Lekciya № 7 Almasıqtı úyreniw metodikası Joba:

1. Almasıq tuwralı dáslepki túsinik beriw

2. Almasıqtıń túrleri menen tanıstırıw

3. Ana tili sabaǵında sózlik ústinde islew

Tayanısh túsinik: Almasıq sóz shaqabı haqqında túsinik, almasıqtıń túrleri menen tanıstırıw, almasıqtıń sorauları, ana tili sabaǵında almasıq sóz shakabı ustinde sózlik ústinde islew

Almasıq programmaǵa sáykes III klassta oqıtıladı. Biraq oqıwshılar buǵan mektepke kelgen kúnnen baslap-aq ushırasadı. Keyin sóz shaqapların ótiwde ásirese atlıqtı, feyildi ótken dáwirinde tartım, betlikti oqıǵanda, ol ústinde jumıs islesedi. Biraq ol tek ámeliy jaqtan ǵana qollanılıp úyreniw, olardıń almasıq ekenligi tuwralı tek III klassta birinshi ret gezlesedi. Negizinde, almasıqlar, ásirese betlew almasıqları oqıwshılardıń sóylew tilinde kóp ushırasadı. Sonlıqtan almasıqlardı úyreniw kóbinese stilistikalıq jaqtan áhmiyetli kategoriya sıpatında qaraw kerek. Oqıwshılardıń almasıqlardı óziniń sóylew, jazba tillerinde paydalanıwı - olardıń bir sózdi qayta-qayta qollana beriwden qutqaradı. Sonlıqtan almasıqlardı úyreniw ol ústinde jumıs islew-baslawısh klass oqıwshıları ushın áhmiyetli dep qaraladı.

Oqıwshılarǵa almasıq tuwralı tolıq maǵlıwmat berilmeydi. Al olardıń qollanıwında eń belsene qatnasatuǵın bólimleri ǵana úyretiledi. Almasıqlardı oqıwshılardıń sapalı meńgerip alıwı, onı is juzinde qollanıp biliwinde kórinedi. Sonlıqtan, almasıq tuwralı, onı úyreniwdiń áhmiyeti tuwralı túsindiriw ámeliy jumıs ústinde alıp barıladı. Sonday-aq tómendegidey mısallar islew arqalı da almasıqlar menen tanıstırıwǵa boladı.

Azat úshinshi klassta oqıydı. Ol hár kúni taza hawada dem aladı. Men búgin klassta gezekshi boldım. Olar meniń menen oynadı. t.b.

Muǵallim:-Bulardı sóylep turǵan kim.

• Men sózi qaysı sózdiń ornına almasıp kelgen

• Sen sózi she

• Ol sózi she t.b.

Usınday reti menen gúrriń arqalı almasıq sózlerdiń qaysı sózlerdiń ornında qollanıp turǵanın anıqlaw, bizler, sizler, olar sózleri qaysı sózlerdiń ornında qollanıp turǵanı anıqlanadı, keyninde bular ne ushın men, bizler bolıp qollanıwı boyınsha sóylesiledi.

Bunnan keyingi sabaqlar betlew almasıqlarının sepleniwi ústinde ótkeriledi. Oqıwshılar seplik jalǵawları menen tanıs bolıwına baylanıslı, muǵallim tárepinen tayınlanǵan keste menen islesiw, sol arqalı oqıwshılardıń esine túsiriw maqsetinde gúrrińlesiwden baslanadı. Bunda seplik jalǵawları, olardıń sorawları, qosımtaların oqıwshılar menen gurrińlesiw arqalı esine salınadı. Onnan keyingi jumıs keste menen alıp barıladı.

Seplik Atları	Sorawları	Birlik			Kóplik
		I	II	III	I	II	III
Ataw	Kim	men	sen	Ol
Iyelik	Kimniń	Meniń	Seniń	Onıń
Barıs	Kimge	Maǵan	Saǵan	Oǵan
Tabıs	Kimdi	meni	seni	Onı
Shıǵıs	Kimnen	mennen	sennen	onnan
Orın	kimde	mende	sende	onda

Betlew almasıqlarınıń birlik túri menen kóplik túri salıstırıw jolı menen analiz etiledi. Bunnan keyin seplik jalǵawları menen túrlengen de qaysı betlew almasıqları hám qaysı sepliktegi almasıqlardıń qalay ózgergeni hám qaysı sepliktegi sózlerdiń ózgermegeni sorawlar beriw arqalı anıqlanadı, oqıwshılar bunı tolıq dálillep beriwi tiyis, eger oqıwshılardıń bunday islew qolınan kelmegen jaǵdayda muǵallim tárepinen dálillenip beriledi.

Kelesi sabaqlarda bul úyrengenlerin bekkemlew maqsetinde hár qıylı kitaptaǵı shınıǵıwlar islenedi. Tákirarlaw sabaǵı arqalı oqıwshılardıń bilimi bir izbe-izlikke salınıp, olardıń bilimindegi, kónligiwindegi kemshilikler tolıqtırıladı.

Bekkemlew ushın sorawlar:

1. Almasıqtı úyreniwdegi tiykarǵı wazıypalardı aytıń?

2. Almasıqtı úyreniwdegi izbe-izlik?

3. Almasık haqqında túsinik beriń?

3. Almasıq qanday sorawlarǵa jauap beredi?

Kitapxanada bar ádebiyatlar:

1. Q.Pirniyazov Baslawısh klasslarda qaraqalpaq tilin oqıtıw metodikası, Nókis, 1993 j

2. K.Qosimova va boshqalar «Ona tili wqitish metodikasiǴ»Toshkent, 2009y

3. S.Qazıbaev Bastawısh klasstarda qazaq tilin oqıtu, Almatı, 1985 j.

Lekciya № 8 Baslawısh klasslarda sintaksislik materiallar

ústinde jumıs islew metodikası

Joba:

1. Gáp ústinde jumıs islew

2. Gáp aǵzaları menen islesiw

3. Gáp bólekleri ústinde jumıs islew

Tayanısh túsinik: Baslawısh klasslarda sintaksislik materiallar ústinde jumıs islew, metodikası, gáp ústinde jumıs islew, gáp aǵzaları menen islesiw, gáp bólekleri ústinde jumıs islew

Baslawısh klass oqıwshıları menen gáp ústinde islesiw eń baslı jumıslardıń biri bolıp esaplanadı. Sonlıqtan mektepke keliw menen gáp ústinde ápiwayı jumıslardan baslap islenip, keyin ala tereńlestirilip barıladı hám bul ústinde baslawısh mekteptiń barlıq klasslarında jumıs islenedi. Sonlıqtan oqıwshılardıń aldına programmaǵa sáykes mınaday talaplar qoyıladı:

I (II) - klassta sóylewden gápti ayıra biliw, gáptiń kim ne haqqında aytılǵanın biliw, gáptiń tamamlanǵan oydı bildiretuǵının, onıń bir sózden de, bir neshe sózden de turatuǵınlıǵın biliw, gáptegi sózlerdiń bir-biri menen baylanısın biliw, noqat soraw hám úndew belgileriniń ne ushın qoyılatuǵının úyreniw hám bulardı ámeliy jumıs penen baylanıslı úyreniw.

II (III) -klassta gáp, gáplerdiń mánislerine qaray túrlerin, xabar, soraw, úndew gápler, olardıń ózgeshelikleri, gáptiń aǵzaları-baslawısh, bayanlawısh, olardıń sorawların ayırıp biliw menen bular ústinde ámeliy jumıslar islew, qollanıp úyreniw, irkilis belgilerin úyreniw.

III (IV) klassta gáp ústinde jumıstı dawam etiw menen gáptiń ekinshi dárejeli aǵzaları ne, tolıqlawısh, anıqlawısh, pısıqlawısh, gáptiń birgelkili aǵzaları, olardıń baylanısıw jolları, dizbekli qospa gápler, tuwra gáp, olardıń irkilis belgilerin úyreniw menen bular ústinde ámeliy jumıslar islewdi wazıypa etip qoyǵan.

Sonlıqtan muǵallim gáp ústinde jumıs islegende birinshiden, oqıwshılardıń gáp haqqındaǵı grammatikalıq túsinigin qáliplestiriw, ekinshiden, gáptiń qurılısın analiz etiw ústinde úyreniw, úshinshiden, óziniń sóylew tilinde gáptiń aytılıw jaqtan intonatsiyalıq normasın maqsetine baylanıslı qollanıp biliwin qáliplestiriw, tórtinshiden, sózlerdi gáp ishinde ornı menen durıs qollana biliw, gápti jazba tilinde paydalana biliw, besinshiden, gáptiń mánisi boyınsha túrlerin bir-birinen ayıra bilip, olarda bas hárip, kishi hárip, noqat, soraw belgisi, úndew belgisin óz ornında durıs qollana biliw, altınshıdan, gáptegi sózlerdiń bir-biri menen baylanısı, ondaǵı gáp aǵzaların bir-birinen ayıra biliw, gáp dúziwdegi gáp aǵzalarınıń tutqan ornın ayıra biliw jetinshiden, gápti úyreniwdiń barısında analiz-sintez usılın qollanıw arqalı, balalardıń tilin, oy-órisin rawajlandırıp barıw usaǵan baslı máselelerdi is júzinde sheshiwdi óz aldına tiykarǵı wazıypa etip alıw kerek.

Bul ústinde uzaq waqıtlar jumıs isleniwi tiyisli bolǵanlıqtan, jeńilden awırǵa qaray degen printsipti basshılıqqa ala otırıp, izbe-izli túrde, jumıstıń awırı menen jeńilin awmastırıp, hár qıylı formalardı qollanıp jumıs islewdiń barısında ǵana jaqsı nátiyjege erisiwge boladı. Gápti qollanıp júriw menen ol ústinde jumıs islewde parq bar. Oqıwshı oqıwǵa kelmesten burın-aq gáptiń barlıq túrin paydalanıp biledi. Al mektepke keliw menen bul qollanıp júrilgen gápleri ústinde jumıs islewge ótip, onıń eki táreptiń qatnas quralı ekenligin, bul sóylewimizdiń bir bólimi ekenligin, sorawlarǵa gáp arqalı juwap bergende oyımızdı bildiretuǵınımızdı, gáp oyımızdıń juwmaǵı ekenligin, onıń birlikleri sóz bolatuǵınlıǵın ańǵara baslaydı hám ol ústinde turaqlı jumıs islew etabına ótedi.

Sonlıqtan, sóylegende gáp arqalı sóyleytuǵınımızdı, olar sózden turatuǵının, sóz buwınnan, buwın sesten turatuǵını boyınsha dáslepki waqıtlardan baslap-aq úyretilip barıladı. Geypara orınlarda gáptiń bir sózden bolatuǵınlıǵı da eskertiledi. (Kún ıssı. Tınıq)

II-III klasslarda gáp haqqında birinshi klasta alǵan bilimin bekkemlew hám tereńletiw, kónliktiriw jumısları islenedi. Endi gáptiń kim ne haqqında aytılatuǵını, gáptiń keynine noqat qoyılatuǵını boyınsha dáslep bildiriw jasawdan, endi gáptiń maqsetine qaray xabar, soraw, úndew gápler bolatuǵınlıǵı, olardıń bir-birinen ózgeshelikleri boyınsha jumıs islenedi.

Solay etip oqıwshılar bul dáwirde gáptiń tiykarǵı belgileri, ámeliy jaqtan xabar, soraw, úndew gáp terminleri, olardıń mánilik belgileri, ámeliy jaqtan xabar, soraw, úndew gáp terminleri, olardıń mánilik belgileri boyınsha jumıs islep úyrenedi. Gáptiń mánisi boyınsha túrlerine toqtap, ápiwayı bir nárse haqqında xabar mánisin ańlatatuǵın gáptiń túri xabar gáp ekenligin, soraw mánisin ańlatatuǵıngápler soraw gáp delinetuǵının, adamnıń hár qıylı sezimlerin bildiretuǵın mánili gápler úndew gáp delinetuǵının, olar ústinde hár qıylı shınıǵıwlar islew arqalı ol tuwralı túsiniklerin bekkemlep otıradı. III (IV) klasslarǵa kelgende gáp tuwralı bilimin jáne de tereńlete otırıp, qospa gáp, dizbekli qospa gápler tuwralı túsinik berip, ámeliy jumıs ústinde jay gáp penen qospa gáp arasındaǵı ayırmashılıqlardı bilip otıradı.

Gáp aǵzaları menen tanıstırıw.

Oqıwshılar gáp aǵzaları menen birinshi klasstan baslap-aq tanısadı. Bunday bas aǵzalar ústinde jumıs islewdiń tiykarǵı sebebi, bas aǵzalar gáp ishinde tiykarǵı orındı iyeleydi hám gáp ústinde oylanıwın boldırıp, oy-órisin rawajlandırıwǵa járdem etedi. Ekinshi klassqa keliw menen balalar gáptiń bas aǵzaları - baslawısh, bayanlawısh penen tanısıwdıń jańa basqıshına ótedi. Bul jaǵdayda oqıwshılar bir qansha kónlikpeler alıwına baylanıslı endi gápti analiz etkende gáptiń kim ne haqqında aytılǵanın hám ol haqqında ne delingenin qıylanbay taba aladı. Sonlıqtan, bul dáwirde baslawısh, bayanlawısh termini, olardıń bir-birinen mánilik ózgesheliklerin, sorawlarınıń ayırmashılıqların túsine aladı.

Úshinshi klassta gáp, gáptegi bas aǵzalardı úyreniwdi dawam etiw menen birge, endi gáptiń ekinshi dárejeli aǵzaların úyreniwge ótedi. Gáp aǵzaların durıs úyreniw oqıwshılardıń gápti tolıq úyreniwine jaǵday jasaydı. Dáslepki sabaqlar gáp haqqında bolıp, onnan ekinshi dárejeli aǵzalar menen tanısıwǵa ótedi. Bunday jaǵdayda kestede berilgen mısallardı analiz etiw isinen baslaw kerek. Oqıwshılar kestede berilgen gápti oqıydı hám analizleydi. Bunda birinshi ret gáptiń ne haqqında ekenligi anıqlanadı. Ekinshi ret, ol tuwralı ne aytılǵanı tabılıp, olardıń baslawısh hám bayanlawısh ekenligi aytıladı.

Solay etip, gáptiń hár bir aǵzası boyınsha dáslep awızsha, keyin jazba túrde jumıs alıp barıladı. Bir neshe kónligiw jumıslarınan keyin:

1. Gáptiń ishinde usınday bir sorawǵa juwap berip keletuǵın gáp aǵzaları birgelkili aǵzalar boladı,

2. Gáptiń birgelkili aǵzaları bas aǵzalar da, ekinshi dárejeli aǵzalar da boladı,

3. Gáptiń birgelkili aǵzaları bir-birinen jazıwda útir menen ayırılıp turadı,

4. Aytqanda yamasa oqıǵanda gáptiń birgelkili aǵzalarınıń arasında pauza jasaymız,

5. Eger gáptiń birgelkili aǵzalarınıń keyingi ekewin kómekshi sózler bólip tursa, onda olardıń arasına útir qoyılmaydı,

6. Gáptiń birgelkili aǵzalarınıń arasında kómekshi sózler qaytalansa, onda aralarına útir qoyıladı.

Muǵallim bunday juwmaqtan keyin hár qıylı oqıwshılar isleytuǵın jumıslar beriwge boladı. Máselen, Sen palızǵa bardıń, onda nelerdi kórdin. Eger báhárde atızıńa barsań, neler isleyseń t.b.

Bekkemlew ushın sorawlar:

1. Gáp aǵzası degenimiz ne?

2. Gáp aǵzaları menen islesiw jolların aytıp ótiń?

3. Gáp bólekleri ústinde jumıs islew degenimiz ne?

4. Gáp aǵzası hám gáp bólekleri haqqında túsinik beriń?

Kitapxanada bar ádebiyatlar:

1. Q.Pirniyazov Baslawısh klasslarda qaraqalpaq tilin oqıtıw metodikası, Nókis, 1993 j

2. K.Qosimova va boshqalar «Ona tili wqitish metodikasiǴ»Toshkent, 2009y

3. S.Qazıbaev Bastawısh klasstarda qazaq tilin oqıtu, Almatı, 1985 j.

Lekciya № 9 Gáptegi sózlerdiń baylanısı ústinde jumıs islew

Joba:

1. Sózlerdiń baylanısı haqqında túsinik beriw

2. Oqıwshılardı irkilis belgileri menen tanıstırıw

Tayanısh túsinik: Gáptegi sózlerdiń baylanısı haqqında túsinik beriw, oqıwshılardı irkilis belgileri menen tanıstırıw

Baslawısh klasslarda gáptegi sózlerdiń baylanısı ústinde jumıs islew qıyın, biraq eń kerekli. Sonlıqtan, oqıwshılar menen bunı óz aldına tema retinde ótpegen menen klassqa keliw menen gáptegi sózlerdiń baylanısın úyrenip otıradı. Álbette, oqıwshılar bunı ámeliy jaqtan ǵana islep úyrenedi. Olar hár kúngi jumısında sózden gápke ótiw ústinde isleydi. Dáslep «Sózlerdiń baylanısı» degen termin menen tanıspaǵan menen bir-birimiz benen sóylesiw ushın sózlerdiń óz-ara baylanısıwınan payda bolatuǵın gápten paydalanıwımız kerek ekenligin ańǵaradı. Biraq olar sózlerdiń baylanısı mánilik jaqınlıqtan, grammatikalıq qurallardıń járdeminen kelip shıǵatuǵının ańǵara almaydı. Bulardı úyretiw tiykarǵı wazıypa bolıp aldımızda turadı. Sonıń menen birge bul ústinde jumıs islew tikkeley balalardıń oylawı, tiliniń rawajlanıwı menen tikkeley baylanıslı bolıp, oqıwshılardıń belsene jumıs islewine tosqınlıq jasaydı. Sonlıqtan muǵallim bul qıyınshılıqlardı jeńiw ushın jeńilden qıyınǵa, jekkeden qospalıǵa qaray islew printsipin názerde tutıp jumıs islewi tiyis.

II klasstan baslap gáptiń bas aǵzaların úyreniw menen birge sózdiń baylanısı ústinde isleydi. Usı dáwirden baslap baslawısh penen bayanlawısh gápti quraydı, al basqa aǵzalardıń gápti dúze almaytuǵının is júzinde kórip, túsinip otırıw kerek. Bul ushın dáslep ǴBúlbil sayraydıǴ degen gápti alıp, onı sorawlar arqalı analiz etiwden baslaymız. Ne sayraydı-Búlbil. Búlbil-baslawısh. Búlbil ne qıladı-Sayraydı. Sayraydı-bayanlawısh degen jol menen gáptiń bas aǵzaları úyretiledi. Bul jerde tek bas aǵzalardı úyreniw ǵana názerde tutılmay, al gáptegi sózlerdiń baylanısıw jolları da názerde tutılıp úyretiledi.

Baslawısh klasslarda gáptegi sózlerdiń baylanısın úyretiwde, birinshiden, joqarıdaǵı aytqanımızday-aq, bul ústindegi jumıs balalardıń oy-sezimi hám sóylewin rawajlandırıw menen baylanıslı alıp barıladı, sebebi, sózlerdiń bir-biri menen baylanısı sintaksislik qubılıs bolıp, oqıwshılardı sózlerdiń logikalıq baylanısı menen islesiwine qaray baǵdarlap otıramız. Bunday qubılıstı úyreniw-olardıń sanalı oylawına tásir jasaydı hám hár kúni bunıń menen islesiw, olardıń oylawına, oylanıwına baylanıslı sóylewine tásir jasap otıradı. Ekinshiden, gáptegi sózlerdiń baylanısı ústinde islew-olardıń orfografiyalıq kónlikpelerine tásir jasap otıradı. Sebebi, sózlerdiń arasındaǵı sintaksislik baylanıstı durıs qollana alıwdı úyretiw, sóz benen sózdi baylanıstırıwshı qurallardı durıs qollana biliwine jaǵdaylar jasaydı, balalar usı qubılıstı úyreniw arqalı olardıń durıs jazılıw printsipin de úyrenip baradı. Úshinshiden, sózlerdiń bir-biri menen baylanısı, gáptiń elementi bolıp, oqıwshılar bul arqalı gápti durıs dúziw printsipin úyrenedi. Bul da óz gezeginde oqıwshılardıń sintaksislik materiallardı sheberlik penen paydalana alıw múmkinshiligin keltirip shıǵaradı. Solay etip, sózlerdiń baylanısı boyınsha jumıs islew oqıwshılardıń hár tárepleme grammatikalıq oy-órisiniń rawajlanıp otırıwına shártli jaǵdaylar jasap otıradı. Bul joqarıdaǵı kórsetip ótkenimizdey, programmalıq materiallar ústinde sheberlik penen islewimizge baylanıslı boladı. Sonlıqtan muǵallim grammatikalıq materiallardı úyreniw ústinde islewdiń barısında gáptegi sózlerdiń baylanısı boyınsha jumıstı hár kúni durıs paydalanıp barıwı shártli qubılıs dep qarawı tiyisli. Bul jerde baslı nárse gáp aǵzalarına durıs soraw taba biliw ústinde kóbirek shınıqtırıw, oqıwshılardıń jumıs islewine durıs múmkinshilik jasaydı. Sonlıqtan, ekinshi klassta bas aǵzalardı úyreniw, olardıń arasındaǵı grammatikalıq baylanıstı úyreniw, olardıń úshinshi klassta (tórtinshi klassta ) gáptiń ekinshi dárejeli aǵzaları ústinde jumıs islewge tayarlaydı. Sonıń menen birge morfologiyalıq birliklerdi úyreniw de, gáptegi sózlerdiń baylanısın úyreniwge járdem boladı. Sebebi, sepliktiń, sannıń, qosımtanıń, kómekshi sózlerdiń funktsiyası-sintaksislik birlikti qurawǵa tikkeley qatnasıp otıradı. Sonlıqtan, gáptegi sózlerdiń baylanısın usılar menen baylanıslı alıp barıp, olardıń áhmiyetin is júzinde kórip otırıw paydalı.

Oqıwshılardı irkilis belgileri menen tanıstırıw.

Baslawısh klass balalarına irkilis belgilerin úyreniw, ol boyınsha kónlikpelerin keltirip shıǵarıw áhmiyetli jumıslardıń biri. Sebebi, oqıwshılarǵa irkilis belgilerin úyretiw arqalı olardıń intonatsiyalıq jaqtan durıs sóylew, durıs jazıw kónlikpelerin beremiz. Balalar mektepke keliw menen gáp ústinde jumıs isleydi, al hár bir gáptiń keyninde noqat qoyılatuǵını eskertilip otırıladı. Sonday-aq, jazıwǵa birinshi kirisiwi de noqattan baslanadı. Sonlıqtan, eń dáslep balalar noqat penen, onnan keyin soraw belgisi menen tanısadı. Bular tek ámeliy jumıstıń barısında kórsetilip, sóylegenimizde bir gáp ekinshi gápten az irkilis penen bólinip turatuǵınlıǵı, dawısımız azmaz páseńleytuǵının aytıw menen onı ózi kórsetedi. Al jazıwda irkilisti noqat penen belgileymiz. Bul gáptiń pitkenin kórsetedi. Bul tayarlanǵan keste boyınsha kórsetiledi hám oqıwshılardıń ózlerine ayttırıp, úyretilip otırıladı. Jumıstıń barısında noqat, soraw belgisi, kóp noqat, útip, úndew belgileri menen tanısadı. Bunday ápiwayı bir neshe shınıǵıwlardan keyin olarda kónligiw payda bolıp, olardıń ayırmasına túsinedi.

II (III) klassta gáptiń mánisi jaǵınan túrlerine toqtaǵanda: ǴXabar mánisin ańlatatuǵın gáp xabar gáp dep ataladı. Xabar gáptiń sońında dawıs tolqını páseńleydi hám kishigirim irkilis islenedi. Xabar gáptiń keynine noqat qoyıladıǴ-dep úyretilip, ámeliy jumıs ústinde muǵallim onıń qalay aytılıwı kerekligin kórsetedi. Bunday etip, soraw, úndew gáp ústinde islegende de olardıń aytılıwı, jazalıwı kórsetilip, bekkemlenedi. Sonıń menen birge oqıwshılardıń dıqqatın bárháma gáplerdiń aytılıwındaǵı pátke, dawısın páseytiw, kúsheytip aytıw shınıǵıwların úyretip otırıw kerek.

III (IV) klassta gáptiń birgelkili aǵzalarına toqtaǵanda útir belgisi boyınsha maǵlıwmat aladı. Bul jerde noqat penen útir arasındaǵı ayırmashılıqtı salıstırıw arqalı úyretiledi. Mısalı, Orazbay kitap oqıp otır. (Dawıs páseyip, irkilis islenedi). Orazbay, Marat, Qasımlar kitap oqıp otır. Bul jerdegi noqattı irkilis penen útirdegi irkilistiń parqı kórsetiledi. Bir neshe ret shınıqtırıladı. Solay etip, juwmaqlaǵanımızda noqattaǵı irkilis-pikirdiń tamamlanǵan, al útirdegi irkilis pikirdiń dawam etetuǵının kórsetedi.

Sonday-aq qospa gáp tuwralı jumıs islegende de útir boyınsha tanıstırıw dawam etiledi. Al tuwra gáptiń ústinde islegende tırnaqshalardıń, útirdiń qay jerde qollanılıwı ámeliy jaqtan kórsetilip, shınıǵıwlar menen bekkemlenip otırıladı. Bul jumıslardı oqıw sabaǵında da dawam etip, balalar oqıwdıń barısında sóylewinde irkilis belgileri boyınsha alǵan tájiriybelerin durıs qollanıp oqıwına itibar berip otırıw kerek. Bul jaǵday olardıń tásirli oqıy, sóyley alıwına kóp tásir jasap otıradı.

Bekkemlew ushın sorawlar:

1. Sózlerdiń baylanısı haqqında túsinik beriń?

2. Irkilis belgi degenimiz ne ham qay uakıtları kollanıladı

3. Irkilis belgilerdiń qanday turleri bar?

Kitapxanada bar ádebiyatlar:

1. Q.Pirniyazov Baslawısh klasslarda qaraqalpaq tilin oqıtıw metodikası, Nókis, 1993 j

2. K.Qosimova va boshqalar «Ona tili wqitish metodikasiǴ»Toshkent, 2009y

3. S.Qazıbaev Bastawısh klasstarda qazaq tilin oqıtu, Almatı, 1985 j.

Lekciya № 10 Orfografiyanı oqıtıw metodikası

Joba:

1. Baslawısh klass balalarına orfografiyalıq bilim beriwdiń

áhmiyeti

2. Orfografiyalıq qaǵıydalar ústinde jumıs islew jolları

3. Orfografiya haqqında túsinik

Tayanısh túsinik: Baslawısh klass balalarına orfografiyalıq bilim beriwdiń

áhmiyeti, orfografiyalıq qaǵıydalar ústinde jumıs islew jolları, orfografiya haqqında túsinik

Negizinde de, oqıwshılardı durıs jazıwǵa úyretiw birden qıyın. Sebebi, bul birinshiden, sóylew menen oylawǵa baylanıslı, sonlıqtan dáslep balanıń sintaksislik jaqtan gápti durıs dúze biliwge, sózlerdi ornı-ornı menen durıs qollana biliw menen baylanıslı. Ekinshiden, balalardı durıs jazıwǵa úyretiw, oǵan kónliktiriw qıyın da, qospalı da jumıs. Sebebi, bul ushın muǵallim ápiwayı shınıǵıw ústinde jumıs islewden baslap, balalardıń dóretiwshilik jumıs islew dáwiri arasındaǵı joldı ámeliy jaqtan islewdiń barısında basıp ótedi. Úshinshiden, bul boyınsha hár bir úyrengenin avtomatlastırıw protsesine ótkeriw. Bul-orfografiyalıq qubılıslardı sanalı meńgeriw menen baylanıslı. Orfografiyalıq háreket ástelik penen qáliplesedi. Muǵallim oqıwshılardıń hár bir orfografiyalıq qubılıstı sanalı meńgere alıwına erisip otırıw kerek.

Kórip otırǵanımızday, baslawısh klass balaları ushın durıs jazıwdı úyreniw qansha áhmiyetli bolıwına qaramay, ol ústinde kónliktiriw isin shólkemlestiriw isi de muǵallim ushın qıyın protsess. Sonlıqtan, muǵallim oqıwshılardıń mektepke kelgen kúninen baslap-fonetikalıq, morfologiyalıq, sintaksislik hám stilistikalıq jaqtan durıs jazıw normasına baylanıslı qubılıslardı sanalı meńgerip barıwına erisiw, ol ústinde shólkemlestiretuǵın hár bir ámeliy isimizdiń oqıwshılardıń sózlerdi fonetikalıq jaqtan esitiw, mánilik, grammatikalıq, kóriw uqıpların iske qosıw arqalı ǵana jumısta nátiyjelilikke erise alamız.

Orfografiyalıq qaǵıydalar ústinde jumıs islew.

Oqıwshılarǵa durıs jazıwdı úyretiw mektepke kelgen kúnnen baslanǵanı menen bul dáwirde hesh qanday orfografiyalıq qaǵıyda ústinde jumıs islenbeydi. Orfografiyalıq qaǵıyda ústinde jumıs islew júdá qıyın hám qospalı. Sonlıqtan bul boyınsha dáslep grammatikalıq qaǵıyda menen islesip, onnan keyin orfografiyalıq qaǵıyda menen islesiwge ótemiz. Sebebi grammatikalıq qaǵıyda orfografiyalıq qaǵıydanıń tiykarı bolıp esaplanadı. Máselen, II(III) klassta atlıqtı oqıp úyrenedi. Onda atlıqtıń mánilik jaqtan túrleri-menshikli hám ǵalabalıq atlıqtıń ne ekenligin úyrenip bilgennen keyin ǵana menshikli atlıqlardıń bas hárip penen jazılatuǵını úyretiledi. Bunday izbe-iz úyreniw-fonetikalıq, leksikologiyalıq, grammatikalıq materiallardı úyreniwdiń barlıq basqıshında da iske asıp otırılıwı tiyis.

Oqıwshılardıń qaǵıyda ústinde jumıs islep, onı durıs meńgeriwine baylanıslı tómendegilerdi islew múmkin:

Oqıwshılardıń hár bir orfografiyalıq qaǵıydanı meńgerip alıwı belgili bir izbe-izlik penen iske asadı. Máselen,

1. Balalar qaǵıydanı esitedi, sonlıqtan bul dáwirde olarda dáslepki túsinik payda boladı. Oqıwshıǵa qaǵıydaǵa sáykes muǵallim tárepinen tayın materiallar usınıladı. Ózleriniń tanısqan orfografiyalıq qaǵıydasına sáykes material ústinde birinshi jumıs islep kóredi. Bul dáwirde muǵallim balalardıń isine tikkeley basshılıq etip otıradı.

2. Bunda muǵallim tayın materiallardı usınadı. Biraq bul dáwirde oqıwshılar orfogramma boyınsha ózlerinshe jumıs islew basqıshına ótedi. Oqıwshılar úyrengen qaǵıydasın qaysı orında qalay qollanıw isine ótedi. Bul eki basqısh oqıwshılardıń qaǵıydaǵa sáykes dáslepki jumıs islewi bolıp, olar jumıs islewde kóp ǵana qıyınshılıqlarǵa ushırasadı. Muǵallim bul jaǵdaylardı esine alıp, olarǵa tez-tez járdem kórsetip otırıwı tiyis.

3. Bul waqıtta oqıwshılar jumıs islewge bir qansha kónligedi. Sonlıqtan tekstti ózleri kóshirip, túsirilgen hárip, sózlerdi qaǵıydanı basshılıqqa ala otırıp, ózleri qoyadı. Gápler dúzedi. Orfogrammaǵa sáykes óz jumıslarınózleri tekserip kóredi.

4. Bunda úyrengen qaǵıydalarına sáykes oqıwshılar óz betinshe muǵallimniń talar etiwine sáykes jumıs isleydi. Bul keyingi eki basqısh orfogrammanı tolıq meńgerip, ózlerinshe jumıs isley alıw dáwiri boladı. Oqıwshılardıń orfogrammanı qollanıwda avtomatlasqan iskerliginiń dáslepki basqıshı boladı.

5. Oqıwshılardıń orfografiyalıq bilimin izbe-izlikke salıw, jumıs iskerliginiń avtomatlastırılǵan protsesiniń qáliplesiwi. Burınǵı islengen jumıslarınıń eń kerekli dep tabılǵanları tákirarlanadı. Jumısında ketken kemshiliklerin ózleri tekseredi, dúzetedi.

Sonıń menen birge, úyrengenlerin qaǵıydanıń nege baylanıslılıǵına da itibar berip barıw kerek. Máselen, ayırım qaǵıyda sózdiń túbirine baylanıslı bolsa, ayırımları qosımtalarǵa, ayırımları seslerge baylanıslı bolıp otıradı. Qaǵıyda jeke sózlerge yamasa qosımtalarǵa tiyisli dúzilmeydi, al belgili bir topar sózlerge (mısalı, menshikli atlıqlarǵa), sáykes dúziledi. Sonlıqtan, qaǵıydanı úyretkende usı ózgesheliklerdi názerde tutıp jumıs islew kerek. Bir qaǵıydanı ekinshi qaǵıyda menen salıstırıp, olardaǵı ayırmashılıq, uqsaslıq tárepin ashıp úyretiw oqıwshılarda oylaw iskerliginiń payda bolıwına alıp keledi. Durıs jazıwǵa úyretiwdiń qıyınlıǵın, qospalılıǵın eske alıp sabaqtıń kórsetpeliligin durıs paydalana biliw. Máselen, hár bir qaǵıydanı úyreniwdiń barısında sol orfografiyalıq qaǵıydanı plakatqa jazıp ildirip qoyıw, yamasa hár kúni bir orfografiyalıq qaǵıyda ústinde jumıs islep barıw, oqıwshılardıń ol ústinde tez kónligip ketiwine múmkinshilik beredi. Sonıń menen birge hár bir orfografiyalıq qaǵıyda ústinde jámáát bolıp islew, sabaqlıqqa súyenip ózinshe islew, jeke islesiw jolların da qollanıp otırıw kerek. Sonday-aq, hár bir orfografiyalıq qaǵıydanı úyreniw birdey metod penen iske asa bermeydi. Bunı materialdıń ózgesheligine sáykes metod tańlaw talap etiledi.

Bekkemlew ushın sorawlar:

1. Orfografiya nenii izertleydi?

2. Baslawısh klass balalarına orfografiyalıq bilim beriwdiń

áhmiyeti?

3. Orfografiyalıq qaǵıydalar ústinde jumıs islewdiń qanday jolları bar?

4. Orfografiya haqqında túsinik?

Kitapxanada bar ádebiyatlar:

1. Q.Pirniyazov Baslawısh klasslarda qaraqalpaq tilin oqıtıw metodikası, Nókis, 1993 j

2. K.Qosimova va boshqalar «Ona tili wqitish metodikasiǴ»Toshkent, 2009y

3. S.Qazıbaev Bastawısh klasstarda qazaq tilin oqıtu, Almatı, 1985 j.