Хуучн үгд худл уга (1)

Уснанчн гүүнднь Һатлҗ чадад йовлав. Улсинчн олнд Таньҗ чадад йовлав.

Мөрн цаһан шүдәрн Ярлзулҗ суунач. Мөөрсн хар нүднәсн Асхрулҗ суунач.

Һурвн төгән хаалһд Һазр алдад орклав.

Һанцхн күүкн Шаркад гиhәд Седкл алдад орклав.

Улан кер мөрәр Уул һатлад йовлав.

Улан шар Шаркаһасн көлтә Уульн дуулдг болв.

(Дуулснь Надяева Анна Джоджаевна, Лаганя район, Лагань балhсн. Бичҗ авснь Лиджиев М.А.)

НАРМА ШАПШУКОВИН ТУСК ДУН

(кезәңк дун)

Шар зес чашкиг Шавшулад бүсләд hарлач. Э, шавшулад бүсләд hарснд Шапшуга күүкн Нарма.

Зеерд hалзнан унад, Зерглдәд хатрад hарлач. Э, зес болсн чашкиhән, Зүн хаҗудан шавшулла.

Улан кеерән унад, Улачуд дахад мордлач, Улачуд дахад мордхларн, Ура өргәд орлач.

Хар кеерән унад, Хомутников дахад мордлач. Харhад ирсн дәәсиг Хармн йовҗ чавчллач.

Нарма, Нарма, Нармачн, Нагаhан бәрсн Нармачн, Хальмгин күүкн Нармачн Хату зүрктә Нармач.

(Дуулснь Надяева Анна Джоджаевна, Лаганя район, Лагань балhсн. Бичҗ авснь Лиджиев М.А.)

271

ЧУМДАНА БУЛҺН

Һазрин моhлцг делкә деер Һанцхн Булhн биш-лә, Нарта орчлң делкә деер Арвн-ла, хөрн-лә Булhн-ла.

Һурвн-ла талта-ла бичгиг Һартчн бәрүләд өгүлләв. Һартчн бәрүлсн мини седкл Һундах болҗ-ла генүлнәв.

Дөрвн-лә талта-ла бичгиг Даальңдчн дүрәд өгләв. Даальңдчн дүрсн мини седкл Дутах болҗ генүлнәв.

Чон чиктә-лә бор мөрнь Чиндhсн сәәхн гүүдлтә, Чумдәнә күүкн Булhн гисәр Цогц-ла бийән hарhла.

(Дуулснь Надяева Анна Джоджаевна, Лаганя район, Лагань балhсн. Бичҗ авснь Лиджиев М.А.)

ИНЬГ ЧАМД

Сахнаhа намаг йовҗ йовтл, Цәәhән чанад суулач. Чансн цәәчн керг уга Цаhан седклчн кергтә.

Уул деернь hархнь, hархнь Улан шар мандлна.

Ухаг эс медсн иньгиг Иньгин тоод авхшв.

Өрүнәhә намаг йовҗ йовтл, Өрмтәхн цәәг чанлач. Өрмтәхн цәәчн керг уга Өкәр седклчн кергтә.

Чиигәр урhсн hурвн альмн Чиләх дутман әмтәхн. Чини келсн hурвн үг Чееҗ дотрасм hархш.

Сер деер hархнь, hархнь Серүн салькн үләнә. Седкл эс дахсн чамаг Иньгин тоод авхшв

(Дуулснь Надяева Анна Джоджаевна, Лаганя район, Лагань балhсн. Бичҗ авснь Лиджиев М.А.)

272

САРТГ ЭРӘТӘ СИИТЦН БҮШМҮД

Сартг эрәтә сиитцн бүшмүд Санаhинь дахҗ сәрвкдг билә-лә. Сәәхшг бәәдлтә Басңга Җалкаг Санаhинь дахна болhлав, болhлав.

Зүсн болhн утцарчн шагллав, Зүркн тустнь неричнь шагллав. Эрвәкә эрәтә-лә альчурар, альчурар, Эврә герин үүднәс дайллав, дайллав.

Дайлсн альчурин үзүртнь, үзүртнь Далада цаhан мөңгнь шарҗңндг билә-лә. Харhш манярта ханцн уга биләлч, Харhсн хойрларн таньлтахн биләлч.

(Дуулснь Наранова Юлия Каталаевна)

ЛАГАНЬ

Һәрән Зурhана hарhсн дун

Намаг бичкн-лә цагтнь, гинә Лагана чишквр баячуд Нанла әдл көдлмшчиг Нохаhас дор санла.

Әәдрхнәс hарад йовхлаг, Эрт шам шатна, Эн кенә күчн гихлә,

Эңкр Ленина күчн-лә.

Өндр деер hархнь, Өңгтә шам шатна, Өрүн ирәд хәләхләг, Өңгтә сәәхн комбинат.

Баячудын бәрсн гермүднь Билрәд-лә, билрәд-лә йовна. Бәрсн мана гермүднь Бәәшң болҗ дүңгәнә.

(Дуулснь Наранова Юлия Каталаевна)

ЭКИН ҺУНДЛ

(эврән hарhсн дун)

Апрель сарин hучн өдр Әәмшгтә зеткртә өдр, Альвн-дольвн Эдик көвүhән Альдаран одв гихв.

Хар теңгсин усн Хамхртлан эргән цокна.

273

Хар улан Эдик көвүhән Хамаран одв гихв.

Далн арслңга киилг Дару-дарунь өмсләч, Дахулад өсксн ахнр-эгчнртән Дарунь ирх болыч.

Үүрмг эрәтә киилгнь Үүрмүд ирхләнь өмсләч, Үүдшг-наадшг Эдик көвүн Үүрмүд дунд угальгдна.

Ноhан ширтә гернь Нәәрин гер билә.

Нәрхн хар улан Эдик көвүн Нааран иршго болв-ла.

Цөн зурhан үзгнь Чееҗәсн hарhад хатхлав. Цөн үгтә Үүлә экнь Чееҗдән зовлңта сууна.

Гөрәснәс хурдн аң Һазр деер бәәдв? Генн баh наснчн Һундл болҗ гейүрнә.

Уул болсн Джалыков толhаднь Унтсн болад кевтнәч.

Унтсн болад кевтхнь, Уханас мини hархш.

(Дуулснь Наранова Юлия Каталаевна)

БУЙНТА

Хар-ла гинә, кер мөрнь гинә-лә, Хальглсн-чичрлсн йовдлтахн билә-лә. Хар-ла улан Буйнта, таниhән, Харhхнь гинә-лә, күчр болад йовна.

Тегш татддг гинә, харла гинә, мөрнь Телтр hолын көвәhәрн тегш хатрад ирнә, Теглг нурhта Буйнта, таниhән,

Телтр hолын көвәhәсн темдгләд ирләв.

Арвн долата Буйнта, таниhән, Алтн гинә, билцгәрн белгләд йовлав. Алтн гинә, билцгәрн белгләд йовхнь,

Аштнь садн болый гиhәд, белгләд йовлав.

(Дуулснь Наранова Юлия Каталаевна, Лаганя район, Лагань балһсн. Бичҗ авснь Лиджиев М.А.)

274

МАМАН КӨВҮН ЯВАН

Хар-ла гинә, кер гинә, мөрнь гинә-лə, Хәәкрәд-чишкәд ирдг билә-лә.

Хар-ла гинә, улан-ла Маман көвүн Ямани Ханьцхар йовсн Булhнла.

Хүвинь юуhан болв. Хавсн гинә, мөңгн гинә, Билцгнь гинә-лә,

Хавын гинә, ард гинә, зерглдг билә-лә.

Хар-ла гинә, улан-ла Маман көвүн Ямани Ханцнасн шүүрәд гинә, Йовсн болхла, яhнач.

(Дуулснь Наранова Юлия Каталаевна, Лаганя район, Лагань балһсн. Бичҗ авснь Лиджиев М.А.)

УВШИН ХӨӨЧ

Хар-ла гинә, кер мөрнь гинә-лә, Хальглсн-чичрлсн йовдлтахн билә-лә. Хар-ла гинә, улан гинә, Увшан гинә, Хөөч

Хаврин тәрәнә көдлмшәснь гемнәд ирдг билә-лә.

Кирпичәр бәрсн гинә, чолун гернь Кесг җил зогсҗл, дүңгәhәд бәәнә-лә.

Күн гинә, кевтә гинә, Увшин Хөөч гидгнь Киитн усна җиңгәрн өңгрәд бәәв-лә.

Дөрвлҗн гинә, бәрсн модн гернь Дөрвд-лә дунднь гинә, дүңгәhәд бәәнә-лә.

Дөлән гинә, дүңhр гинә, Увшан гинә, Хөөчнь Дөрвд-лә нутгтан угарльдг йовна.

Болвсн төвшүн гинә, Боова гидг, бернь Бешиhән түшҗ гинә, гейүрәд бәәнә. Бешиhән түшҗ гинә, гейүрәд бәәхнь, Генткн шалтан болв гиhәд, гейүрәд бәәнә.

(Дуулснь Наранова Юлия Каталаевна, Лаганя район, Лагань балһсн. Бичҗ авснь Лиджиев М.А.)

СИВРИН ДУН

Дөчн hурвдгч җилднь Дегц маниг нүүлhв. Дегц маниг нүүлhв чигн Деедс бурхд өршәтхә.

Күрисн хар-ла поезд машинь Келкәд чирәд hарhла.

275

Килнцтә негнәннь төлә, гинә, Кецү нутгнь хольврла.

Улан hолта малмуднь Уульлдад, мөөрәд үлдв. Улан залата Хальмг Таңhч Утдан сәәтә болтха.

Шаңгин өгсн шар шинель Шилвиг цокҗ генүлнә, Шарклад өсксн мал-гернь Шаңгин болад үлдв.

Ноха болсн Гитлерас көлтә Нутгас маниг нүүлhв. Күрәд ирсн hазр бидн Киитн Сибирь бәәҗ-лә.

Март сарин саамднь гинә, Мана hазр сангдна. Маниг нүүлhх приказ гинә, Москва балhснас ирв.

Ноhан-ла конверт бичгнь гинә, Лагана поштарт илгәләв. Нәәрләд суухнь саамднь гинә, Лаганя район сангдла.

(Дуулснь Наранова Юлия Каталаевна, Лаганя район, Лагань балһсн. Бичҗ авснь Лиджиев М.А.)

УУҺН КӨВҮНДӘН

Эргәд ирсн Олян каналнь Оньдин мелмлзәд бәәнә. Элвг-довлң Валера көвүhим Эн канал хорлв.

Нарн суух үзгтнь Наадад үүмәд йовла, Наадад үүмәд йовхнь, Нанд hундлта болв.

Булад тәрсн моднчн гинә-лә, Бурhсн болҗ урhна,

Булахар йовсн Галя күүкиhән, Булашго уга болыч.

Салhад тәрсн моднь Сарсаhад-дарсаhад урhна. Садн-элгнь гиснәс гинә-лә, Сананас кезә hарhхш.

276

Нарн суух үзгтнь Наадад ɵөмсичн үзләв, Нәрхн хар Валера көвүнә Наhцхин хөвнь яhсмбт?

Арвн арслңга киилгән Ард өмсәд hарлач,

Асрад өсксн аав-ээҗнь хойр Ардан гейүрәд үлдв.

Цаhан мөңгнлә часинь гинә-ла, Цаадкинь тоолад белглич. Цаhан саната Валера көвүндм Цагнь шулун харшлв.

Цөн зурhан үзгнь гинә-ла, Чееҗәсн hарhад хатхлав. Цецн үгтә ээҗнь Чееҗдән зовлңта сууна-ла.

(Дуулснь Наранова Юлия Каталаевна, Лаганя район, Лагань балһсн. Бичҗ авснь Лиджиев М.А.)

СИВРИН ДУН

ЭнСивринтускарһарһсннегдунбәәнә.ДуугИванаСанҗһарһла.Хөөньтерүгмуудхад түүрмд суулһчкла.

Дөчн һурвдгч җилднь, Дала болсн цергчнр хурсмн. Дала болсн цергчнрин Дотрк ухаһинь медгдхш.

Орса хөрн нәәмнд, Орндан кевтә кевттлм, Орс хойр салдсмуд, Орҗ ирәд серүлв.

Хальмг улс цуhарн, Хәрү бичә келтн. Хөрн, hучн минут, Цуhар белн болтн.

Хальмг улс болвас, Цуhарн нүүҗ бәәнәт. Хәәртә Сталина закврар, Цуhарн нүүҗ бәәнәт.

Күчтә Америкин машиднь, Күрилдәд ирәд зогсв. Көгшн бичкн угаг, Котельниковин станцд күргв.

277

Асхн арвн часла, Аhшин өөгүр давлавидн. Альк нег сансан күцәдг, Аhшнь харм болла.

Серглҗ гүүдг паровоз, Сердшгнәд hарла. Суутк үлүтә гүүhәд, Саратовур орад ирүвдн.

Хар ширтә паровознь, Хасгин hазртнь ирлә. Хар толhата хальмгуднь, Хамаран күрхән медхш.

Арвн тавдгч хонгтан, Алтайин захднь ирүвидн. Алтайин һазр гидгнь, Әвртә шуурhта бәәҗ.

Киитн өдрин бийдинь, Колхозас көлгд ирлә. Көгшн бичкдүд хойриг, Колхоз болhнар тарав.

Ода хальмг улс, Орс дунд көдлцхәй. Ончта сәәнәр көдләд, Орн hазртан күрцхәй.

(Дуулснь Манджиева Мацг Санджиева, 1933 җ. Сарпан район, Шарнут-Чонс. Бичҗ авснь Лиджиев М.А.).

ЦАҺАН НУУРИН ШКОЛ

Цаһан Нуурин Школнь, школнь, Цаһан Нуурин көвәднь Дүңгәһәд бәәнә.

Цаһан Нуурин көвәднь Дүңгәһәд бәәхнь, Цаасн номиһән Дасад, бичәд суулав.

Хойр давхр Школнь, школнь, Хорхатын дунднь Дүңгәһәд бәәнә.

Хөвтә, кишгтә Мана бичкдүд,

278

Хальмгин бахмҗ, Үзл, санан болхгов.

(Дуулснь Манджиева Мацг Санджиева, 1933 җ. Сарпан район, Шарнут-Чонс. Бичҗ авснь Лиджиев М.А.).

МАНҖИН КӨВҮН ЭРНҖӘН

Амнь гинә, һалзн гинә, Мөрн гинә-ләнь, Аңһлзгсн сәәхн гинә, Йовдңта биләлә.

Аавин һанцх Манҗин көвүн Эрнҗән, Ана, Ана бергән Санн һундад йовна.

Улан гинә, кер гинә, Мөрнь гинә-ләнь, Уудан кемлҗ Наадад биилн йовна.

Улан гинә, шар гинә, Манҗин көвүн Эрнҗән, Урд һарсн күүкән Санн һундад йовна.

Салдс гинә, шар гинә, Киилгинь гинә-ләнь, Шуулҗ шаван ораһад суудг Манҗин көвүн Эрнҗән.

Шуулҗ шаван ораһад суудг Манҗин көвүн Эрнҗән. Шәргәд орсн сумнднь Харһад одад билә-лә.

Буурл гинә, һалзн гинә, Мөрнь гинә-ләнь, Бууһин дуунднь Бухад цеглҗ йовна.

Буута гинә, мергн гинә, Манҗин көвүн Эрнҗән. Боова гергән Санн һундад йовна.

Эн дууг Манджиев Эрнджен Машкаевич дәәнд йовад һарһла. Далюева Боовад дуран өгәд һарһсн дун. Дәәнә өмн эдн өрк-бүл болла. Бооваһас һарсн күүкнь Нина гидг нертә билә. Көвүнь Садовое селәнд бәәнә. Хойр күүкнь Элстд бәәнә. Ана гисн нертә бергнь бәәҗ. Басң гидг ахиннь гергн бәәҗ.

(Дуулснь Манджиева Мацг Санджиева, 1933 җ. Сарпан район, Шарнут-Чонс. Бичҗ авснь Лиджиев М.А.).

279

БИЧКН КЕР МӨРН

Бичкн, гинә, кер мɵрнчн Биилгсн, дуулгсн йовдлтахн билә-лә.

Бичкн, гинә, күүкн, гинә, Цаһаниг, Цаһаниг, Бийән дахна-ла, болһлав, болһлав, Бийән дахна-ла, болһлав, болһлав.

Өргн-лә мөӊгн-лә, гинә-лә, бүсн-лә Өрчин-лә махнднь шигдәтә билә-лә, Өрчин-лә махнднь шигдәтә билә-лә. Өӊгтә күүкниг Цаһаниг, Цаһаниг Өөрән сууна, болһлав, болһлав, Хаҗудан сууна болһлав, болһлав.

Хар-ла шеемг-лә бүшмүднь, бүшмүднь Хадмудиһән орхларн, өмсәд һардг билә-лә, Хадмудиһән орхларн, өмсәд һардг билә-лә. Хар-ла, улан-ла Цаһаниг, Цаһаниг Хаҗудан сууна болһлав, болһлав, Өөрән сууна болһлав, болһлав.

(Дуулснь Санджиев Хөөч Адучиевич, Элст балһсн. Бичҗ авснь Убушиева Б.Э.)

АНТОН АМР САНАН

(хөрдгч [1920] җилд, түрүн съезд болхд һарһсн дун)

Кеерүлҗ кесн автомашинь гидгнь Кесг улсин һазртнь күрҗӊнәд бәәв-лә, Кесг улсин һазртнь күрҗӊнәд бәәв-лә. Келтә-лә, амта-ла Амр Санан гидгнь Келәд, келәрн медүләд бәәв-лә.

Арһта-хорһта Амр Санан гидгнь Аав, гинә, Ленин-лә харһад күүндәд бәәв-лә,

Аав, гинә, Ленин-лә харһад күүндәд бәәв-лә. Аав, гинә, Ленин-лә харһад күүндәд бәәхнь, Автономин йосиһән делгрүләд бәәв-лә, Автономин йосиһән делгрүләд бәәв-лә.

Чик ухата Амр Санан гидгнь Чилгр селәнднь хурган кеһәд бәәв-лә,

Чилгр селәнднь хурган кеһәд бәәв-лә. Чилгр селәнднь хурган кеһәд бәәхнь, Чилшго сәәхн йосиһән делгрүләд бәәв-лә.

Әәдрхнд болсн хургтнь, хургтнь Амр Санан гидгнь босад келәд бәәв-лә,

Амр Санан гидгнь босад келәд бәәв-лә. Амр Санан гидгнь босад келәд бәәхнь, гинә, Автономин йосан делгрүләд бәәв-лә, Автономин йосан делгрүләд бәәв-лә.

(Дуулснь Санджиев Хөөч Адучиевич, Элст балһсн. Бичҗ авснь Убушиева Б.Э.)

280