Kitapxanada bar ádebiyatlar:

1. Q.Pirniyazov Baslawısh klasslarda qaraqalpaq tilin oqıtıw metodikası, Nókis, 1993 j

2. K.Qosimova va boshqalar «Ona tili wqitish metodikasi»Toshkent, 2009y

3. S.Qazıbaev Bastawısh klasstarda qazaq tilin oqıtu, Almatı, 1985 j.

Lekciya №4 Sóz shaqapları menen tanıstırıw Joba:

1. Sóz shaqapları haqqındaǵı kónlikpeni payda etiw

2. Sóz shaqapların úyreniwdegi tiykarǵı wazıypalar.

3. Sóz shaqapları haqqında túsinik

Tayanısh túsinik: Sóz shaqapları haqqındaǵı kónlikpeni payda etiw, sóz shaqapların úyreniwdegi tiykarǵı wazıypalar, sóz shaqapları haqqında túsinik

Baslawısh klasslarda sóz shaqabın oqıtıw qıyın hám juwapkerli is. Oqıwshılar sózler menen islesiwdiń barısında tilimizdegi tolıp atırǵan hár qıylı sózler menen ushırasadı. Olardıń bir toparı zattıń atın, birazı zattıń túr-túsin, bir qanshası zattıń háreketin t.b. bildiretuǵının kóredi. Olar ústinde jumıs isleydi. Solay etip, sóz shaqapları menen islesiw arqalı sózdiń hár qıylı túrleri menen islesip grammatikalıq túsinikleri boyınsha belgili bir juwmaqqa kelip otıradı.

Sonday-aq sóz shaqapları ústinde jumıs islew arqalı sózlerdiń grammatikalıq jalǵawları (kóplik, tartım, seplew, betlik), olardıń gáp ishinde qollanılıwın kóredi. Sonıń menen birge ádebiy tilimizdiń ayrım normaları menen tanasıwı da, olardıń sóylew mádeniyatınıń rawajlanıp barıwına tiykar boladı.

Sóz shaqapların oqıw, ol ústinde hár qıylı jumıs islew dáwirinde sózlerdiń seslik hám morfologiyalıq qurılısı menen islesip otırıwına tuwra keledi. Bul jaǵday gezeginde kópshilik orfografiyalıq qaǵıydalar menen ushırasıwına sebep boladı.

Sóz shaqapları ústinde jumıs islewdiń qospalı, qıyın ekenligin eske ala otırıp, sawat ashıw dáwirindegi jumıslardı tiykar etip, sóz ústinde jumıs islewdi dawam ettiremiz. Sózlerge sorawlar qoyıw arqalı hár qıylı sóz túrleri menen islesemiz. Bul keyingi jumıs islewine ámeliy jaqtan qatnası bolıp esaplanadı. Usınday ámeliy tayarlıqtan keyin ǵana zattıń atın bildiretuǵın sózler, zattıń túr-túsin bildiretuǵın sózler, zattıń sanın bildiretuǵın sózler, zattıń háreketin bildiretuǵın sózler boyınsha jumıs islep, sózlerdiń dáslepki klassifikatsiyalanıwı menen ushırasıp jumıs isleydi. Bul sóz shaqapları ústinde jumıs islewdiń dáslepki basqıshı dep qaraladı.

Sonlıqtan, bul dáwirde usınılǵan programmalıq talap-oqıwshılarǵa tanıs bolǵan zatlardıń atların gruppalarǵa bóldirip, olardıq sorawların qoyıp úyreniw, olardı durıs oqıp, jazıp úyreniwdi qoyadı.

Bul programmalıq talaptı orıplaw ushın balalarǵa oqıw quralları, úy-ásbapları, ósimlikler, haywanlar, quslar t.basqalardıń súwretlerin kórsetip, olardıń hár biriniń atı menen tanıstırıladı. Sonıń menen bulardıń hár qaysısınıń atı óz aldına sóz ekenligi, al hámmesin zat dep túsiniwimiz kerek ekenligin aytıp beredi. Keyin muǵallim bul aytqanların oqıwshılardıń qabıl etkenin anıqlaw hám bekkemlew ushın:-Mınaw ne (zat), atın ayt-úyrek. Házir sen ne ayttıń (sóz) t.b. usınday bekkemlew jumısları bir neshe ret qaytalanadı. Keyin oqıwshılar menen birlikte juwmaqqa kelinedi. Bul joqarıdaǵı kórgenlerimizdiń barlıǵı zat dep atalatuǵını, hár bir zattıń ózine tiyisli atı bar ekenligin, onı zattıń atı deytuǵınımızdı, hár bir zattıń atı sóz benen aytılatuǵınıneskertip, olar oqıwshılar menen bir neshe ret talqılanadı, sorawları menen tanıstırıladı. Dápterlerine jazdırıpYu olardıń durıs oqılıw normaların úyretedi. Bunday bir neshe sabaqtan keyin zattıń atların gáp ishinde keltirip, onı qalay tabıw, sorawların qoyıw jollarında úyretip, jumıs islew ústinde oqıwshılardıń sóz shaqabı tuwralı dáslepki túsinigi bekkemlep otıradı.

Zattıń háreketin bildiretuǵın sózler de usınday analitika-sintetikalıq jollardı qollanıw arqalı zattıń atın bildiretuǵın sózler menen baylanıslı túsindiriledi. Máselen, suwda júrgen ǵazdı kórsetip, bul ne- dep soraw beriledi, oqıwshılar onı ǵaz dep ataydı. Onnan keyin, - “az ne qılıp júr-“az júzip júr-dep oqıwshılar juwap beredi. Usınday háreket etiw arqalı oqıwshılar menen gúrrińlesip, olardı taxtaǵa jazıp, keyin oqıtıp, dápterlerine jazdırıp, zattıń atın úyretkendey olarǵa juwmaq beriledi.

Bunnan keyingi sabaqlar zattıń belgisin bildiretuǵın sózlerdi úyretiw isine arnaladı. Bunda da jumıs analiz-sintezlik, salıstırıw usılları menen islenedi. Máselen, hár qıylı túrdegi belgidegi zatlar yamasa zatlardıń súwretleri alınıp, olar salıstırıw úlgisinde kórsetiledi hám uzın-qısqa, aq-qızıl t.b. sózler oqıwshılardıń qatnasıwı menen analiz etiledi.

Zattıń sanın bildiretuǵın sózler boyınsha da usı izbe-izlikte jumıs islenedi hám oqıwshılar zattıń sanın bildiretuǵın sózler ústinde hár qıylı ámeliy jumıslar islew arqalı dáslepki túsinikler aladı. Jumıs islew arqalı alǵan bilimlerin bekkemlep baradı.

Bul boyınsha ótkeriletuǵın tákirarlaw sabaqlarında hár bir sóz shaqabına berilgen juwmaqlardı izbe-izlikke salıp oqıwshılardıń bul ústinde hár túrli ámeliy jumıslar islep, bilimin bekkemleydi. Bul dáwirdegi tiykarǵı wazıypaları hár qıylı sózler ústinde jumıs islep, olardıń sorawların qoya biliw, olardı sóz dizbekleri, gáp ishlerinde taba biliw, sózlerdiń bir-birinen ayırmashılıqlarına túsine alıw, bir-birinen ayırı biliw bolıp esaplanadı. Sonlıqtan muǵallimler bul boyınsha jumıs islegende usı wazıypanı orınlaw ústinde is etiwdi tiykarǵı maqset etip alıw kerek.

Oqıwshılar menen sóz shaqapları ústinde islegende gáp ishindegi mına sóz atlıq pa, kelbetlik pe, feyil me degen sorawlarǵa bul sóz kim, ya ne, degen sorawǵa juwap berip atlıq boladı. Qanday sorawına juwap berip kelbetlik boladı t.b. degen qısqa juwap beriw múmkinshiligine ǵana iye boladı. Al keyin ala bunday juwaptı tolıqtırıw, dálillew formasına ótkeriw kerek. Endi atlıqtıń mánisin, sorawın aytıw menen birge ayırım grammatikalıq jalǵawların qosıp dálilleydi. Sonday-aq, ámeliy jumıs leksikalıq, sintaksislik shınıǵıwlar menen baylanıslı alıp barılıwı tiyis.

Bekkemlew ushın sorawlar:

1. Sóz shaqapları haqqındaǵı kónlikpeni payda etiw jolları?

2. Sóz shaqapların úyreniwdegi tiykarǵı wazıypalar aytıń?

3. Sóz shaqapları haqqında túsinik beriń?

Kitapxanada bar ádebiyatlar:

1. Q.Pirniyazov Baslawısh klasslarda qaraqalpaq tilin oqıtıw metodikası, Nókis, 1993 j

2. K.Qosimova va boshqalar «Ona tili wqitish metodikasi»Toshkent, 2009y

3. S.Qazıbaev Bastawısh klasstarda qazaq tilin oqıtu, Almatı, 1985 j.

Lekciya № 5 Atlıqtı úyreniw metodikası

Joba:

1. Baslawısh klasslarda atlıqtı úyreniwdegi tiykarǵı wazıypalar

2. Atlıqtı úyreniwdegi izbe-izlik

3. Atlıqtıń kóplik kategoriyası

4. Atlıqtıń betleniwi menen tanıstırıw

Tayanısh túsinik: Baslawısh klasslarda atlıqtı úyreniwdegi tiykarǵı wazıypalar, atlıqtı úyreniwdegi izbe-izlik, atlıqtıń kóplik kategoriyası, atlıqtıń betleniwi menen tanıstırıw

Baslawısh klasslarda atlıqtı oqıtıwǵa jeterli dárejede saat ajıratıladı. Sebebi, atlıq basqa sóz shaqaplarına qaraǵanda leksikalıq mánisi jaǵınan da, hár qıylı grammatikalıq belgisi jaǵınan da keń, qospalı kategoriyalarǵa iye.

Bul basqa sóz shaqapları menen baylanıslı hám izbe-izli túrde, jeńilden awırǵa qaray degen tiykarǵı printsipte oqıtıladı.

Baslawısh klasslarda atlıqtı oqıtıwdıń tiykarǵı wazıypası: 1) atlıq boyınsha oqıwshılardıń leksika-grammatikalıq túsinigin qáliplestiriw, 2) menshikli hám ǵalabalıq atlıqlardı mánisine qaray bir-birinen ayıra biliw, 3) menshikli atlıqlardı qollanǵanda bas háripti paydalana biliw, 4) atlıqlardı birlik, kóplik sanda qollana biliw, 5) atlıqlardıń keynine tartım, seplik, betlik jalǵawlarınıń qosılıp jazılıwına kónliktiriwin qáliplestiriw, olardı bir-birinen ayıra biliwge úyretiw, 6) atlıqlar menen oqıwshılardıń sóz baylıǵın rawajlandırıp otırıw, 7) analiz, salıstırıw, gruppalaw hám juwmaqqa kele alıw jumısların isley biliw kónlikpelerin qáliplestiriw.

Atlıq sóz shaqaplarınıń ishinde leksikalıq mánisi jaǵınan hár qıylı, grammatikalıq belgisi jaǵınan qospalı kategoriyaǵa jatadı. Sebebi, leksikalıq mánisi tiykarınan zatlıq mánige baylanıslı bolıp, júdá hár qıylı. Máselen, kitap, dápter usaǵan anıq zatlar, qurt-qumırısqaday janlı jánlikler, samal, boranday tábiyat qubılısları t.b. kózge kórinetuǵın, kórinbey sezim arqalı túsiniletuǵın túsiniklerdiń bárine zat dep túsinemiz. Bulardıń hár qaysısına tiyisli atama bar.

Al atlıqtıń grammatikalıq belgisi bolsa, atlıq birlik, kóplik sanda, tartım, betlew, seplik jalǵawları menen túrlenedi. Ózine tán bolǵan suffikslerine iye, gáp ishinde baslawısh, qollanılıwına qaray anıqlawısh, tolıqlawısh, pısıqlawısh, geyde bayanlawısh bolıp keledi.

Sonlıqtan da, atlıqtıń leksikalıq hám grammatikalıq belgileri jaǵınan qospalı, qıyın dep qaralıp, baslawısh klasslarda bulardıń tiykarǵı belgilerin ápiwayılastırıp, ámeliy jumıslardıń barısında úyretilip barıladı.

Birinshi klassta muǵallimniń aldındaǵı tiykarǵı wazıypa - oqıwshılarǵa sózlerge kim, ne degen sorawdı durıs qoya biliwge úyretiw. Suwretlerge qarap olardıń atların - Bul kim, Bul ne degen sorawlarǵa juwap bere biliw.

Bul dáwirde mınaday ámeliy jumıslar ústinde islese boladı:

1. Tómende berilgen sózlerden atlıq sózlerdi terip jazıń hám sorawların qoyıp shıǵıń.

2. Ózleriń baqshada ósetuǵın, baǵda ósetuǵın, úy qusların, haywanlardı t.b. bólip dizip jazıń.

3. Berilgen gáp ishindegi kóp noqat qoyılǵan orınlarǵa tiyisli atlıqlardı qoyıp kóshirip, sorawların qoyıń.

4. Berilgen menshikli atlıqlardı bólip jazıń.

Muǵallim bunday mısallardı hám bunnan basqa da mısallar berip atlıq, atlıqtıń seplew jalǵawları menen tanıstırıwda hám ol boyınsha alǵan bilimlerin ámeliy jumıs islew dáwirinde, izbe-izlikke salıw barısında qollanılatuǵın kesteden paydalanıp otırıwına boladı.

Bunday bir neshe shınıǵıw jumısları arqalı atlıq tuwralı bilgenlerin izbe-izlikke salıp hám burınǵı bilimlerin bekkemlep, keyin atlıqtıń betleniwi, tartımlanıwı, sepleniwi kategoriyaları boyınsha jumıs islenedi.

Atlıqtıń kóplik kategoriyası menen tanıstırıw.

Oqıwshılarǵa kóplik kategoriyasın tanıstırıw ámeliy jaqtan sawat ashıw dáwirinen baslanadı da, keyin ala bul ústinde jumıs islewin dawam etedi. Bunı dáslep hár qıylı zatlardıń ózi yamasa súwretlerin kórsetiw arqalı tanıstıradı. Bul boyınsha shınıǵıwlar islewde hár waqıt salıstırıw arqalı islew jaqsı nátiyje beredi. Máselen, muǵallim kitap-kitaplar degen sózlerdi jazıp yamasa ózlerin kórsetip, qaysısınan azdı, qaysısınan kópti túsinemiz dep soraǵanda oqıwshılar ańsat juwap beredi.Bunday bir qansha ámeliy jumıstan keyin, usınday zatlardıń birewin kórsetetuǵın birlik, kópti kórsetiwshi sózlerdi kóplik dep juwmaq beriwge boladı. Zatlardıń kóp ekenin kórsetiw ushın zattıń atın bildiretuǵın sóz keynine - lar, -ler qosımtasın qosıw kerek ekenligi eskertiledi. Keyin ala bul ústinde hár qıylı ámeliy jumıslar islenip, birlik, kóplik terminleri menen de tanıstırıladı.

Keyingi 3-4-klasslarda oqıwshılardıń bul boyınsha jumıs islewi dawam etedi. Solay etip, kóplik kategoriyası ústinde jumıs islew arqalı olardıń atlıqlardıń mánisi hám túrlerinen ayıra alatuǵınlıǵı tuwralı kónligiwi qáliplesedi. Bul kónligiwiniń nátiyjesinde oqıwshılar kóplik kategoriyasınıń qosımtaların qollanıp jumıslar islep, óziniń ámeliy islerinde qollanıwdı úyrenedi.

Atlıqtıń betleniwi menen tanıstırıw. Atlıqtıń betleniwi oqıwshılardıń sóylew tilinde kóp qollanılatuǵın kategoriya. Mánilik jaqtan da, forması boyınsha da oqıwshılar ushın qıyınshılıq tuwdırmaydı. Bul jerde oqıwshılar termin ústinde qıynaladı. Sonlıqtan bir qansha ámeliy jumıs islewdiń barısında tartım-zattıń kimge tiyisli ekenligin kórsetetuǵın formanıń ataması ekenligin, al birinshi bet-birinshi táreptegi adam, ekinshi bet-ekinshi táreptegi adam, úshinshi bet-úshinshi táreptegi adam ekenligin oqıwshılardı qatnastırıw arqalı kórgizbeli túrde mısallar boyınsha túsindiriw menen birge kesteni qosıp, tartımnıń qosımtaları menen tanıstırıwǵa boladı.

Bunday tartım kategoriyası menen oqıwshılardıń birinshi ret ushırasıwı bir qansha qıyın bolǵanı menen, balalar bunı mánisi hám forması arqalı tez úyrenip alıwına múmkinshilik bar. Atlıqtıń kategoriyaları oqıwshılarǵa bir-biri menen baylanıslı túrde alıp barılǵan jaǵdayda ǵana tez meńgeriwine jaǵday tuwıladı.

Bet	Birlik		Kóplik
	Daralıq	Sheriklik	Daralıq	Sheriklik
I	-m, -ım, -im	-mız, -miz -ımız, -imiz	-lar -ım -ler -im	-lar -ımız -ler -imiz
II	-ń, -ıń, -iń	-ńız, -ńiz -ıńız, -ińiz	-lar -ıń -ler -iń	-lar -ıńız -ler -ińiz
III	-sı, -si	-ı -i	-lar -ı -ler -i	-lar -ı -ler –i

Bunnan keyin: 1) atlıqlarǵa tartım jalǵawların qosıw, 2) gáp ishinde atlıqlardı tawıp, ondaǵı tartım qosımtaların ayırıp, qosıp úyreniw, 3) tartımnıń birlik, kóplik, sheriklik túrlerin bir-birinen ayıra biliw, 4) gáp ishinde tartımlı atlıqlardıń mánilik ózgesheligin túsiniw, 5) atlıq sózlerdi berip, oǵan tiyisli tartım qosımtasın qosıp qollana biliw, 6) ayırım atlıq sózlerge tartım qosımtasınıń qosılıwı arqalı ǴqǴ sesiniń ǴǵǴ sesine (p-b, k-g) ózgeriwindegi zańlılıqlardı mısallar ústinde kóriw arqalı qollanıp, onıń ne ushın solay ekenligin dálilley biliwge kónliktiriw, 7) tartım kategoriyasın sóylew barısında qollana biliw usaǵan shınıǵıw jumısları ústinde islese oqıwshılardıń kónligiwi tez qáliplesedi.

Atlıqtıń seplew kategoriyasın oqıtıw. Bul ushın dáslep oqıwshılar menen bir neshe shınıǵıw jumısları islenip, seplik jalǵawları menen túrleniwindegi ózgerislerdi baqlawdan baslaw kerek. Muǵallim tayarlanıp qoyılǵan keste arqalı seplik hám onıń atamaları, sorawları menen tanıstıradı. Bul jerde oqıwshılarǵa sepliktiń sorawların feyil sózler menen yamasa atlıq penen qatar qoyıp tanıstırıw, oqıwshılardı sózlerge soraw qoyıw, oǵan juwap taba biliwge tez úyretedi. Baslawısh klasstaǵı tiykarǵı wazıypa sózlerdiń ózgeriwine baylanıslı olardıń mánisiniń ózgeriwi hám sorawınıń ózgeriwi, túbirge qosımtanıń qosılıw normaların durıs meńgeriw, sol arqalı tiliniń rawajlanıwı, oy-órisiniń ósiwine erisiw bolıp esaplanadı. Álbette, baslawısh klass balaları ushın seplik jalǵawların meńgerip alıw qıyın. Sonlıqtan muǵallim hár bir seplikke toqtaǵanda: 1) mánisine, 2) sol seplewdegi atlıqtıń sorawına, 3) gáp ishindegi atqaratuǵın xızmetine toqtaw arqalı úyretiwdi názerde tutıw kerek.

Bul ushın birinshi basqıshta, oqıwshılardı sepliktiń ne ekenligi menen ámeliy jumıs ústinde tanıstırılıwı, ekinshi basqıshta, sepliktiń atamaları, sorawları menen atma-at tanıstırılıwı, úshinshi basqıshta bul boyınsha hár qıylı ámeliy jumıslar islenip kóriliwi, mısallardı balalar atlıqtı hár qıylı seplik túrinde keltirip, olardıń sorawların qoydırıp úáretiliwi, tórtinshi basqıshta, hár bir seplik jalǵawları menen menen birim-birim tanısıp, ol ústinde jumıs islep úyreniw, besinshi basqıshta, seplik jalǵawlarınıń jazılıw normaların úyretiw, altınshı basqıshta, tákirarlaw arqalı oqıwshılardıń alǵan bilimin, kónligiwin izbe-izlikke salıw usaǵan basqıshlar boyınsha úyretiw talap etiledi. Ásirese, oqıwshılardıń ámeliy jaqtan qollanıp úyreniwine, oqıwına kóbirek itibar berip barıw kerek.

Bekkemlew ushın sorawlar:

1. Baslawısh klasslarda atlıqtı úyreniwdegi tiykarǵı wazıypalar nede?

2. Atlıqtı úyreniwdegi izbe-izlik aytıp ótiń?

3. Atlıqtıń kóplik kategoriyası izbe-iz kórsetiń?

4. Atlıqtıń betleniwi aytıń?

Kitapxanada bar ádebiyatlar:

1. Q.Pirniyazov Baslawısh klasslarda qaraqalpaq tilin oqıtıw metodikası, Nókis, 1993 j

2. K.Qosimova va boshqalar «Ona tili wqitish metodikasiǴ»Toshkent, 2009y

3. S.Qazıbaev Bastawısh klasstarda qazaq tilin oqıtu, Almatı, 1985 j.

Lekciya № 6 Kelbetlikti úyreniw metodikası

Joba:

1. Kelbetlikti úyreniw izbe-izligi

2. Kelbetlikti úyreniwge tayarlıq basqıshı

3. Kelbetliktiń túrleri menen tanıstırıw

Tayanısh túsinik: Baslawısh klasslarda kelbetlikti úyreniw izbe-izligi, kelbetlikti úyreniwge tayarlıq basqıshı, kelbetliktiń túrleri menen tanıstırıw

Baslawısh klasslarda kelbetlik penen sawat ashıw dáwirinen baslap-aq tanısadı. Biraq bul dáwirde kelbetlikler oqıwshılardıń tilin ósiriw retinde paydalanıladı. Bul boyınsha dáslepki jumıs 1-klassta islenip, oqıwshılar zattıń túr-túsin bildiretuǵın sózlerge sorawlar qoyıp úyrenedi. (Qanday, qaysı) Bul boyınsha ápiwayı mısallar ústinde isleydi. Kelbetlik atlıqtan keyingi eń bir kóp gezlesetuǵın sóz shaqabı. Sebebi, kelbetlik tikkeley atlıqqa baylanıslı. Sonlıqtan oqıwshılarǵa ápiwayı zatlardıń ózin yamasa súwretin kórsetip, olardıń belgileri ústinde jumıs islewden baslanadı. Máselen, oqıwshılarǵa toptı kórsetip, qanday top-degen soraw taslanadı. Oqıwshılar oǵan qarap turıp onıń belgisin - qızıl, domalaq, kishkene, ǵarbızdıń súwretin kórsetip, qanday ǵarbız - domalaq, kók, mazalı, úlken. Bunday etip, zatlardıń túrine, kólemine, dámine, sapasına baylanıslı sózler ústinde, hár qıylı mısallar ústinde islesedi. Bunnan keyin ǵana birinshi klass balalarına qısqa zattıń túr túsin bildiretuǵın sózler qanday degen sorawǵa juwap beredi degen juwmaq beriledi. Bunı mısallar menen dálilleydi.

2-klassta kelbetlik boyınsha bir qansha tolıǵıraq maǵlıwmat aladı. Sonlıqtan, kelbetlik boyınsha beriletuǵın maǵlıwmatlar úsh basqısh boyınsha úyretiliwi tiyis: birinshi basqıshta, kelbetlik bolıp turǵan sózler boyınsha qadaǵalaw, sózlerdiń leksikalıq mánisi, sorawları ústinde jumıs islew. Zattıń belgisi hár qıylı boladı. Sonlıqtan, dáslep oqıwshılarǵa tanıs bolǵan zatlar hám onıń belgisin bildiretuǵın sózler menen islesiw. Bul dáwirde kóbinese, atlıqqa baylanıstırıp úyreniw, gáp quraw, gáp ishinde sorawına qaray otırıp tiyisli sózlerdi tawıp qoyıw, súwret, zatlardıń ózine qaray otırıp tekstler dúziw, onda kelbetlik sózlerdi qollana biliw t.b. boyınsha jumıslar islew oqıwshılardıń qadaǵalawshılıǵın, sóz mánisin tolıq túsine biliwshiligin, olardı ornında qollana biliwshiligin oy-órisin, sóylewin rawajlandırıw usaǵan oqıw barısındaǵı baslı máselelerdi sheship barıwǵa jaǵdaylar payda etedi.

Kelbetlik boyınsha jumıs islewdiń ekinshi basqıshında -kelbetlik boyınsha alǵan bilimin qeliplestiriw, olardı tiyisli orınlarında sóylew, jazba tilinde qollana biliw, kelbetliklerdi durıs oqıp, jazıp úyreniw máselelerin sheshiw ústinde jumıs islenedi.

Oqıwshılardı kelbetlik boyınsha túsinigin qáliplestiriwde sózlerdi klassifikatsiya jasap úyretiw jaqsı nátiyje beredi. Máselen,

1. Zattıń túr-túsin bildiretuǵın sózler-aq, qara, qızıl

2. Zattıń dámin bildiretuǵın sózler-mazalı, ashshı, shiyrin

3. Zattıń iyisin bildiretuǵın sózler-sasıq, iyisli

4. Zattıń kólemin bildiretuǵın sózler-dóńgelek, úlken, ushqırlı

5. Zattıń salmaǵın bildiretuǵın sózler-awır, jeńil, zildey

6. Zattıń sapasın bildiretuǵın sózler-jańa, góne, taza

7. Bir nárseniń neden islengenin bildiretuǵın sózler-aǵash jay,

temir qapı, altın saat t.b

Bunnan basqada mısallar islewdiń nátiyjesinde oqıwshılar kelbetlik boyınsha bir juwmaqqa kelip, kelbetlik bolatuǵın sózler zattıń qanday bolmasın bir belgisin bildiredi, olar qanday degen sorawǵa juwap beredi, barlıq waqıtta atlıq penen baylanıslı boladı, degen oy juwmaǵına keledi.

Kelbetlik boyınsha jumıs islewdiń úshinshi basqıshında bunnan burınǵı basqıshlarda islengen jumıslar dawam etilip, solardıń tiykarında kelbetliktiń sóz shaqabınıń biri ekenligi tuwralı túsinigin qáliplestirip barıw, kelbetlik sózlerdiń leksikalıq mánisi, onıń atlıq penen baylanısı, ayrım grammatikalıq túrleri basqa sóz shaqaplarınan geypara ózgeshelikleri, kelbetliklerdi sóylew, jazba tillerinde qollana biliw, bul boyınsha hár qıylı bekkemlew jumısları islenedi.

Baslawısh klasslarda atlıqtı oqıtıw qanday áhmiyetke iye bolsa, kelbetlik te sonday áhmiyetke iye. Biraq soǵan qaramay kelbetlik boyınsha programmalıq materiallar júdá az kólemde usınılǵan. Álbette, bunnan kelbetlik boyınsha bar materialdıń barlıǵın oqıtıw kerek degen túsinik kelip shıqpawı tiyis. Kelbetlik sózler oqıwshılardıń tilinde kóplep qollanıladı.

Kelbetlik boyınsha oqıwshılardan 1-2-klasslarda úyrengenlerin izbe-izlikke salıw ushın tákirarlaw sabaqlarınıń áhmiyeti ullı. Oqıwshılar bul dáwirde programmaǵa sáykes kelbetlik degen ne, sózdiń mánisi neni bildiredi, qanday sorawlarǵa juwap beredi, qaysı sóz shaqabı menen baylanıslı qollanıladı, qosımtaları bar ma, kelbetliklerdiń jazılıw normaların bileseń be t.b. sorawlar ústinde jumıs islew usınıladı. Tákirarlaw dáwirinde tallaw jumısına ayrıqsha itibar berip barıw kerek. Geypara orınlarda sinonimin, antonimin ayttırıwǵa da boladı. Sonıń menen birge kelbetliktiń mánisi, atqaratuǵın xızmeti jaqlarınan atlıqtan qanday ózgeshelikleri bar ekenligin biliwi shárt. Bul keleshektegi sóz shaqaplarınıń bir-birinen qanday parqı barlıǵın úyrenip barıwına sebepshi boladı.

Bekkemlew ushın sorawlar:

1. Kelbetilik degenimiz ne kanday sorawlarga jauap beredi?

2. Kelbetlikti úyreniw izbe-izligi aytıń?

3. Kelbetlikti úyreniwd qanday tayarlıq basqıshı bar?

4 .Kelbetliktiń túrleri aytıń?

Kitapxanada bar ádebiyatlar:

1. Q.Pirniyazov Baslawısh klasslarda qaraqalpaq tilin oqıtıw metodikası, Nókis, 1993 j

2. K.Qosimova va boshqalar «Ona tili wqitish metodikasiǴ»Toshkent, 2009y

3. S.Qazıbaev Bastawısh klasstarda qazaq tilin oqıtu, Almatı, 1985 j.

Lekciya № 7 Feyildi úyreniw metodikası

Joba:

1. Feyildi úyreniwdegi tiykarǵı wazıypalar

2. Feyildi úyreniwdegi izbe-izlik:

a) 1-klassta feyil boyınsha jumıs islew,

b) 2-klassta feyildi úyreniw,

v) 3-klassta feyildi úyreniw,

g) 4-klassta feyildi úyreniw

Tayanısh túsinik: . Feyildi úyreniwdegi tiykarǵı wazıypalar, feyil haqqında túsinik, feyildi úyreniwdegi izbe-izlik, 1,2,3,4klassta feyil di uyreniw

Feyil túsinigi boyınsha, dáslepki islenetuǵın jumıslar. Feyil ústinde jumıs islew baslawısh klass oqıwshılarınıń turmısında eń bir áhmiyetli orındı iyeleydi. Sonlıqtan bul ústinde jumıs islew dáslepki mektepke kelgen kúnlerden-aq baslanadı. Álbette bul dáwirdegi jumıs tek muǵallimniń oqıwshılar menen gúrrińlesiwiniń barısında qollanıladı. Máselen, muǵallim suwretlerdi kórsetip, mınaw kimW ol ne qılıp atırW degen sorawlar ústinde islew arqalı oqıwshılar feyildi oqıw barısında dáslepki durıs paydalana biliw basqıshına ótedi. Bunnan keyingi jumıslarında da usınday etip paydalanıp otıradı. Muǵallim sorawlar arqalı qalay qollanıwdı úyretip otıradı. Sonlıqtan bul dáwirde feyil boyınsha dáslepki kónligiwi payda boladı.

Feyil boyınsha jumıs I klasstıń ekinshi yarımında 3-4 klassta jıl dawamında qq tilin oqıw dáwirinde feyil boyınsha programmalıq materiallar ústinde jumıs islenedi. Baslawısh mektep programmasında feyildi hár tárepleme úyreniw názerde tutılmaydı, al oqıwshılar turmısında qollanılmaytuǵın eń kerekli dep tabılǵan materiallar baslawısh klasstıń barlıq klasslarında oqıtıladı. I-klassta ǴHáreketti bildiretuǵın sózlerǴ teması boyınsha jumıs islewden baslanadı. Bunda muǵallim dáslepki jumıslarınıń biri retinde hár qıylı suwretler kórsetip, sol ústinde sóylesiwden baslaydı. Máselen, I klasstıń qq tili sabaqlıǵında suwretlerge qarap, olardıń ne islep atırǵanın aytıń, delingen. Suwretler, birinshi bala fizkul`tura (denesin shınıqtırıp) oynap atır, 2) bala juwınıp atır, 3) bala awqat jep atır, 4) bala kiyinip atır.

Muǵallim endi usılarǵa qarap sorawlar qoyadı, shártli túrde hár balaǵa at qoyadı, solay etip Azat ne islep atırW Azat fizkul`tura oynap atır. (muǵallim taxtaǵa jazıp baradı) Kamal ne islep atırW Kamal juwınıp atır. Bayram ne islep atırW Bayram awqatlanıp atır. Ruslan ne islep atırW Ruslan kiyinip atır, dep gúrrińlesiw arqalı tórt gáp dúzedi. Bul taxtaǵa jazıwlı turadı. Endi muǵallim analizge ótedi. Bunda birinshi ret atlıqtı soraw arqalı tabıw kerek. Sebebi, feyildiń aldında atlıqtı Ǵzattıń atın bildiretuǵın sózlerǴ degen at penen úyrengen. Sonlıqtan oqıwshılar gáp ishindegi zattıń atın bildiretuǵın sózdi sorawı arqalı tabadı. Bunnan keyin oqıwshılarǵa atlıqtıń (balanıń atı menen isletiledi) háreketin bildiretuǵın sózdi soraw arqalı tabadı. Mine usınday printsip boyınsha tórt gápte analiz etiledi. Oqıwshılar taxtada jazıwlı gápti dápterlerine kóshirip jazadı hám háreketti bildiretuǵın sózlerdiń astın sızıp qoyıń dep (sorawlarına sózdiń ústine jazdırıw da, jazdırmawda múmkin) tapsırıladı.

Bul dáwirde oqıwshılarǵa tanıs zatlar hám ózlerinshe taba alatuǵın háreketti bildiretuǵın sózler ústinde jumıs islew jaqsı nátiyje beredi. Máselen, oqıwshı ne qıldıW quslar ne qıladıW búlbil ne qıladıW qoraz ne qıladıW iyt ne qıladıW h. t. b. usaǵan sorawlar ústinde islewge boladı. Jáne de, háreketti bildiretuǵın sózlerdi zattıń atın bildiretuǵın sózler menen birlikte alıp qaraw tiyis.

Feyil ústinde dáslepki juwmaq. Zattıń háreketin bildiretuǵın sózler ne qıladıW ne qılıp atırW degen sorawlarǵa juwap beredi, zattıń háreketin bildiretuǵın sózler zattıń atın bildiretuǵın sózler menen tıǵız baylanıslı boladı degen juwmaq beriwge boladı. Bul juwmaq oqıwshınıń óziniń hám ózine tanıs zattıń háreketlerin bildiretuǵın sózler menen islesiw menen bekkemlenedi.

Bul boyınsha dáslepki kónligiwler ushın 1 klasstıń sabaqlıǵında hár qıylı mısal tekstleri berilgen. Sonıń menen qatar mınaday da kónligiwler ústinde islewge boladı.

1. Kishi tekstler berilip, kóshirip jazıw hám háreketti bildiretuǵın sózlerdiń astın sızdırıw.

2.Teksttegi zattıń háreketin bildiretuǵın sózlerdiń qasına qawıs ishine sorawların tawıp qoyıw,

3. Zattıń atın bildiretuǵın sózler berilip, háreketti bildiriwshi sózdiń sorawın qatar qoyıp, oqıwshılarǵa sorawlar arqalı zattıń háreketin bildiretuǵın sózlerdi taptırıw. Mısalı: Muǵallim ne isleydi. Qus ne qıladı. t.b.

4. Muǵallim tárepinen tekst berilip, oqıwshılarǵa zattıń atın bildiretuǵın sózdiń astın bir sızıń, zattıń háreketin bildiretuǵın sózlerdiń astın eki sızıń degen jumıs beriledi.

5. Basla, jaz, oqı, juz usaǵan zattıń háreketin bildiretuǵın sózler berilip, olarǵa túbirles sózler taptırıw. Mısalı: oqı, oqıw, oqıwshı, oqıydı.

6. Muǵallim tárepinen ayırım zatlardıń atı berilip, oqıwshılarǵa onıń barlıq háreketin bildiretuǵın sózlerdi tapsırıw arqalı jumıs isletiw. Mısalı: Úyrek-ushadı, juzedi, súńgiydi, ǵańqıldaydı t.b.

7. Oqıwshılarǵa tanıs zatlardıń atın usınıp, olardıń qanday háreket etetuǵının taptırıw. Mısalı: balıq-juzedi, sıyır . . . . ,

iyt . . . , at . . . t.b.

8. Háreketti bildiretuǵın sózlerdi berip, ol kimniń yamasa neniń háreketi ekenligin taptırıw. Mısalı: . . . . . oqıydı, . . . . . qosıq aytadı, . . . . . . sayraydı t.b.

9. Eki baǵanaǵa sózler toparın berip, birinshi baǵanaǵa zattın atı, ekinshi baǵanaǵa háreketi berilip, olardıń qaysı zatqa tiyisli ekenligin aytıw. Mısalı:

Búlbil juzedi

Úyrek sayraydı

”arǵa jawadı

Qar ǵaqıldaydı

10. Ayırım zattıń atın bildiretuǵın sózlerdi berip, oqıwshılarǵa ol sózlerdi háreketti bildiretuǵın sózlerge aynaldırıw tapsırıladı. Mısalı, oy-oyla, sálem-sálemles, uyqı-uyqıla, baw-bawla, atız-atızda hám t. b.

Muǵallim bunday jumıslardı oqıwshılar menen dáslepki islesiwleri bolǵanlıqtan oqıwshılardıń múmkinshiligin eske ala otırıp jumıs beriwdi esinde saqlawı tiyis. Oqıwshılardıń kúshi jetetuǵın jumıs bersek, olar jumıstı shın intası menen, sanalı túrde islew múmkinshiligin aladı.

Al II klasslarda oqıwshılardıń birinshi klassta islegen jumısları boyınsha eske túsiriwden baslap, bir qansha ámeliy jumıslar islenedi. Feyil tuwralı birinshi ret tanısadı. Sorawları menen burın tanıs bolǵanlıqtan, bul boyınsha oqıwshılar jumıs isley aladı. Jumısınıń nátiyjesine súyene otırıp, zattıń is-háreketin bildiretuǵın sózlerdi feyil deymiz dep juwmaq beriledi hám sorawları menen ekinshi ret tanıstıradı yamasa muǵallim oqıwshılar menen suwret, zattıń ózi, suwretler arqalı gúrrińlesedi hám sorawlar arqalı feyillerdi tapqızadı hám sol arqalı juwmaqqa keltiriwge boladı.

Feyildiń lingvistikalıq ózgesheligi basqa sóz shaqaplarına qaraǵanda da qospalı. Sonlıqtan, baslawısh klasslarda joqarıda sóz etkenimizdey ayırım kategoriyaları menen ǵana tanıstırıwǵa tuwrı keledi. Máselen, 1 klassta zattıń atın bildiretuǵın sózler menen ulıwmalıq sıpatta ǵana tanısadı II klassta feyil onıń sorawları, bolımlı, bolımsız feyiller, III klassta feyil, sorawları, feyildiń betleniwi, máhálleri boyınsha bilim hám kónlikpeler aladı.

II (III) klass oqıwshıların feyildiń bolımlı hám bolımsız túrleri menen tanıstırǵanımızda bulardı bir-biri menen salıstırıw usılı menen iske asırıwımız kerek. Bul ushın dáslep mısallar menen bolımlı feyil ústinde, keyin bolımsız feyil ústinde mısallar isleymiz. Bunı mınaday keste arqalı islesek boladı.

Bolımlı feyil	Bolımsız feyil
Ne islediW ne qıldıW	Ne islemeydiW ne qılmaydıW
Ashtı, kórdi, ayttı, júrdi, qayttı, kún suwıttı, kún ashıldı, qar jawdı, jawın jawdı h. t. b.	Aytpadı, kórmedi, atladı, júrmedi, qaytpadı, kún suwıtpadı, kún ashılmadı, jawın jawmadı h. t. b.

III (IV) klassta oqıwshılardıń feyil tuwralı túsinigi qáliplesedi. Sonlıqtan burınǵı klasslarǵa qaraǵanda feyildiń birneshe kategoriyaların úyretiw maqset etip qoyıladı. I-III klasslarda úyrengenleri boyınsha birqansha jumıs islewden baslap, feyil tuwralı úyrengenleri esine túsiriledi hám feyil boyınsha bilimleri tolıqtırıladı. Bul jerde kóbirek feyiller ústinen qadaǵalaw júrgizip, mánilik tárepine, mánisine qaray sorawlarınıń ózgerip otırıwına dıqqatın awdarıp barıwı kerek. Bul arqalı feyildiń hár qıylı is-háreketin bildiretuǵının háreketke baylanıslı tiyisli sorawlarınıń bar ekenliginiń, atlıq, kelbetlik usaǵan bul da belgili sóz shaqabı ekenligin, biraq atlıq zattıń atı, kelbetlik zattıń sın-sıpatın, al feyil bolsa sol zattıń is-háreketi ekenligin túsinedi. Sol arqalı bir-birinen ayırılıp turatuǵınlıǵın biledi.

Bunnan keyin feyildiń máhálleri menen tanıstırıwǵa ótiledi. Bunda jumıstı ámeliy jaqtan máháldiń qanday bolatuǵınlıǵı sóz etiledi. Házirgi máhál, ótken máhál, keler máhál terminleri menen tanıstırıw arqalı is hárekettiń bolıwına baylanıslı gúrrińlesiledi. Sonday-aq búgin, keshe, erteń, házir degen waqıt ráwishlerin paydalanıw arqalı da ańsat túsindiriwge boladı. Bul jerde máháldi bildiretuǵın feyillerdiń mánisi menen sorawlarına da oqıwshılardıń dıqqatın awdarıw orınlı. Oqıwshılar sorawlar arqalı mánisin de túsinip alıwına boladı. Máselen, házirgi máhál ne qılıp atırW degen sorawǵa juwap berip, is-hárekettiń házir bolıp atırǵanın ańlatadı. Ótken máhál ne qıldıW ne islediW degen sorawlarǵa juwap berip, is-hárekettiń ótken waqıtları bolıp ótkenin, keler máhál ne qıladıW ne qılmaqshıW degen sorawlarǵa juwap berip is-hárekettiń endi bolatuǵının kórsetedi.

Bunı keste arqalı túsindiriwge de boladı.

Házirgi máhál	Ótken máhál	Keler máhál
Ne qılıp atırW Ne islep atırW N qılıp júrW	Ne qıldıW Ne islediW Ne qıldımW	Ne qıladıW Ne qılmaqshıW Ne qıla jaqpanW
Oqıp júr Islep atır Úyrenip júr Sóylep tur Jazıp atır	Oqıdım Jazdım Úyrendim Sóyledim Isledim	Baraman Barajaqpan Isleymen Jazaman Jazbaqshıman

Feyildiń máhálleri ústinde shınıǵıw jumısların islegende dáslep ayırım sózler, onnan keyin is-hárekettiń iyesin bildiretuǵın sóz benen birlikte, onnan keyin gáp, tekst ishinde keltirip islew, balalardıń materialdı tez ózlestirip alıwına jaǵday jasaydı.

Baslawısh klassta feyil boyınsha alǵan bilimin izbe-izlikke salıw, tereńlestiriw, oǵan kónligiwin, tıyanaqlı bilimge iye bolıw maqsetinde tómendegi jumıslardı islewi tiyisli.

1. Feyil boyınsha oqıǵanların tákirarlaw, bul ushın feyillerdiń mánisi ústinen baqlaw júrgizip, olardıń sóz shaqaplarınıń ózgeshelik belgilerin túsine biliwge úyretiw.

2. Feyillerge mánisine qaray otırıp durıs soraw qoya biliw kónlikpesin jetilistiriw.

3. Tekstten feyillerdi tawıp, olardıń qaysı sanda, qaysı bette turǵanın ayıra biliw boyınsha jumıs islew.

4. Berilgen materiallardan yamasa ayırım feyil sózlerdiń máhállerin tawıp, olarǵa soraw qoydırıp úyretiw.

5. Hár qıylı feyillerdi qollanıp gápler dúzip úyretiw.

6. Feyil sózler berip, olardı hár qıylı máhállerge qoyıp gáp dúzip shıǵıw.

7. Tekstten feyildi tawıp, onıń qanday morfologiyalıq túrge enip turǵanın ayırıp beriw.

8. Qospa feyillerdiń jazıw normalarına qadaǵalaw jasaw, olardı qalay qollanıwdı úyretiw.

9. Sóylew barısında feyillerdi sapalı paydalana biliwin rawajlandırıw.

10. Feyilden alǵan túsiniklerin qollanıp muǵallim tárepinen usınılǵan kishigirim dóretiwshilik jumıslar islew.

Bekkemlew ushın sorawlar:

1. Feyildi úyreniwdegi tiykarǵı wazıypalardı aytıń?

2. Feyildi úyreniwdegi izbe-izlik?

3. Feyil haqqında túsinik beriń?

3. Feyil qanday sorawlarǵa jauap beredi?

Kitapxanada bar ádebiyatlar:

1. Q.Pirniyazov Baslawısh klasslarda qaraqalpaq tilin oqıtıw metodikası, Nókis, 1993 j

2. K.Qosimova va boshqalar «Ona tili wqitish metodikasiǴ»Toshkent, 2009y

3. S.Qazıbaev Bastawısh klasstarda qazaq tilin oqıtu, Almatı, 1985 j.