bolǵanı ushın qaysısı bolsada úyretiwshilik, kónliktiriwshilik, tekseriwshilik mánisine qarap bahalaw metodikalıq talapqa juwap beredi. Házirgi waqıtları usı maqsetti názerde tutıp mekteplerde qollanılıp júrgen diktanttıń tiykarǵı túrleri tómendegiler:
Tekseriw diktantı. Baslawısh klasslarda muǵallimler bunı kóbirek qollanadı. Negizinde, tekseriw diktantınıń aldına eki maqset qoyıladı. Bunıń birinshi maqseti, oqıwshılardıń úyrengen grammatikalıq-orfografiyalıq bilimin, kónlikpesin tekseriw, ekinshiden, balalardıń alǵan bilimin, kónligiwin tereńletip, bekkemlep barıw. Sonlıqtan, muǵallim tekseriw jumıstı jobalastırıw kerek. Tekseriw diktantın ótkeriw jolı ańsat bolıwına qaramay, juwapkerli is. Jumıstıń nátiyjeli bolıwı-birinshiden, tayarlanǵan tekstke, ekinshiden, muǵallimniń oqıw pátine, úshinshiden, oqıwshılardıń tayarlıǵına baylanıslı boladı. Tekseriw diktantı belgili bir tema, shereklik, yarım jıllıq, jıllıq materiallardı ótip bolıw menen alıwǵa boladı. Baslawısh klasslar ushın tayarlanǵan tekst jay gáplerden bolıp, hár bir klasstıń bilim kólemine kónligiwine, múmkinshiligine, programmalıq materiallarǵa sáykes bolıwı tiyis.
Túsindiriw diktantı. Úyretiwshi, úyrengenin bekkemlewshi diktant bolıp esaplanadı. Baslawısh klass balalarınıń tájiriybesiniń azlıǵın esaqa ala otırıp, túsindiriw diktantın kóbirek qollanıw talap etiledi. Sebebi, oqıwshılardıń hár bir úyrengen orfografiyalıq qaǵıydası ústinde islewge boladı. Bunda oqıwshılar qaǵıyda boyınsha alǵan bilimin qollanıp úyreniwge shınıǵadı. Túsindiriw diktantın mınaday izbe-izlikti saqlap ótkeriw kerek. 1) Muǵallim tárepinen gáp oqıladı. 2) Oqıwshılar muǵallimniń oqıǵan gápin jazadı. 3) Jazǵan gápin yamasa gáp ishindegi sóz dizbegin, sózdi belgili úyrengen orfogrammasına sáykes dálillep túsindirip beredi. Túsindiriw diktantı hárip, buwın, sóz, sóz dizbegi, gáp tekst ústinde júrgiziliwi tiyis. Oqıwshınıń dálillewi bir orfografiyalıq qaǵıydaǵa ǵana baylanıslı júrgizilsin. Máselen, jińishkertiw belgisiniń jazılıwı yamasa kelbetliktiń ıraq-irek, raq-rek, suffiksleriniń jazılıwı hám t.b.
Eskertiw diktantı. Bul da oqıwshılardıń orfografiyalıq qaǵıydanı durıs iyelep alıwı, iyelegenin bekkemlewi, qadaǵalawshılıǵın, dıqqatın, oyın, til baylıǵın rawajlandırıw ústinde islenetuǵın jumıstıń túri. Bunda tek kóshirip jazıwdan basqa, ózinshe islew, sanalı oylap qatnas jasaw basımıraq. Bul mınaday jollar menen júrgiziledi: Muǵallim gápti yamasa sóz dizbegin oqıydı. Bir oqıwshı muǵallimniń oqıǵanın yadtan qaytalaydı hám muǵallim tárepinen isleniwge tiyisli jumıs qalay isleniwi túsindiriledi, dálillenedi. Oqıwshılar bunnan keyin soǵan sáykes yadtan jazadı. Keyin oqıwshılar tárepinen belgilengen sóz yamasa sóz dizbegi, gáp dálillenip beriledi. Geyde muǵallim tárepinen orfogrammaǵa sáykes sóz, sóz dizbegi, gáp taxtaǵa muǵallim tárepinen jazıladı, oqıladı. Oqıwshılar esitedi, kóredi, qadaǵalaydı. Keyin muǵallim taxtadaǵı jazılǵandı óshiredi, balalar bunı yadlap qaladı hám yadtan jazadı.
Bunnan basqa, kitaptan belgilep qoyılǵan sóz, sóz dizbegi gáplerdi balalardıń ózleri oqıydı, oqıǵanın qadaǵalaydı, eslep qalıwına múmkinshilik beredi. Onnan keyin kitap japtırıladı. Oqıwshılar yadlap qalǵanların ózlerinshe jazadı. Jazıp bolǵannan keyin kitaptı ashıp, óziniń jazǵanın salıstırıp kóredi. Qátesi bolsa dúzetedi, ne ushın qáte jibergenin dálillep beredi. Eskertiw diktantına da arnawlı saat belgilenbeydi. Al sabaq ótiwdiń barısında belgili bir waqıt bólinedi.
Saylap jazıw diktantı. Saylap jazıw diktantı basqa diktantlarǵa qaraǵanda bir qansha ózgeshelikke iye. Sebebi, basqalarında muǵallimniń oqıǵanın jazatuǵın bolsa, bunda belgili bir orforgrammaǵa sáykes muǵallimniń oqıǵan tekst, gáp, sóz dizbeginiń ishinen saylap jazadı. Bunda da oqıwshınıń orfogrammanı qollanıp úyreniwine múmkinshilik jasaydı. Bunı tákirarlaw dáwirinde kóbirek qollanıwına boladı. Bunda dáslep oqıwshılar menen saylap jazıw diktantınıń maqseti, islew jolı, qaysı qaǵıydaǵa sáykes islenedi, ne islenedi degen sorawlar ústinde pikir alısıladı. Onnan keyin muǵallim tekstti, gápti, sóz dizbegin yamasa sózdi oqıydı. Oqıwshılar dıqqat qoyıp tıńlaydı. Oqıw bir neshe ret ótkeriliwge de boladı. Bul jerdegi balalardıń qıynalatuǵını qaysısın saylap alıp jazıw máselesi. Muǵallim oqıǵanda oqıwshılardıń oylap kóriwine, jazıwǵa tiyislini saylap kóriwine múmkinshilik berip barıwı kerek. Bunnan keyin oqıwshılar ózleriniń saylap alǵan sózin jazadı, tekseredi, dúzetedi, analizleydi. Saylap jazıw diktantı da oqıwshılardan dıqqatlılıqtı talap etedi.
Erkin diktant. Bul diktanttı ótkeriwde oqıwshılarǵa bir qansha erkinlik beriledi. Oqıwshılardıń orfogrammanı iyelewi, ol ústinde jumıs islewiniń bir túri sıpatında ótkeriledi. Muǵallim tayarlap kelgen tekstin, gápin, sóz dizbegin, sózdi oqıydı Bunda da ne islew kerekligi aldın ala muǵallim tárepinen túsindirilgen bolıwı tiyis. Endi oqıwshı muǵallimniń oqıǵanın ózinshe erkin, qaǵıydanı esine túsire otırip jazadı. Muǵallim tárepinen usınılǵan gápti ózinshe qayta dúziwine ruxsat etiledi. Muǵallim tekstti tolıq oqıydı. Keyin bólimlerge bólip oqıydı-(3-4 gápti oqıydı). Oqıwshılar usı bólimler boyınsha jumıs alıp baradı. Bunnan keyin jumıs tekserilip analizlenedi.
Ózlik diktantı. Bul da oqıwshılardıń óz betinshe islep, qaǵıydanı ózinshe qollanıp úyreniw maqsetinde islenedi. Bul ushın oqıwshılarǵa tekst tanıstırıladı. Bunı oqıwshı yadında saqlap qalıwı kerek. Bul qıyın sózler, sóz dizbekleri boyınsha islewge qolaylı. Sózdi, sóz dizbegin esinde saqlap qaladı hám soǵan súyene otırıp jazadı. Bul jumıs ústinde oqıw, eslew, kóriw, seziw, qabıl etiwshilik uqıplarınıń rawajlanıwına tásir jasaydı. Sonlıqtan jumıs islewde ózlik diktantınıń bunday ózgesheliklerin názerde tutıp jumıs alıp barıw tiyis. Jumıs islewdiń barısı oqıwshılardıń orfogrammalıq biliminiń nátiyjesi menen baylanıslı alıp barılıwı hám jumıstı tekseriw, analizlew, juwmaqlaw menen tamamlanıwı tiyis.
Dóretiwshilik diktantı. Oqıwshılar berilgen sózdi, sóz dizbegin paydalana otırıp, balalardıń ózi gáp dúziw ayırım jaǵdayda baylanıslı tekstler dúziw talap etiledi. Mısalı; jińishkertiw belgisiniń jazılıwına baylanıslı, oqıwshılarǵa tanıs bolǵan ǴLager`Ǵ sózin oray etip berdik deyik. Endi oqıwshılar usı sózdi paydalanıp, gáp dúzedi, al múmkinshiligi bolsa bul sózdi paydalanıw arqalı baylanıslı tekst dúzdiriwge de boladı. Máselen usı sózdi paydalanıp mekteptiń 3-klasında dúzilgen tekst úlgisi; ǴLager jaslardıń dem alatuǵın ornı. Lagerimiz dár`ya boyına ornalasqan. Lager`de hár qıylı oyınlar oynadıq. Sayaxatqa shıqtıq. Kewilli dem aldıq. Lager`diń waqtı pitken soń úyge qayttıq. Oqıwshılar bunday ózlerine tanıs qubılıslardı jazıp bere aladı. Bunnan basqasha súwretke qarap otırıpta, diafil`mler boyınsha da, úyge tapsırmalar berip jiberiw jolları menen de dóretiwshilik diktant jazdırıp barıwǵa boladı.
Sózlik diktant. Bul jazılıwı qıyın sózler menen internatsional`lıq sózlerdi durıs jazıwdı úyretiw maqsetinde islenedi. Bunda da ol sózlerdiń jazılıwı normaların ótip bolıp, sonı bekemmlew, tákirarlaw barısında islenedi. Sabaq waqtında birneshe minut ajıratıp islese boladı. Muǵallim jazılıwı qıyın yamasa rus tilinen kirgen sózlerdi tańlap aladı. Onı gáp ishinde keltirip muǵallimniń aytıwı menen taxtaǵa jazıp, oqıwshılarǵa qadaǵalatıp, keyin onı belgilep qoyıp, taxtadaǵı gáplerdi jawıp qoyadı da, oqıwshılarǵa sózlerdi dápterlerine jazıwdı tapsıradı. Biraq muǵallim jumıstı baslar aldında ne islewimiz kerek ekenligin balalarǵa túsindirgen bolıwı kerek. Oqıwshılar jazıp bolǵannan keyin taxtadaǵı jazıwdı ashıw menen oqıwshılar ózleriniń jazǵanı menen salıstırıp kóredi. Qáteleri bolsa dúzetedi. Qaysı jerden, qanday qáte jibergenin, durısı qalay ekenligin, ne ushın olay ekenligi balalardıń qatnası menen analizlenedi.
Bekkemlew ushın sorawlar:
1. Diktant degenimiz ne?
2. Tekseriw diktant degenimiz ne?
3. Diktanttıń qanday turi bar?
4. Sózlik diktant degenimiz ne?
Kitapxanada bar ádebiyatlar:
1. Q.Pirniyazov Baslawısh klasslarda qaraqalpaq tilin oqıtıw metodikası, Nókis, 1993 j
2. K.Qosimova va boshqalar «Ona tili wqitish metodikasiǴ»Toshkent, 2009y
3. S.Qazıbaev Bastawısh klasstarda qazaq tilin oqıtu, Almatı, 1985 j.
Lekciya № 12 Oqıwshılardıń bilimin hám kónligiwin esapqa
alıw hám tekseriw
Joba:
1. Oqıwshılardıń bilimin tekseriw túrleri
2. Oqıwshılardıń orfografiyalıq qátelerin esapqa alıw
3. Oqıwshılardıń bilimin bahalaw jolları
Tayanısh túsinik: Oqıwshılardıń bilimin tekseriw túrleri, oqıwshılardıń orfografiyalıq qátelerin esapqa alıw, oqıwshılardıń bilimin bahalaw jolları
Oqıwshılardıń alǵan bilimin, oǵan kónligiwin, onıń jaǵdayın asapqa alıp, olardıń qaysı baǵdarda ekenligin bilip otırıw, keleshek jumıs islewimizge, jumısımızdı jobalastırıp barıwǵa jaǵday tuwdıradı. Bul ushın muǵallim tárepinen oqıwshılardıń bilimi, kónligiwi tekserilip, esapqa alınıp barıladı. Bul balalar menen islesiwdiń barısında anıqlanadı. Máselen, I (II) klassta gáp ústinde islesip bolǵannan keyin, olardıń qansha dárejede bilimdi tıyanaqlı iyelegenin biliw ushın bir neshe oqıwshılardan sorap kóriledi. Soraw ortaǵa taslanıwı da, jeke beriliwi de múmkin. Bunı muǵallimniń ózi klasınıń jaǵdayına qaray otırıp sheshedi.
Gáp neni bildiredi.
Gáp tamamlanǵan oydı bildiredi
Gáp neden dúziledi
Gáp sózden dúziledi t.b.
Endi muǵallimge oqıwshılardıń gáp haqqında qanday bilimi, oǵan kónligiwi ayqın boldı. Egerde muǵallim bul boyınsha jazba túrde tekserip kóremen dese, onda usı qaǵıydaǵa baylanıslı jumıs berip, qadaǵalaydı. Bundaǵı tiykarǵı qadaǵalaw-gáp dúziwde sózlerdi paydalanıp durıs dúze ala ma. Gáptiń keynine noqat qoya ma t.b. Eger bul boyınsha túsinip jazıp, jazıwında qaǵıydanı qollanıp bile alsa, bul jaǵdayda oqıwshılar awızsha da, jazba túrde de óz isinde qollana aladı. Baslawısh klasslardıń didaktikasında oqıwshılardıń bilimin tekseriw, onı bahalap barıw oqıw barısınıń ayırılmas quramınıń bólegi dep bahalaydı. Sonlıqtan oqıwshılardıń bilimin tekserip, onı esapqa alıp otırıw da, oqıw isiniń bir bólimi dep qarawımız kerek.
Bilimin tekseriw. Oqıwshılardıń bilimin turaqlı túrde tekserip, onı anıqlap barıw-didaktikalıq talap bolıp esaplanadı. Sonlıqtan muǵallim oqıwshılarınıń bilimin anıqlap otırıw mektep turmısında qollanılıp barılatuǵın oqıw ilajlarınıń biri dep qaraydı. Baslawısh qlasslardıń didaktikasında tekseriwdiń úsh jolın kórsetedi.
Aldın ala tekseriw. Bul oqıw jılınıń basında yamasa taza materialdı ótiw aldında júrgiziledi. Bunda muǵallim tárepinen oqıwshılardıń biliminiń qansha tıyanaqlılıǵı, endigi ótiletuǵın materiallardı qabıl etiwge tayarlıǵı qadaǵalanadı. Bunı muǵallim eki maqset penen islewi tiyisli, birinshiden, qadaǵalawshımaqsette, sebebi, bunda muǵallim tárepinen balalardıń biliminiń qanday dárejede ekenligi anıqlanadı. Ekinshiden, úyretiw maqsetinde, sebebi muǵallim balalardıń bilimindegi kemshiliklerdi seziw menen birge, olardı tez dúzetiw, kemshiliklerin tolıqtırıw múmkinshiliklerin qarastıradı hám ol ústinde jumıs islep, balalardı kelesi jumıs islewge tayarlaydı. Sonlıqtan, aldın ala tekseriwdiń oqıw barısındaǵı áhmiyeti ullı, sebebi, jumıstıń barısında oqıwshılardıń iskerligin keltirip shıǵaramız hám kemshiligin tolıqtırıp, keyin jumıs islewge tayarlaymız.
Kúndelikli tekseriw. Tekseriwdiń bul túri hár kúni oqıwdıń barısında, oqıwshılardıń óz-betinshe islegen jumısınıń juwmaǵın kóriwde qollanılıp barıladı hám tekseriwdiń jedelli túri bolıp esaplanadı. Bunda da aldın ala tekseriwdey muǵallim óziniń aldına qadaǵalaw jasaw, úyretip barıw maqsetin qoyadı. Hár kúngi óz betinshe islep kelgen jumısın tekseriwde olardıń bilimi, kónligiwdi qalay meńgerip, onı óz isinde qollanıw jaǵdayın kóremiz hám ondaǵı ketken kemshilik bolsa, sol waqıtta dúzettiremiz. Buǵan muǵallim menen barlıq klass oqıwshıları da qatnasıp otıradı. Al kúndelikli materialdı qalay meńgerip baratırǵanın, onı ózinshe qalay qollana alıwın da tekserip otıramız. Bul tekseriwdiń qolaylısı oqıwshılardıń bilimin, kónligiwin sol waqıtta kóremiz hám kemis bolsa sol waqıtta dúzetip oǵan járdem etemiz. Bunday jaǵday oqıwshılardı belsene qatnastıradı da hám olardıń juwapkershiligin arttırıp otıradı.
Juwmaqlawshı tekseriw. Bunıń da tiykarǵı maqseti oqıwshılardıń qansha dárejede bilgenin, kónlikkenin anıqlaw. Bul belgili bir temanın oqıp bolǵannan keyin yamasa shereklik material, yarım jıllıq material, jıllıq materiallardı ótip bolıw menen júrgiziledi. Juwmaqlawshı tekseriw tek oqıwshı ushın ǵana juwapkerli bolıp qalmay, al muǵallim ushın da juwapkerli bolıp esaplanadı. Sonlıqtan muǵallim hár bir tekseriw isine aldın ala tayarlıq kóriw menen keliw talapqa juwap beredi.
Solay etip, balalardıń bilimin, kónligiwin tekseriw isi oqıtıw jumısında bilim beriw, tárbiyalaw funktsiyaların óz ishine aladı. Tekseriw eki túrli awızsha, jazba túrdegi jol menen ótkeriledi. Sonıń menen birge oqıwshılardıń barlıǵın bir waqıtta tekseriwimiz de, al jeke tekserip barıwımız da múmkin. Bunı muǵallim hár bir tekseriw jumısınıń aldına qoyılǵan maqsetine baylanıslı shólkemlestiriwi múmkin.
Oqıwshılardıń orfografiyalıq qátelerin esapqa alıw. Muǵallim sabaqtıń barısında, grammatikalıq bilimin tekseriwdiń barısında olardan ketken kemshilik penen qátelerin waqtında kórip, qátelerin esapqa alıp, onı analizlep, oqıtıw barısında hár qıylı shınıǵıw jumısların islep, olardı dúzetip otırıwǵa múmkinshilik beredi hám solay etip olardıń biliminiń, kónligiwiniń ósip barıwına múmkinshilik jasaydı. Oqıwshılardıń qátelerin esapqa alıp barıw ushın soǵan arnalıp qoyılǵan muǵallimniń jeke dápteri bolıwı tiyis.
Oqıwshılardıń hár biriniń jibergen qátelerin esapqa alıp barıw ushın hár balaǵa bir bet arnap qoyıladı. Bul hár bir balada qanday kemshiliklerdiń ketip baratırǵanın hám qaysı orfogrammaǵa baylanıslı jibergenin kórip otırıwǵa hám onıń menen jeke jumıs islesiwge múmkinshilik tuwdıradı.
Oqıwshılardıń qátelerin esapqa alıw-oqıwshınıń isiniń de, muǵallimniń isiniń de kemshiligin kórsetiwshi ayna. Sebebi, oqıwshı óz waqtında muǵallimniń bergen bilimin durıs meńgere almaǵan, buǵan oqıwshı ayıplı, al muǵallim óz waqtında balaǵa durıs úyrete almaǵan, sonlıqtan bul ústinde muǵallimniń de kemshiligi bolıp esaplanadı. Oqıwdıń, oqıtıwdıń nátiyjesi eki táreptiń is-háreketiniń durıs juwmaqqa keliwine baylanıslı. Muǵallim oqıtıwdıń barısında usınday jaǵdaydı este tutıp jumıs islew kerek.
Oqıwshılardıń bilimin bahalaw jolları.
Oqıwshılardıń bilimin bahalawdıń tárbiyalıq sıpatı ullı. Sebebi, oqıwshılardıń bilimin anıqlawdıń pedagogikalıq ta, metodikalıq ta áhmiyeti bar. Tárbiyalıq áhmiyeti sonnan ibarat, ol da bolsa oqıwshılardıń ózindegi intasınıń, uqıbınıń, kónligiwiniń nátiyjesiniń bahasın kórip, oǵan qanaatlanıwshılıǵı qáliplesedi. Jáne de úlgeriw intası kúsheyedi. Joldasları, ata-anası, muǵallimi aldında onıń juwapkershilik sezimi artadı. Miynetine juwapkershilik sezimi artadı. Al metodikalıq áhmiyeti bolsa-muǵallim óz tárbiyalanıwshılarınıń bilimin durıs bahalaw maqsetinde hár qıylı tekseriw metodlarınan paydalanadı. Sonıń menen birge oqıwshılardıń bilimin tekseriwdiń mámleketlik áhmiyeti de bar. Sebebi, hár bir mekteptegi oqıw-tárbiya jumısınıń juwmaǵı usı balalardıń durıs úlgeriwin anıqlaw menen baylanıslı. Muǵallimniń isi-balalardıń oqıw, úyreniw isiniń nátiyjesinen de kórinip otıradı. Sonlıqtan oqıwshınıń miynetin ádil bahalaw usı baǵdardı názerde tutıp islewi tiyis. Sonıń menen muǵallim balalardıń bilimin, bilgenlerin bahalap otırıw-olardıń oqıw isine qatnasın durıs basqarıp otırıwǵa múmkinshilik beredi. Sebebi, muǵallim balalardıń jaǵdayınıń qanday ekenligin anıqlaydı hám keleshek jumıs islewde soǵan súyenip otıradı.
Bul bahalaw ushın didaktikalıq talap bolıp esaplanadı. Bul ushın oqıwshılardı tekseriwge mınaday talaplar qoyıladı.
1. Balalardıń bilimin tekserip barıw sistemalı júrgizilip, oqıwshılardıń úlgeriwiniń barısın kúndelikli kórip otırıw. Eger onday bolmaǵan jaǵdayda oqıwshılar ǴMeni búgin tekserer deyseń beǴ degen isenimge kelip, óz isine shalaǵaylıq penen qatnasıwı múmkin. Sonlıqtan muǵallim balalarınıń isin kúndelikli qadaǵalap barıwı tiyis. Bul olardı jumısqa sanalı qatnasıp barıwǵa úyretedi.
2. Oqıwshılardıń bilimin tekseriw jeke sıpatqa da iye boladı. Biraq bul balalarda ózimshillik pikirdi payda etpey, al joldasları, ata-anası, muǵallimi aldında juwapkerlik pikirdi payda etetuǵınday bolıp shólkemlestiriliwi tiyis. Balaǵa jeke qatnas jasaw degende-hár bir oqıwshınıń biliw, kónligiw, iskerligi, uqıbı názerde tutıladı. Olardıń sabaqqa qatnası anıqlanadı.
3. Balalardıń bilimin bahalaw-olardıń hár kúngi, shereklik, yarım jıllıq, jıllıq programmalıq materialdı qalay meńgerip baratırǵanı názerinde qaraw. Bunı hár bir tema ústinde islesiwdiń barısında da, tekseriw jumısın islewine qaray otırıp ta baqlaw múmkin.
4. Hár bir balanı tekseriw, onıń isine baha beriw qıyın jumıs. Sebebi, biz onıń tek programmalıq bilimin, biliwin, kónligiwin ǵana tekseriw menen aldımızǵa qoyılǵan wazıypanı sheshe almaymız. Balanı tekseriwde álbette onıń bilimin názerde tutıp, sol programmalıq material onıń oy-órisiniń, uqıbınıń, iskerliginiń rawajlanıp barıwına qalay tásir jasap otırǵanın da biliw talap etiledi.
Balalardıń bilimin tekseriwdiń hár qıylı túrleri bar. Máselen, hár kúni awızsha, óz betinshe islerin qadaǵalawdıń barısında, tekseriw jumısların alıw hám basqa da jazba jumıslardıń barısında tekseriledi.